Иван Игнатьевич Николаев «Аартык.ру» бүгүҥҥү сэһэргэһээччитэ буоларга сөбүлэстэ.

- Иван Игнатьевич, өрөспүүбүлүкэ бэчээтигэр аан бастакынан репрессия тиэмэтин көтөхпүт суруналыыс – эн.

- Бастаан, репрессия туһунан,  «Кыымҥа» үлэлии сылдьан  «Молодежь Якутии» хаһыакка суруйбутум. Онтон Иван Ушницкайы кытары билсэн баран, иккиэн ити тиэмэни дириҥник үөрэтэн, хасыһан барбыппыт, Москубанан эҥин элбэх архыыптарга сылдьыбыппыт. «Эдэр коммуниска», «Кыымҥа» суруйар этибит. Онтон кэлин «Молодежь Якутии» хаһыакка көспүтүм кэннэ, онно элбэхтик бэчээттэппиппит. Саамай улахан араллааны НКВД Саха сиринээҕи салаатын силиэдэбэтэлэ, кэлин КГБ Саха сиринээҕи салаатын баһылыгын солбуйааччыга тиийэ үүммүт Ахчаҥныырап туһунан - «Кырыыс буолбут кырык» диэн сүрүн матырыйаалбыт таһаарбыта. Биһиги Ахчаҥныыраптыын сирэй көрсөн элбэхтик кэпсэппиппит, кинини кытары  бииргэ үлэлээбит хас да саха уонна нуучча полковниктарын эмиэ көрсөн, оччотооҕу кэмнэри сиһилии ыйыталаспыппыт. Ахчаҥныырап доппуруостаабыт, муҥнаабыт-сордообут дьоно, сорохторо, тыыннаахтарын булаттаан, эмиэ иҥэн-тоҥон ыйыталаспыппыт. Онон, Ахчаҥныырап туһунан матырыйаал олус толору, итэҕэтиилээхтик тахсыбыта.

- «Центральное дело» кинигэҕит 25 000 тирааһынан тахсаат да, сонно тута бүппүтэ диэн кэпсииллэр. (Кэҕис гынар).КГБ кистэлэҥ докумуоннарын бэчээккэ таһаарбыккытыгар төһө сойуоласпыттарай?

- Улахан сойуолаһыы суох этэ. Норуот да, салалта да бары өйөөбүттэрэ. Арай, Ахчаҥныырап уонна 1937 сылы сөргүтэр баҕалаах хомуньуустар сууттаһа сатаабыттара. Оччолорго Ахчаҥныырап аймаҕа – Николай Нифонтович Каратаев Саха АССР Үрдүкү суутун бэрэссэдээтэлэ этэ. Онон суукка кытаанах киирсии тахсыбыта. Мин Николай Нифонтовичтыын кэлин биир тылы булбутум, улаханнык ытыктыыбын, дьиэ кэргэнин үчүгэйдик билэбин, кинилэр уоллара эмиэ ытыктанар судьуйа буолан эрэр.

- Оччоттон баччаҕа диэри сууппут эрдэтинэ ким эрэ интэриэһин көрөн «үлэлиир»?

- Хайа баҕарар суут, хаһан баҕарар оннук. Оннук да буолуохтаах.Тоҕо диэтэххэ, хайа баҕарар судьуйа бэйэтэ туспа санаалаах, өйдөбүллээх, принциптэрдээх. Сокуоҥҥа «внутреннее убеждение» диэн өйдөбүл баар, суут-силиэстийэ үлэһиттэрэ сокуонунан эрэ буолбакка, бэйэтин ис санааларынан салайтарыахтаахтар диэн ирдэнэр. Онон хайа баҕарар суут субъективнай буолара өйдөнөр буоллаҕа дии. Ол ону үҥсэргээбэккэ, кырдьыгы сатаан туруулаһыахха наада. Ахчаҥныыраптаах тиһэҕэр тиийэн букатын да хотторон кэбиспиттэрэ - историяҕа да, норуот да өйдөбүлүгэр. Дэлэҕэ даҕаны, билигин  «Ахчаҥныырап» диэн былааһынан өттөйөн нүдьү-балай быһыыланар киһини ааттыахтара дуо? Биир хаһыакка 2001 сыллаахха «ХХ үйэ саамай биллэр дьоно» диэн улахан ыстатыйа тахсыбытын алҕас түбэһэн аахпытым. Арааһа, оччотооҕуга билбэт киһим - Софья Булчукей кимниин эрэ кыттыһан суруйбут быһыылааҕа, онно кинилэр «ХХ үйэ палаһа» диэн Ахчаҥныырабы ааттаабыттар этэ – ол аата норуот историческэй өйүгэр-санаатыгар оннук иҥэн хааллаҕа.

