Дьон-сэргэ, билигин даҕаны «Максимов дьыалата» диэн ааттаммыт, хас да сылы быһа сыһыллыбыт-соһуллубут холуобунай дьыала туһунан бэрт мунаах өйдөбүллээх. Ол төрдүн-төбөтүн ырыта барбаппыт. Арай, адвокаттар нөҥүө, биһиги корреспондеммыт Үөһээ Бэстээх колониятыгар хаайыллан олорор депутаты кытары сибээстэһэн, ыйытыыларга эппиэттииригэр көрдөспүтүн кэпсиибит. Бүгүн «Өрөгөй» хаһыат, ол эппиэттэри уларыппакка бэчээттиир.
- Афанасий Николаевич, эн промышленноска, чуолаан, ньиэп уонна гаас салаатыгар өр сыл үлэлээбит киһи буолаҕын. Республика баайын үллэстии хайдах барбытай?
- 90-с сылларга Чубайс оҥорбут приватизациятын, Саха Республикатын Бастакы президенэ Михаил Николаев Борис Ельцинныын сөптөөх сыһыаны олохтоон куотуммуппут түмүгэр, 2002 сылга диэри туох баар баайбытын барытын бэйэбит 100% тутан олорбуппут. Вячеслав Штыров президент буолаат даҕаны, биир бастакы ыйааҕар кэтэх бас билиилээх - ИГ «АЛРОСА» нөҥүө, Саха Сирин баайын-дуолун үллэстиитэ барыахтааҕын туһунан этэ. Ол ыйааҕы РФ Генеральнай прокуратурата көтүрбүтэ эрээри, син биир бас баттах айбардааһын, сирэйэ-хараҕа суох атыылааһын саҕаланан барбыта. Сокуон да, норуот да интэриэһэ ньүдьү-балай кэһиллибитэ, суобас туһунан этэ да барыллыбат. Дьыл-хонук балайда ааспытын кэннэ, сөптөөх сыана быһыллыаҕа. Дэлэҕэ даҕаны, Михаил Ефимович кыһыйан-абаран туран 2005 сыллаахха «Якутск вечерний» хаһыакка интервью биэриэ дуо: «Бас билэр баайа-дуола (имуществота) суох диэн Республика баар үһү дуо?!» - диэн?
Ол курдук, 2002 сыл күһүн «Якутуголь» приватизациятын туһунан Правительство дьаһала тахсар. Ити дьаһал Ил Түмэҥҥэ көрүллүбэтэҕэ даҕаны, эбиитин Россия Үрдүкү Арбитражнай суутунан көтүрүллэн турар. Дьиҥэ, итиннэ, холуобунай дьыала тэриллэригэр төрүөт баар этэ да, онно ким да кыһаллыбатаҕа. Харчы үллэстиитигэр Россия үбүн миниистирэ А.Кудрин бэйэтэ бэйэтинэн кыттыгастаах этэ буоллаҕа.
Салгыы туох да тыаһа-ууһа суох «Якутзолото» АО Күчүс, Кураанах, Нежданинскай – барыта 1,5 тыһ. туонна көмүс рудалаах сирдэрэ, олус киитэрэй схеманан атыыга барбыттара. ИГ «АЛРОСА» 280 мөл. дуоллары киллэрбитэ, «Якутзолото» 10 тыһ. солкуобайы. Түмүк атыылаһааччы – «Полюс Золото» бу оонньуу түмүгэр хаппытаалын 7 млрд дуолларынан хаҥатыммыта. Туох баар иэс-күүс барыта «Якутзолотоҕа» хаалбыта. Ол түмүгэр, хаһан эрэ Советскай Союз көмүскэ биир тутаах флагмана аатыра сылдьыбат тэрилтэ, моҥкурууттаабыта. Ону билигин атын дьоҥҥо түһэрэ сатааһын сиэрэ суох быһыы дии саныыбын. Төттөрүтүн, көмүстээх сирдэрин атыылаабакка эрэ, «Якутзолото» акциятын «СахаИнвест» нөҥүө атыылаабыттара буоллар, акциялаах дьон балайда барыһырыахтара хааллаҕа.
Саха сирэ «Саханефтегаз» сүрүн баайын – Талакааны 2003 сыллаахха, «Якутгазпрому» 2006 сыллаахха сүтэрбитэ.
