Томтосов иннигэр улахан учуонай буолар суол аһаҕас этэ. Кэлин комсомол уонна партия эйгэтигэр үлэлээн, арааһа, бэйэтин кэмин сахаларыттан соҕотох кини эрэ партия Киин комитетын үлэһитинэн буолбута. Уонна эмиэ сахалартан соҕотох федеральнай таһымнаах министри солбуйааччынан үлэлээбитэ. Ол эрээри, баҕарбыт курдук суххайдык кини карьерата ситимнэнэн испэтэҕэ. Түһүү да, тахсыы да баара. Уол оҕо биирдэ ат үрдүгэр, биирдэ – ат өрөҕөтүгэр диэн саха өс хоһооно кини биографиятыгар сөп түбэһэр. 

Билигин Томтосов 70 сааһын туолар кэмигэр, санаан көрдөххө кини олоҕор тутуспут сүрүн принцибэ – киһи көҥүлэ күөмчүлэтиэ суохтаах диэн. Соторутааҕыта кинилиин бу темаҕа кэпсэтэрбэр кини миэхэ туһаайан хаһааҥҥы эрэ мөккүөрү санатан: «Поэт көҥүлүн күөмчүлэттэҕинэ өссө үчүгэйдик айара буолуо», – диэн күлбүтэ. 

Олох барахсан эриирэ-мускуура элбэх, онно киһи кэдэйэн биэрэрэ, сороҕор бэйэтин бэйэтэ таҥнарардыы дьаһанара ханна барыай! Ол гынан баран, ис-иһиттэн көҥүл тыыннаах, бэйэтин санаатын хайа да түгэҥҥэ сатаан этэр, туруорсар киһи туспа буолар. Аны ол көҥүл тыыны иитэн таһаарбаккын, баар буоллаҕына – баар, суох буоллаҕына суох. Оннук д­ьону бу олоххо киһи элбэхтик көрсүбэт. Томтосов ол сэдэх дьонтон биирдэстэрэ.

Кини олоҕу хас да таһымнаан көрөргө оҕо эрдэҕиттэн, эдэриттэн үөрэммит буолуон сөп. Уус-Маайаҕа оскуоланы бүтэрэн баран икки сыл «Якутзолотоҕа» эргиэн тэрилтэтигэр оробуочайдаабыта. Ити ааспыт үйэ 60-ус сылларын саҕаланыыта. Онно үксэ «Дальстрой» лааҕырдарыттан босхоломмут дьону кытта үлэлээбитэ. ГУЛАГ-ы ааспыт дьон үксэ ол саҕана «политическайдар» буоллахтара, онон Томтосов эдэриттэн мындыр, өйдөөх, эрэйгэ эриллибит, хатарыллыбыт дьон бэрдин кытта алтыстаҕа. Ол дьон олоххо сыһыаннара, итэҕэһи-быһаҕаһы сыаналааһыннара, көҥүл тыыннара эдэр киһи өйө-санаата сайдыытыгар са­быдыаллаабыт буолуон сөп. Аны Алексей Александрович ийэтэ Таатта Бэстиинэптэрин кыыһа, онон сахалыы көҥүл өй-санаа тардыыта хааныгар баар. 

Көҥүлтэн ордук үрдүк сыаннас суоҕун өйдөөн туран, кини кандидатскай үлэтин тематын талбыта. Ол саҕанааҕы кэмҥэ соһуччу тема – Америкаҕа «харалар» гражданскай бырааптарын көмүскээччи Мартин Лютер Кинг туһунан. Бэйэтин омугун быраабын көмүскээччилэртэн бастакыларын, 1964 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыт киһини 39 саастааҕар ытан өлөрбүттэрэ. Мартин Лютер Кинг курдук личность баар буолан Америкаҕа «харалар» бэйэлэрин бырааптарын туруорсарга туруммуттара. Томтосов кандидатскайын тематын талар кэмигэр аан дойдуга Мартин Лютер Кингтан ураты баттанар омук көҥүлүн туһугар утумнаахтык охсуһар атын фигура суоҕа. Алексей Александрович үлэтин суруйарыгар баттанар омук хайдах сайдыы суолугар тахсарын анаан-минээн чинчийэ сатаабыт буолуохтаах. Билигин даҕаны кини Мартин Лютер Кинг уонна Америка «хараларын» бырааптарын историятын туһунан умсугутуулаах уонна соһуччу түгэннэрдээх лекцияны ааҕыан сөп.