- Иван Игнатьевич, эн икки тылынан дэгиттэр суруйаҕын. Ити бэрт сэдэххэ көстөр талаан.

-  Нууччалыы, сахалыы суруйууну оскуолаҕа үөрэппит учууталларым көҕүлээбиттэрэ. Аан бастакы сахалыы тылынан суруллубут ыстатыйам 9 саастаахпар тахсыбыта. Онтон нууччалыы суруйарга Ытык Күөл орто оскуолатын учуутала – Анна Петровна Васильева үөрэппитэ. Кини наар өйтөн суруйууну сорудахтыыра. Кылгастык уонна чаҕылхайдык суруйуохтааххын диэн ирдиирэ. Инньэ гынан, суруйар ньымабар Анна Петровна сабыдыала, үөрэҕэ улахан.

Суруйар дьоҕур учуутал аҕабыттан утумнаммыт быһыылаах Кини элбэх хоһоону, кэпсээни айбыта, сэмэй муҥутаан, онтун сундуугар кистээн укта сылдьарын булан, кэлин туспа кинигэ оҥорон таһаарбыппыт. Бэйэтэ улуу поэт Иван Егорович Слепцов-Арбита үөрэнээччитэ этэ. Киниттэн тыл күүһүн, абылаҥын өйдөөбүтэ, Арбита курдук суруйар буоларга дьулуспута. Миигин кини аатынан Иван диэн ааттаабыта. Аҕам төрөппүт түөрт оҕото улуус ытыктанар олохтоохторо буоллубут, итинник элбэх биир дьиэ кэргэнтэн улуус бочуоттаах гражданнара буолбут оҕолоох аҕа Саха сиригэр баара дуу, суоҕа дуу – билбэтим.

- Саха суруналыыстыкатыгар - эн оруолуҥ, сабыдыалыҥ туохха сытар дии саныыгын?

- Мин оруолум, сабыдыалым, аны 10 сылынан эрэ чопчу этиллэрэ буолуо. Бу ааспыт эпоханы, Саха өрөспүүбүлүкэтин үс бастакы президеннэрин туһунан сиһилии кэпсээн, ырытан улахан мемуар-кинигэ суруйдахпына көстүөҕэ.

- Билигин суруйбаккын?

- Суох. Кэмэ кэлэ илик, үгүс дьон дьылҕатыгар содуллаах буолуон сөп.

- Эйиэхэ эмиэ?

- Миэхэ даҕаны… Билигин Москубаҕа үлэлиир  буоллаҕым дии. Москубаҕа миэхэ тирэх, өйөбүл, сүбэһит буолар дьон билигин да улахан дуоһунастарга сылдьаллар, ааттаталыыр эрдэ.

- Биир өттүнэн, Михаил Ефимович Николаев эн курдук суруналыыска таба тайаммыта улахан дьолуота дии саныыбын. Улахан салайааччы санаатын таба тиэрдии, сыалын-соругун дьон өйүгэр-санаатыгар, сүрэҕэр-быарыгар иҥэр гына тиэрдии – уопсайынан, уобараһы айыы салайааччыга сүҥкэн суолталаах. Билиҥҥи президеммитигэр эмиэ итинник киһи наада.

- Михаил Ефимовичтыын 1980-с сыллар бүтүүлэриттэн билсэн, кини политикатын өйөөн, ырытан, сырдатан суруйбутум элбэх. Ол да буоллар кини туһунан өссө дьиҥнээхтик толору суруйа да иликпин ээ. Кини туһунан элбэҕи билигин кэпсиир өссө да эрдэ. Политика кистэлэҥэ, көп-түгэх өттө элбэҕэ бэрт. Мемуарбар Михаил Ефимович сүдү оруола толору арыллыа дии саныыбын.

