Санаан кэлэ-кэлэ сытайан туран суустуур "кэбээйим эрэтэ" Казаряны кумалаан баран, үргүлдьү миигин үнтү сөрөөрү гыннаҕа дуу диэн сэрэхэдийэ санаан, дурда-хахха буолуох айылаах биир киһини иннибэр уктан тиийдим.
Уол оҕото уруккутунааҕар биилинэн биллэ эбиллибит көрүҥнээх, туос тараҕай "ньоол" бүрүчүөскэтин уларыппыт - биир илии уһуннаах астыйбыт баттаҕа тура тыга сылдьар. Ыбылы ыла сылдьар хара соруочукалаах, хараҥа бүрүүкэлээх. Быһатын Москуба истиилэ быһыылаах. 
***
Ылдьыыс Кэбээйигэ "бу бээтинсэҕэ бардым" диэтэ. Муос-таас Кэбээйи-Дьааҥы биир мандааттаах уокуругуттан Ил Түмэн дьокутаатыгар турабын диэн уоһа чорбоҥноон олордо ол быыһыгар "Миисэ Ээбиристэп" эрдэҕинэ бастакы быыбарга кыттыбытын уонна суоһарыылаахтык хоппутун кэпсээтэ. 
***
Ил Түмэн 3-с ыҥырыылаах мунньаҕар дьокутааттары талыы быыбара буолбут. (Ити уон сыл анараа өттүнээҕи дьыала). Оччолорго Кэбээйи улууһа соҕотоҕун  60-с №-дээх туспа  уокурук этэ.
Миисэ Ээбиристэп үлэтинэн - милииссийэ, балаһыанньатынан - Бээчэ Ыстырыап бэрисидьиэн көмөлөһөөччүтэ үһү. Бииссэ-бэрэсидьиэн Өлөксөөн Акыымап быыбардарга "дьаһалта күүһүн" улахан тахсыылаахтык уонна табыгастаахтык туттар - улуу кэмнэрэ. Дьаһалта күүһэ, хандьытаат - Хаампый Дьаакынап ("Саха" НКИК бэрисидьиэнэ) туһатыгар үлэлээбит. 
- Акыымап дьаһаллаах этэ: дьоно былаас хандьытаатын өйүү, кини кэбиниэтиттэн үргүлдьү ыстаналлара. Билиҥҥи курдук буолуо дуо?! - диэн Ылдьыыс сиилиир. Онтон - Мин хандьытаат быһыытынан, ТИКкэ саамай бүтэһик, тиһэх күн, докумуоммун туттарбытым.
Ол кэннэ кэбээйилэри кытары көрсүһүү буолбут. 
Ылдьыыһы дьоно-сэргэтэ сирэй-харах анньа тоһуйбуттар:
- Туох гынаары кэллиҥ?! Милииссийэ буолуоххуттан тугу да көмөлөспөҕүҥ! Хаампыйы талабыт! - диэбиттэр. Көрсүһүү хара ааныттан "кэлбит массыынатыгар  төттөрү олордон утаарарга" диэн тыл көтөхпүттэр. Кэлин сураһан билбитэ холдьоҕооччу дьахтар бэйэлээх бэйэтин хаан уруу эдьийэ буолан соһуппут. 
Онуоха туран, биһиги киһибит сонньуорбут, мулук-халык туттубут, дьону утары көрүөн саллыбыт. "Кырдьык, сөпкө этэллэр, бу тухары тугу да утары уумматах эбиппин", - диэн улуу мучаанньаҕа түһэн турдаҕына, үөрэппит учуутала абыраллаах тыл-өс буолан умайыктана түспүт:
- Миисэ! Хайдах буоллуҥ?! Былырыын оскуолаҕа, биһиэхэ, тимир көлө булаҥҥын салҕаатыҥ этэ дии! - диэн санатааччы буолбут.
Онуоха эр бэрдэ, уол оҕо одьунааһа өрүһүйбүтүн санаан кэлбит да, "хайдах курдук сыранан, хайдах курдук сүүрэн-көтөн, көрдөһөн УАЗ массыына булбутун" кэпсээн-ипсээн киирэн барбыт. Кэлин тиһэҕэр: "Биэрбиттээх эбиппин буолбат дуо, өссө ону умуннара-умуннараҕыт!" - диэн буолбут. Инньэ гынан, хата, биир дойдулаахтарын бэйэлэрин кыбыстыыга киллэрбит. 