Томтосов комсомолга үлэлиир кэмигэр бэрт демократичнай салайааччы быһыытынан биллэрэ. Кини тэрээһиннэргэ да, кадрдары да аттаран туруорууга үөһэттэн бэриллэр халыыпка эрэ сөп түбэстин диэн дьаһаммат этэ. Холобура, ол саҕана тэнийбит «Оскуола – производство – үрдүк үөрэх» диэн хамсааһыны кини букатын ылымматаҕа. «Молодежь Якутии» хаһыакка ити хамсааһыны утарар матырыйаал тахсарын бэйэтинэн бэлэмнэспитэ. Томтосов ыстатыйа иһин, биллэн турар, дьарыллыбыта.

«Салайааччылар, партийнай үлэһиттэр оҕолоро хотоннорго үлэлииллэр дуо?» – диэн ыйытыыта эппиэтэ суох хаалбыта. Ол тойоттору киэргэппэт кырдьык олус ырылыччы дьоҥҥо-сэргэҕэ көстөн, хамсааһын уота-күөһэ уостубута. Киэҥ далааһыннаахтык саҕаламмыт дьыала 1974 сыллаахха умуллубута.

«Ити кылгас да кэм и­һи­­гэр төһө элбэх ыччат сииктээх хотоннорго, кыайбат үлэлэригэр доруобуйаларын сүтэрбиттэрин ким да аахпатаҕа», – диир Алексей Александрович.

Комсомол обкомун ап­па­ратыгар кадрдары сүүмэрдээ­һиҥҥэ кини ол саҕанааҕы система халыыбыгар сөп түбэспэт быһаарыныылары ылара. Ол курдук, Хатаска оскуолаҕа математика учууталынан үлэлии сылдьар эдэр суруйааччыны Николай Лугиновы тэрийэр отдел инструкторынан ыҥырбыта. «Республикаҕын көр, айаннаа, командировкаҕа элбэхтик сырыт. Тыа сирин билиҥҥи олоҕун көр. Бука, суруйааччыга ол туһулаах ини», – диэбит этэ кини Николай Алексеевиһы үлэҕэ ыларыгар. Ол кэми бүгүн народнай суруйааччы истиҥник ахтар уонна Томтосовы кинини бастакыттан өйөөбүт дьон ахсааннарыгар махтана киллэрэр.

Мин тус бэйэм эмиэ Алексей Александровичка махталым улахан. «Северная трасса» диэн авиатордар многотиражкаларыгар үлэлии сырыттахпына, хаһыатым сабыллан үлэтэ суох хаалбытым. Дьокуускай аэропордугар комсомол комитетыгар үлэҕэ ыҥырбыттара. Онно санаам соччо тохтообокко сырыттахпына, Томтосов комсомол обкомугар пропаганда отделыгар үлэҕэ ылбыта. Бу санаатахха, эмиэ көҥүл соҕус быһаарыныы эбит. «Айар ыччаты кытта үлэлээ, алтыс», – диэбитэ ол саҕана миэхэ Алексей Александрович. Ол ыччаттарбын кытта күн бүгүнүгэр диэри алтыһа сылдьабын. Ол курдук кини киһи баҕатын, кыаҕын өтө көрөр, таба тайанар ураты хаачыстыбалаах. 

Томтосов өссө биир саха культуратыгар ураты суолталаах, көҥүл тыыннаах быһаарыыта – Андрей Борисовы Саха драматическай театрын кылаабынай режиссерунан анатыыта буолар. Ол саҕана Алексей Александрович партия обкомугар культура отделын салайара. Ааттаах-суоллаах киһини сыҕарытан туран, субу үөрэҕи бүтэрбит эдэр уолу улахан айар дуоһунаска аныыр быһаарыыны чахчы көҥүл санаалаах, мындыр көрүүлээх эрэ киһи ылынар кыахтааҕа. Томтосов сыыспатаҕын, таба тайаммытын бүгүн саха дьоно бары билэллэр, ону ааһан махтана саныыллар. Кини ол саҕана Андрей Борисовка режиссер талаанын, салайааччы быһыытынан далааһынын өтө көрбүт эбит. 