Егор Афанасьевич бэйэтэ туспа суруналыыстанара буолуо, ол да буоллар, кини туһунан ити этэр мемуар-кинигэбэр эмиэ суруйуом. 1992 сылтан чугастык алтыһан кэллэҕим эбээт. Хайдах ат уорҕатыттан өрөҕөтүгэр түһэ сылдьан баран өрөспүүбүлүкэ президенэ буолан күөрэйбитин мин курдук ис дьиҥин билэр киһи өссө суоҕа буолуо.

- Саха, нуучча суруналыыстарыттан кимнээҕи ойуччу тутан сыаналыаҥ этэй?

- Саха суруналыыстартан уһулуччу сыаналыыр дьонум – Дмитрий Васильевич Кустуров. Кини суруйан, туруорсан Федор Охлопков Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа буолбута.

Андрей Саввич Борисов ССРС норуодунай дьокутаата эрдэҕинэ киниэхэ көмөлөһөөччүнэн үлэлии сылдьан, убайым курдук саныыр суруналыыһым Кустуров ити ситиһиитин өйдөөн кэлэн, ону прецедент курдук куоһурданан, Үс Бүлүү үс ньургун уолугар Сэбиэскэй Сойуус дьоруойун үрдүк аата 1990 сыллаахха иҥэриллэригэр күүскэ киирсибиппит. Кустуров миигин эҕэрдэлээбитигэр эппитим: «Бу эн миэхэ холобур буолбутуҥ» - диэн, үөрбүтэ, уйадыйбыта аҕай. Кыайыы күннэрин саҕана Москваҕа баар буоллахпына, мэлдьи Поклоннай хайаҕа тиийээччибин. Онно дьоруойдар саалаларыгар ити үс Бүлүү дьоруойун – Николай Алексеевич Кондаков, Алексей Афанасьевич Миронов, Николай Саввич Степанов ааттарын булан ааҕааччыбын. Николай Саввич тыыннааҕар ити үрдүкү наҕараадаҕа тиксибитэ олус астык! Кырдьаҕастыын элбэхтик ирэ-хоро кэпсэппитим, сытыы өйдөөх, мындыр киһи этэ.

Владимир Николаевич Степанов саха норуотун туһугар сүрэхтиин-быардыын ыалдьан суруйарын сэҥээрэбин. Ырытыыта дириҥ, олохтоох, киэҥ эйгэни хабар. Оттон нууччалыы суруйар суруналыыстартан… дьиҥинэн ыллахха, үрдүк таһымнаах суруналыыс суоҕун кэриэтэ.

Билигин суруналыыстыкаҕа кэрэ аҥаар оруола да, сабыдыала да улаатта. Сыыһа буруйдааһыҥҥа түбэспит саха дьонун – Алексей Еремеевы, Афанасий Максимовы энин бэйэтин ис сүрэҕиттэн туруулаһан көмүскэһэр Елена Гаврильевна Тихонованы, туспа суоллаах-иистээх Софья Владимировна Булчукейы олус биһириибин. Суруналыыстыкаҕа эрэдээктэр оруола улахан. Бэйэтэ бэртээхэй суруналыыс Иван Петрович Ушницкай «Эдэр саас» хаһыатыгар айар үлэтин саҕалаабыт, таптыыр идэтин булуммут киһи, арааһа, уонунан буолуо дии? Элбэх хаһыаты, сурунаалы таһаартаран, норуокка сэҥээрдибит Мария Николаевна Христофорова курдук салайааччы, Саха сирин суруналыыстыкатыгар урут суоҕа. «Молодежь Якутии» хаһыаты 90-с сылларга өрөспүүбүлүкэ бастыҥ хаһыата оҥорбут, билигин «Саханьюс» диэн уһулуччу үрдүк таһымна турар Интернет-портал редактора Тамара Сергеевна Шамшурина – суруналыыстыка номоҕо буолбута ыраатта. Урут «Бэлэм буолу», билигин «Кэскили» уонунан сыллар усталарыгар салайан, Гиннесс рекордарын кинигэтигэр киирбит мындыр Нина Иннокентьевна Протопопованы истибэтэх-билбэтэх саха киЬитэ аҕыйаҕа буолуо.