- Ыы... эрдэттэн анаан толкуйдаабыт пиар-ходуҥ ини? - быһа түһэн саарбахтыыбын.
- Ама дуу! Оччолорго оннук айылаах оҕуруктаах өйүм-санаам суох этэ. Кырдьык умнан кэбиспит этим! - диир.
"Һым.. мин массыына бэлэхтээбитим буоллар, төһө эрэ үйэ-саас тухары ону аҕыннарыам-санатыам эбитэ буолуо" диэн Ээбиристэптээҕэр кэнэн санаабын кимиэхэ да иһитиннэрбэккэ иһим иһигэр ыйыстан кэбистим. 
- Урут да, билигин да үчүгэйи оҥорбуппунан өҥ туттубаппын! - диэтэ.
Буот...
***
- Оттон били Казаряны сахсыйар сааныыҥ төһөтө-хаччата туолла?
- Биири бэрэбиэркэлиирдээхпин, ол кэннэ...
- Пыы... тутатына-итиитинэ уолуктаһан барбаккын?!
- Кини кэннигэр ким-туох турарын билиэхпин наада. Онтон аахсыам. Баҕар, букатын да ыарыһах, киһи аахсыбат киһитэ буолуо... Бу күннэргэ билиэххит, - диэтэ.  
***
- Мэхээлэ Ылдьыыс...
- Тугуй?
- Билигин туох эмэ дуоһунастааххын дуу?
- Федерация Сүбэтин солбуйар бэрэстээтэлин көмөлөһөөччүтэбин, сүбэһитэбин.
- Но!
- Хамнаһа суох. Уопсастыбаннай үлэ.
- Тойонуҥ быыбарга кыттаргын туох диир, кини анаан ыытта дуо?
- Биллэн турар. Алҕаан ыытта.
- Эһиэхэ Москубаҕа хайдах эбитэ буолла, биһиэхэ манна - эн тойоҥҥун бөрүкүтэ суох тылларынан ахтабыт ээ. Уолбутун сии-аһыы сатаабыта дии...
- Кини (Ыстырыап - аапт.) "Махсыымап дьыалатыгар" кыттыспытынааҕар өссө уон.. (толкуйдаан баран - аапт.) сүүс төгүл (!) элбэхтик кыттыспыт, кикпит дьон бааллар! Мин уонтан тахса сыл былааска сылдьыбыт киһи, ким кимин-тугун билэбин, онтон киһи саатара суох. Кэмэ кэллэҕинэ кэпсиэҕим даҕаны...
- Саанаҕын?
- Ити баар! Мин тугу эмэ этээри гынным да наар "саанаҕын" диэн иһэллэр. Билигин ону этэр кэм кэлэ илик, - диэн баран ким кыттыгастааҕын "билэр киһи" быһыытынан, "кыргыттар икки ардыларыгар" кэпсээн бурҕаҥнатта.
"Но! Дуо?!" саҥа аллайыы быыһыгар бүөмнээн кэпсэтии кэнниттэн:
- Кэбээйигэ куолас ылыаҥ. Оттон уокурук икки улуустан турар ээ. Дьааҥылар эйиэхэ куоластыахтара дуо? - сураһабын.
- Мин эр киһибин, кинилэргэ да эр дьон бааллар. Хоту дойду хоһуун эрдэрин кытары биир тылы булуохпут, өйдөһүөхпүт! 
***
- Мэхээлэ Ылдьыыс...
- Тугуй?
- Москуба курдук сиртэн тоҕо кэлэ сатаатыҥ? Көрүҥҥүттэн көрдөххө бэркэ табылла сылдьар быһыылааххын дии.
- Төрөөбүт улууспар ситэри оҥорботохпун оҥоро кэллим. Мин толорор кыахтаах эрэ дьыалабар тылбын биэрэбин. Кыра эрдэхпиттэн. Мээнэ "чап" гынан киһиргээн баран тылбын толорботохпуна наһаа эрэйдэнэр этим.
- Тыый...