Көҥүл көҥүлүнэн, ол эрээри хайа да кэмҥэ, хайа да обществоҕа дьонтон таһыччы көҥүл тыыннаах киһини сөбүлээбэттэр. Онно эбии үрдүк өһүөлээхтэргэ аһаҕастык санаатын этэр, былаас туораппыт дьонугар сыһыанын уларыппат буоллаҕына, бу киһи көҥүлүн эрэ кытта хаалар куттала үөскүүр. Алексей Александрович олоҕор оннук түгэннэр суох буолбатахтар. Ол эрээри кини бэйэтэ итиннэ бөлүһүөктүү сыһыаннаһара, олорон кэлбит олоҕун ситиһиилэрин мыыммата, ол да иһин кимиэхэ да хом санааны иитиэхтээбэтэҕэ.

Томтосов доҕотторугар олус бэриниилээх. Киниэхэ киһи кыра да кыһалҕатын кэпсээтэҕинэ, ханнык да дуоһунаска олордор, сонно телефон үрдүгэр түһэн, быһаарсар, көмөлөһөр идэлээх. Мин кинини билэрим тухары, кимиэхэ эрэ тугу эрэ көмөлөһө, кэпсэтиһэ, түбүгүрэ сылдьар. Биирдэ: "Өйөөбүт дьоммуттан, үстэн биирэ эрэ миигин түһэн биэрбэт гына дьаһанар", – диэбитэ. Кини бэйэтин курдук сыһыаны – чуолкайы, ситэри тиэрдиини, бэриниини эрэйэр. Хомойуох иһин, олоххо барыта эриэ-дэхси буолбат... 

Биир кэмҥэ Томтосов курдук тэрийэр үлэҕэ уопуттаах, федеральнай структуралары билэр, араас омук дьонун кытта сатаан алтыһар үөрүйэхтээх киһи республикаҕа наадата суох курдугуттан мин хомойо саныырым. Эр дьон айылҕаларынан үтүрүһэр аналлаахтар, ордук былааска тахсыбыттар, ол кэмҥэ хата биир мындыр толкуйдаах, үтүө санаалаах дьахтар баар буолан (Евгения Исаевна Михайлованы этэбин) Томтосов ХИФУ проректорынан, университет Москватааҕы бэрэстэбиитэлинэн ананан үлэлээбитэ сылтан орто. Бэйэтин кыаҕар сөп түбэһэр, дипломатияны уонна үрдүк билиини эрэйэр эйгэҕэ Алексей Александрович бэркэ табыллан үлэлии сылдьар. 

Томтосов туһунан элбэх үһүйээн кэпсээннэр бааллар. Кини афоризмнара, соһуччу дьаһаллара уос номоҕо буолан кэпсэнэллэр. Алексей Александрович, этэргэ дылы, хайа баҕарар кэпсэтиигэ саҥата суох туран хаалбат киһи. Кини уот харахха эппитэ сороҕор киһини күллэриэн да сөп, ардыгар уһуннук толкуйдатыан да сөп.

Соторутааҕыта кэлэ сылдьан быстах кэпсэтиигэ: «Саха дьахталлара эр дьону аһары түстүлэр. Үөрэхтэрэ, өйдөрө... Онон саха эр дьоно бэйэлэрин итэҕэс сананар суолга үктэннилэр», – диэбитэ.

Баҕар, оннук да буолуо. Ол эрээри ол итэҕэс сананааччылар ахсааннарыгар Алексей Александрович Томтосов киирбэтэ чахчы. Көҥүл тыыннаах киһи хаһан да бэйэтин намтата санаммат.

саха народнай поэта.
"Саха  сирэ", 24/07, 2012.