Эрэдээктэр, мин саныырбынан, айар үлэҕэ орооһуо суохтаах, кими да үүйэ-хаайа туппакка, тугу сатыырынан, баҕарарынан суруйарын тэрийиэхтээх, эрэдээксиэй сүрүн политикатын эрэ ыйан-кэрдэн биэриэхтээх. Мин «Илин» сурунаалы тэрийбиппин, бастакы эрэдээктэр буолбуппун киэн тутта саныыбын. Онно итинник демократическайдык салайар этим. Ол үгэс билигин да, «Илиҥҥэ» иҥэн сылдьарын, үгэс буолбутун астынабын. Көҥүллүк тыынар, суруйар суруналыыс ордук табыллан, тобуллан айар.

- Оттон Арассыыйа суруналыыстарыттан кими ааттыаҥ этэй?

- «Коммерсантъ» хаһыакка суруйар Андрей Иванович Колесниковы олус астынабын. Сытыы өйдөөх Юлия Леонидовна Латынина сороҕор наһаа чаҕылхайдык суруйар үгэстээх.

- Билигин Москубаҕа олороҕун, үлэлиигин. Үөс сиргэ сылдьар киһи көрөргүнэн, кулун тутардааҕы быыбар түмүгэ хайдах буолуой? Путин, уопсайынан, хайдах киһиний?

- Путин хайдаҕын, кимин-тугун история эрэ көрдөрүө. Салайан бүтэ илигинэ сыаналыыр уустук дьыала. Дьон кинини диктатор буолуо, Каддафи курдук түмүктүө диэн дьиксинэр. Мин санаабар, кини оннукка тиийиэ суоҕа, кэмигэр салалтаттан барыаҕа.

- Путин кыайар…

- …Кинини кытары тэҥҥэ тургутуһар киһи суох. Туох да балыйааһына суох кыайыаҕа, ону саарбахтыыр да сатаммат. Зюганов кыайар кыаҕа суох. Миронов эмиэ. Прохоровка даҕаны норуот куоластыа суоҕа. Нууччалар үксүлэрэ олигарх киһини абааһы көрөллөр. Прохоров сатаан кииристэҕинэ 20-25% ылан иккис миэстэҕэ да тахсыан сөп. Ол гынан баран итинтэн элбэх куолаһы син биир ылыа суоҕа.

- Навальнай диэн кимий-тугуй? Кинини ким үбүлүүрүй?

- Ис дьиҥэр ыллахха, Навальнай – Арассыыйа салалтатын сорох эргимтэлэрин бырайыактара. Ханнык да тастан үбүлэнэр, тастан салайыллар киһи буолбатах, ол сымыйа. Навальнай дьиҥнээх оруола хойутуу соҕус биллиэ, билигин кэпсии сылдьарым сатаммат.

- «Евразия холбоһуга» диэн өйдөбүл, идиэйэ күөрэс гынна. Ити, Путин быыбар иннинээҕи хампаанньатын сорҕото дуу, эбэтэр дьиҥнээхтик өйүнэн-сүрэҕинэн өрүкүнүйбүт былаана дуу?

-  Кырдьык олох уруккуттан санаабыт, сүрэҕэр ылыммыт идиэйэтэ. Сэбиэскэй Сойууһу төннөрөр ыра санаалаах. Ол иһин былааска хат төннө сатыыр. Историяҕа үтүө ааты-суолу ылан киирэр курдук дьаһаныан баҕарар.

- Евразия холбоһуга олохтонноҕуна, Саха сирин сайдыытыгар хайдах сабыдыаллыай?