- Оттон атыттар миигиннээҕэр элбэҕи эрэннэрэн баран толорботохторуна букатын наадыйбат этилэр. Мин буоллаҕына кыайан утуйбат да буолан хааларым. Ол иһин кэлин улаатан баран мээнэ тылласпат буолбутум. Өйдөннөҕүм дии. Оттон толорорбун билэн эрэннэрбит буоллахпына, ынчыктаабакка, уһаппакка-кэҥэппэккэ толорор майгылаахпын. Ноко (аттыбытыгар олорор эдэр киһини соруйар - аапт), ити хаартысканы ылан көрдөр эрэ (долбуурга турар хаартысканы ыйар - аапт.). 
Хаартыскаҕа Бээчэ Ыстырыап, Мэхээлэ Ээбиристэп кэргэнин кытары уонна дойду урукку үбүн миниистирэ Өлөксөй Куудурун тураллар. Ээбиристэп:
- Өлөксөй Лүөнньэбистиин олох ыкса сыһыаннаахпыт. Биир дьиэ кэргэнниилэр курдукпут.
- Абытай...
-  Урут, биһиги дьоммут (бырабыыталыстыба - аапт.) өрөспүүбүлүкэҕэ көрүллүбүт 3 млрд солкуобай курдугу, биллибэт биричиинэнэн, кыайан ылбакка сылдьыбыттара. Онуоха миэхэ тахсыбыттара. "Госдума дьокутаатаҕын, көмөлөс" диэн. Мин Куудуруннуун 15 мүнүүтэлээх кэпсэтиим кэнниттэн, ол харчыны быһааттаран бэрдэрбитим. 
- (Харах муҥунан көрүү).
- Этэбин дии, уопсайынан мин үлэни-хамнаһы ынчыктаабакка быһаарабын диэн. Саха сиригэр элитэни ырыталлар эбит  дии?
- Баар дьыала...
- Ырыынак үйэтигэр дьоҥҥо-сэргэҕэ хайаан да бу илиигинэн тутан-хабан, хараххынан көрөр дьыаланан көмөлөһүөхтээххин. Үлүбээй тылынан куолуһуттар - маҥан ырбаахылаах, хаалтыстаах уолаттар көмөлөспүттэрэ аҕыйах. Миигин Госдума дьокутаата буола сылдьан Саха сиригэр көмөлөспөтө диэн этэллэр. Баҕар, мин сыыһам буолуо, Госдумаҕа тугу үлэлээбиппин, төһө сокуон ылылларыгар, көннөрүүлэр киирэллэригэр кыттыспыппын - барытын отчуоттаан испэтэҕим. Наадалааҕынан аахпат этим.
- "Өҥнөнөргүн" сөбүлээбэккин?
- Оннук. Үлэлиибин да - үлэлиибин. "Милииссийэ туһунан", "Полиция туһунан" сокуоннарга идэтийбит киһи быһыытынан кыттыспытым. Мин Госдума куттала суох буолуутугар кэмитиэт чилиэнинэн 5 сылы быһа үлэлээбитим. Чуолаан, биир сокуоҥҥа үлэлээбиппин кэпсиэхпин баҕарабын: бултуур сир, булт туһунан сокуоҥҥа 25 көннөрүүнү көҕүлээн киллэттэрбитим. Сокуоҥҥа уларытыы киллэрии олус сылаалаах, уһун дьыала. Атын регионнар хас эмэ бырыһыаннара сөбүлэстэҕинэ, кыттыстаҕына эрэ уларытыы киллэриллэр. Бултуур сир туһунан сокуоҥҥа, холобур, маннык балаһыанньа баар этэ: булчут бултуур сирин иэнинэн көрөн төлөбүр төлүөхтээҕэ. Кыра уобаласка, кыра сирдээх дьоҥҥо - ол охсуута суох. Оттон биһиэхэ - улахан сирдээх-уоттаах дьоҥҥо, харчытыгар таһаардахха, ынырык элбэх суума буоллаҕа. Ону мин хамыыһыйа тэрийэн, специалистары мунньан үлэлэтэн ити сокуоҥҥа уларытыы киллэрбитим. 
- Махтал...