- Саха сиригэр сабыдыала соччо улахана суох буолуоҕа. Оттон саха омук дьылҕатыгар сабыдыала баһаам буолуоҕа. Сахалар омук быһыытынан сайдан, «өһүөҕэ» тиийэн иҥнэн эрэбит. Арассыыйа култууратын цивилизационнай эйгэтигэр туспа «буһа» сатыыбыт.  Биһиги хомуспут дьүрүскэнэ кинилэри долгуппат, кырыымпабыт тыаһа сүрэхтэрин ытаппат да, ыллаппат да. Балалайка тыаһыттан биһиги атахтарбыт сири тиҥилэхтиэх санаалара киирбэттэрин курдук, тус-туспа култууралаах, тыллаах омуктар буоллахпыт. Соҕотохсуйа сатаан уруулуу омуктарбытын – түүрдэри, монгуоллары кытары ситимнэһэ сатыыбыт. Ол онон бүтэр. Оттон,  өскөтүн, Евразия холбоһуга олохтонноҕуна – биһиги цивилизационнай сайдыыбыт кэҥии түһэр. Ол иҥнэр «өһүөбүт» хас да бүк үрдээн биэрэр – салгыммыт элбиир. Казахстан, Киргизия, Монголия курдук – уруулуу омуктарбыт олорор судаарыстыбалара биһиги култуурабытын өйдүөхтэрин, сыаналыахтарын сөп.

- Оччоҕо Михаил Ефимович Хотугу эргимтэтин идиэйэтэ эмиэ – сайдыы «өһүөтүн» үрдэтии сыалыттан таҕыстаҕа.

- Хотугу эргимтэ – Циркумполярнай цивилизация эмиэ саха омук сайдар суолун көрдүү сатыыртан сиэттэрэн тахсыбыт идиэйэ. Искусственнай соҕус эйгэ. Сайдыы барар, өскөтүн, алтыһар норуотуҥ эйигиннээҕэр үрдүк, эбэтэр тэҥ сайдыылаах буоллаҕына. Оттон ити Хотугу эргимтэҕэ олорор ненецтэр, чукчалар эҥин сахалартан сайдыыларынан таһыччы намыһах тураллар. Кинилэр биһиэхэ талаһан баҕар сайдыахтара, оттон биһиги? Кимиэхэ тэҥнэһэ сатыахпытый? Оттон Евразия холбоһугар, аҥаардас Казахстан да холобуругар дьулуһан сайдыахпытын сөп.

- Сирбит баайыгар биһиги кыттыһыахтаах бырааппытын хайдах ньыманан туруорсуохха сөбүй?

-  …Ыарахан ыйытык. Ол эрээри история маятнига төттөрү биһиги диэки кэлэн эрэр. Син биир бырааппыт кэҥиирин ситиһиэхпит. Билигин Арассыыйа сокуоннара олох ытарчалыы хам ылан олороллор.

Болотнай болуоссат миитинин кэнниттэн сыыйа уларыйыы тахсыаҕа диэн эрэнэбит.

- Афанасий  Максимов дьыалатыгар туох санаалааххын?

- Ньиэп уонна гаас эйгэтигэр олус кыахтаах, сиэмэх да дьон, тэрилтэлэр киирэн аҕай эрэллэр. Олору кытары тэҥҥэ тургутуһар, тардыалаһар киһи эмиэ бэйэтэ кытаанах, киирсиилээх буолуохтаах. Бөрөлөр ортолоругар таба кыайан ордубат. Син ол кэриэтэ, Максимов бэйэтэ эмиэ сур бөрө буолан, тэҥҥэ анньыһан, өссө сабырыйан испитин сөбүлээбэккэ өһөрө сатыыллар.

- Эйигин араастаан баһааҕырдар дьоннор бааллар. «Боло» диэнпсевдонимнаах үспүйүөн, провокатор, сепаратист» диэн суруйаллар…

- Абааһы көрөр дьон соруйан баһааҕырдар дьүһүннэрэ. Штыров дьоно уонна Спиридон Татаринов курдук маргиналлар суруксуттууллар.

Миигин оннооҕор экстремист диэн официальнайдык буруйдаан, холуобунай дьыала тэрийэн, дакаастыы сатаабыттара да – хотторбуттара. Оттон биирдэ Лубянкаҕа киирэ сылдьан, ФСБ Саха сиринээҕи салаатын тойоно Панасенко диэн киһи донуоһун көрбүтүм – күлэ-күлэ көрдөрбүттэрэ. Онно ол генерал Панасенко, сахалартан саамай «националист» уонна «сепаратист» диир дьоннорун испииһэктээбит этэ. Бастакы нүөмэр – Михаил Ефимович Николаев, иккис нүөмэр – Иван Игнатьевич Николаев диэн этэ (күлэр). Михаил Ефимовичтыын биир испииһэккэ киирэр, дьиҥинэн, улахан чиэс буоллаҕа эбээт. Ол Панасенконы кэлин муус ураҕаһынан үүрбүттэрэ. Онно мин бииргэ үлэлиир улахан дуоһунастаах дьонум кырата суох оруоллаахтар.

- Айар киһи уйан буолар, итинник дьаралыктааһыны төһө ыарыылаахтык ылынаҕын?

- Михаил Ефимович Николаев уонна Андрей Саввич Борисов холобурдарынан, отой кыһаллыбаппын. Уонна тугу-тугу суруйалларын ааҕа да барбаппын. Дьон эрэ кэпсээтэҕинэ билэбин. Оччоҕуна «оройго охсуталааччыбын» (күлэр).

- «Провокаторы» диэн хабааннаах ыстатыйаларынан?

- Оннук. Уххан.ру сайтка итинник ыстатыйа таһаартаран, кимнээх ити сымыйа хобу-сиби суруйбуттарын кэпсээбитим.

- Билигин тугу суруйа, үлэлии сылдьаҕын?

- Саха омук былыргы историятын туһунан кинигэ  суруйа сылдьабын. Идэбинэн этнолог, историк буоламмын ити тиэмэни сүрдээҕин сэҥээрэбин. Научнай үлэ эрэ быһыытынан буолбакка, дьон барыта ааҕарын, өйдүүрүн, ылынарын курдук суруйа сатыыбын.

- Сүрүн идиэйэтэ тугуй?

- Сахалар былыр-былыргыттан Евразия улуу култууратыгар уонна историятыгар быһаччы сыһыаннаах, сороҕор быһаарыылаах оруоллаах норуот  этибит. Биһиги – Евразиякултууратын сүмэтин сөҥөрдөн илдьэ кэлбит историческэй миссиялаах омукпут диэн. Ону хос сөргүтэн, тилиннэрэн, сайыннаран, Евразияҕа төттөрү тиэрдиэх тустаахпыт.

- Сахалар эмиэ улуутумсуйан эрэллэр дииллэрэ буолуо.

- Сөп буоллаҕа дии. Историяҕа мээнэ кэлбэттүгэн үөскээн эрэр. Бу ХХI-с үйэҕэ муҥутуур сайдан хаалыахпытын наада. ХХII үйэҕэ тиийэн атын омуктары кытары булкуһан хааларбыт чуолкай. Онон «улуутумсуйар» олус наада. Ити – сайдарбытыгаркөҕүлүүр күүс буолар.

- Оччоҕо маннык ыйытыы: «Материальнай баай инники туруохтаах дуу, духуобунай дуу?» Тоҕо?

-  Биһиги былыргы историябыт көрдөрөрүнэн, кут-сүр (духуобунай) инники туруохтаах эбит. Оннук эрэ омук тыһыынчанан сылларга эстибэккэ-сүппэккэ олорор. Оттон баайы-дуолу инники туруорбут уонна ону эрэ эккирэтиспит  омук – күн сириттэн симэлийбитэ элбэх. Күннээҕи баҕаны толунары эккирэппэккэ, улахаҥҥа дьулуһар, сүдүнү баҕарар киһи (ыал, норуот) ордук элбэҕи ситиһэр, ол иһигэр байар даҕаны.

- Духуобунай баай тирэҕэ – итэҕэл. «Саха биир итэҕэллэниэн наада» диэн элбэх киһи этэр. Ол гынан баран, аҥаардас ааппытыттан даҕаны мөккүөр тахсар: «Аар Айыы диибит дуу, көннөрү Айыы диибит дуу»...

- Владимир Алексеевич Кондаков сөпкө этэр – ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ.

- Оттон Тэристээх?