- Саха сиригэр Ил Түмэн быыбарын хампаанньата эрдэ саҕаламмыт. Атын регионнар олох ыксаабакка олороллор ээ. Саха сиригэр нэһилиэнньэ бэлиитикэҕэ көҕө уруккуттан үрдүк. Быыбарга ынырыктык киирсэбит. 
- Тоҕо дии саныыгын?
- Нууччалар көрсө түһээт туох дииллэрий? "Доруобай буол". Былыргы римляннар: "Төһө тириттиҥ? - дииллэр. Биһиги сахалар: "Туох сонун баар?" - диибит. Биһиги, урут көс биистэрэ буоллахпыт. Кимтэн кииннээх, хантан хааннах киһитин билэ сатыыбыт. Бэлиитикпит.
- Ыы... (мунаахсыйдым - аапт.)
- Тириппиттэрин сураспаппыт. 
- (Өссө "ыы"...).
***
- Мэхээлэ Ылдьыыс...
- Тугуй?!
- Арай, тойонуҥ Уһук Илин салалтатыгар анамматын?
- Кэллин да, кэлбэтин. Бээчэ Онотуолуйабыс бэрисидьиэн Буутуҥҥа саамай чугас сылдьар киһи. Уһук Илин сайдыытын бырагыраамматын оҥорууну, чуолаан, киниэхэ сорудахтаабыта да элбэҕи этэр. 
- Кэбээйилэр Ыстырыап көмөлөһөөччүтүн таллахтарына, быһа Буутуҥҥа тахсыбыт саҕа сананыахтар эбит.
- Госдумаҕа 5 сылы быһа үлэлээтим, элбэх сокуоннары үөрэтэммин уопут бөҕөтө ыллым. Билигин да Москубаҕа үлэлииибин. Дьон бөҕөтүн кытары билистим. Элбэх боппуруоһу быһаарарга тус билсии олус улахан оруоллаах. Миигин утары быыбарга киирсэргэ сананар дьоннооҕор, мин дьиҥ кыаҕым дьиҥнээхтик улахан. 
- Быыбар иннинээҕи бырагыраама...
-... кыраһыабай баҕайы быыбар иннинээҕи бырагырааммалар туохха наадаларый?!
- Бырастыы...
- Ити суруммуттарын толорбуттара буоллар - Саха сирэ туохха да наадыйыа суоҕа этэ. Былыр үйэҕэ  Лас-Вегастан дуу, Вашингтон штатыттан дуу итэҕэһэ суох сайдыылаах  буолуох этибит. Мин итинник бырагыраамма суруйан баран кыбыстан дьон сирэйин көрүөм да суох этэ. Син биир туолбаты сирэйэ суох сурунуу дуу, дьиҥнээхтик дьыаланан көмөлөспүт дуу?! Мин улууһум дьоно көрдөһүүлэрэ элбэх, ситэри оҥорботоҕум элбэх. Ол иһин быыбарга турунан эрэбин,- диэтэ Мэхээлэ Ээбиристэп уонна ... атахтарын тыылыы тэбинэн  кириэһилэҕэ дэрэйэ түстэ.
***
Бу кэнниттэн Ээбиристэп улууһун дьонугар "таҥара буоларын" көрдөрөөрү быһыылаах, Кэбээйиттэн төрүттээх Дьокуускай олохтоохторун кытары ДП-1 дьоҕус саалатыгар көрсүһүүлэрин өҥөйөн ааһарбытыгар ыҥырда. Кырдьаҕастар: "Уус алданнарга барыма, дойдугуттан тур. Кэтэһэ сатаан баран илин эҥэрдэргэ барда дуу диэн хом саныы сылдьыбыппыт, хата кэллиҥ", - диэн саары чаккылаах уолларын харах уулаах көрүстүлэр. 
***
Оттон атын ыстаапка атын хартыына буола турар... Өлөрүллэ илик эһэ тириитин үллэстии, кыайыах иннинэ дуоһунас тыырсыы, "эн-мин" диэн туоратыһыы... Ээбиристэби быдан үйэҕэ кыайбыт саҕа сананыы - эрдэ соҕус буолаарай. Эбэтэр Мэхээлэ эрэт, "маннык үлэһиттээх" ыстаабы таҥарга эрдэтинэ кыттыспыт дуу...
***
Туйаара НУТЧИНА,
Аартык.ру