- Искусственнай соҕус. Дьиҥнээҕэ эбитэ буоллар, дьон сүрэҕэ-быара таайан, кута-сүрэ тардыһан, ылыныах этэ.

- «Сахалар кыдьыгыран туран бэйэ-бэйэбитин сиэһэбит» диэн өйдөбүл баар.

- Сахаларга бэйэни сэнэнии баар. Ыырбыт кыараҕас буолан, аан дойду историятын, култууратын өйүн-санаатын билбэт буоламмыт итинник сэнэнэ, туһэринэ сананабыт. Дьиҥинэн, оннук айылаах хаалбыт, нүдьү-балай омук буолбатахпыт. Атын омуктарга биһигиннээҕэр буолуох сиэһии, иирсээн баар. Аатырар дьэбириэйдэр бэйэ-бэйэлэрин ынырыктаахайдык сойуолаһаллар, тэпсиһэллэр. Христостарын да ылан көрүөҕүҥ. Бэйэлэрэ тиирбиттэрэ эбээт. Израильга өр кэмнээх командировкаҕа баран үлэлии сылдьыбыттааҕым. Дьэ, ынырыктык бэйэ-бэйэлэрин кытары атааннаһалларын илэ харахпынан көрбүтүм. Сэрии кэмигэр  түмсүүлээхтэринэн сураҕырбыт чеченнэр саҕа бэйэлэрин кыдыйсар омук аҕыйах. Ити Кадыров Ямадаевтары кытары бэрт дуона суохтан – бэйэлэрэ да буолбатах, чаҕардарын массыыналара суолга харсыбытыттан сылтаан, бырааттыы Ямадаевтары сонордуу сылдьан төһөлөөх ытыалаатылар, өлөртөөтүлэр?

- Сахаларга таҥнарсыы баара, сомоҕолоһуу суоҕа...  Холобур, Мыымах, Лөгөй таҥнарыылара…

- Олус түмсүүлээх омук эстэр эбит. История чахчыта ону дакаастаан турар.

- Түмсүүлээхтик биир үүккэ киирэн бары өлөн хаалаллар?

- Оннук. «Бэрт былдьаһыы» диэн баар. Дьон сөбүлээбэт, үөҕэр майгыта буолбат дуо? Ол гынан баран, «бэрт былдьаһыы» диэн – «конкурентность элиты». Бэрт былдьаһар элиталаах омук олох эстибэт үөстээх эбит. Биһиги – Улуу Кырдал (Истиэп): дьалхааннаах эйгэ, сэрии, күөнтэһии…өлүү-сүтүү элбэх сириттэн хаан тардыылаах буоллахпыт. Баһылык өллө да, атын бэрт былдьаһар дьон тута күөрэс гына түһэр. Ол аата омук салалтата, баһа суох хаһан да хаалбат. Ол былыргы майгыбыт хааммытыгар иҥэ сылдьар.

Нууччалыы эттэххэ, «естественный отбор» - биирдиилээн киһи таһымыгар буолбакка, омуктар таһымнарыгар эмиэ барар. Биир күдьүс, түмсүүлээх, биир баһылыкка бас бэриммит омук сэриигэ хоттордо да, бүтүннүү эстэн, сүтэн хаалара. Оннук сүүһүнэн холобурдар Улуу Кырдал историятыгар бааллара.

- Африка биир бииһэ кулут буолумаары, очуостан бары «түмсүүлээхтик» ыстаммыттарын кэриэтэ диэ…

- Оннук. Онон, түмсүү туһунан итинник санаалаахпын. Мэлдьи бииргэ чөмөхтөһө, биир эрэ муҥур баһылык тылын истэ, бас бэринэ үөрэммит омук – сайдар да, история халбас харатыгар ордор да кыаҕа суох. Онон, кыһаоҕан тирээтэҕинэ сомоҕолоһон ыла-ыла, хайдах дьаһанан олорор, салайынар, туохха талаһар туһунан тус-туспатык саныыр, толкуйдуур, дьулуһар, туруорсар омук эрэ сайдар, охтубат, эстибэт, кэхтибэт эбит.

- Махтал, Иван Игнатьевич! Суруйууларгын күүтэбит!

Туйаара НУТЧИНА.