Талакаан ньиэбэ билигин айдааннаах алмааспытынааҕар элбэх үбү киллэрэр, ол гынан баран «Сургутнефтегаз» Республика хааһынатыгар «АЛРОСА»тааҕар 3 төгүл кыра үбү киллэрэр. Тоҕо диэтэххэ, регистрацията – Тюмень уобалаһыгар баар. «Саханефтегаһы» 2003-2008 сс. салайбыт буоламмын элбэҕи билэбин. Ол туһунан кинигэ суруйа сылдьабын. Онон ити боппуруоска кэҥии барбаппын.
Ити курдук, 2002-2006 сс. Республикабыт туга да суох хаалбыта. «Аһаатах аайы бор буолан иһэҕин» диэбиккэ дылы, бу дьон кыра бытархайдарга тиийэ кытары айбардаабыттара. Тыа сирин уматыгынан хааччыйарга тэриллибит «Туймаада-нефть» эмиэ ол курдук кэтэх бас билиигэ көспүтэ.
Иван Шамаевтаах «АЛРОСА» тула киэҥ айдаан таһаарбатахтара эбитэ буоллар, ытыс соттубуппут быданнаабыт буолуох этэ.
- Салгыы Саха сиригэр промышленность хайдах суолунан сайдыай?
- Промышленность салгыы сайдар хайысхата – Саха сириттэн сир баайын сырье быһыытынан таһаарыы. Сүрүннээн ньиэпкэ, гааска, алмааска, көмүскэ охтуохтара. Гаас турбата тутуллан бүттэҕинэ - Чайыҥда гааһа, тимир рудата, сэдэх металлар, үрүҥ көмүс уочараттара кэлиэҕэ. Саҥа технология сайдан истэҕин аайы атомнай энергия куттала суох буолуутугар улахан ситиһиилэр таҕыстахтарына – Элькон урана хостонуон сөп. Тус бэйэм, ону утарабын. Тоҕо диэтэххэ, Элькон сир хамсыыр кутталлаах сиригэр – хайалар быыстарыгар баар. Онтон Алдан, Амма, Таатта өрүстэр тардыылара саҕаланар. Хостонор түбэлтэтигэр киэҥ общественнай, аан дойдутааҕы таһымнаах экспертизэлэр оҥоһуллан аһаҕастык, дьиҥ чахчы баарынан көрдөрүллүөхтээхтэр.
Промышленность сайдара туох да куһаҕана суох эрээри, Ийэ сирбит, дойдубут төһө да технология сайдыбытын үрдүнэн айгырыыра, оспот баас буолара өйдөнөр суол. Уонна ол сиртэн хостонор баайбыт бараммат баай буолбатах ээ. Ол иһин норуот экология боппуруоһун Ил Түмэн нөҥүө сытыытык туруорсан көмүскэниэн, хонтуруолланыан наада. Хомойуох иһин, билиҥҥи Ил Түмэн Правительство тугу этэринэн үлэлиир парламент. Хонтуруоллуурга дөбөҥ буоллун диэн, Штыров көҕүлээһининэн, Ил Түмэн биир палаталаах буолбута, биир былаас партията талбытынан дьаһайбыта. Мин II, III ыҥырыылаах мунньахха үлэлээбит буоламмын, тэҥнээн көрөр кыахтаахпын. Дьиҥэр, Ил Түмэн – бу ааспыт сылларга да, кэлэр да өттүгэр Республика интэриэһин көмүскүүр сүрүн кыахтаах коллегиальнай уорган. Президени Москва хаһан баҕарар устар кыахтаах эбит буоллаҕына, Ил Түмэни ханнык да балаһыанньаҕа ыспата чуолкай.
Билигин политическай сүүрээн уларыйан эрэр, онон кэлэр өттүгэр Ил Түмэн 2 палататын төннөрөр ордук этэ. Республика буолан бараммыт хайаан да политическай тутулбут «конгресс-сенат» диэн аан дойдутааҕы стандартка киириэхтээх дии саныыбын.
Онтон промышленность сайдыытыттан олохтоох да нолуок быһыытынан, нолуок кодексатыгар уларытыы киллэрэн 10 эрэ % буолбакка, саатар 20 % ыларбыт буоллар син буолуох этэ. Ону ааһан, улахан тэрилтэлэргэ Республика бэйэтэ да акционер быһыытынан билигин да кыттар кыахтаах. Онно политическай дьаныар (воля) эрэ ирдэнэр. Көрөргүт курдук, Россия төһө да төхтүрүйэн туран приватизация ыыттар, гааһын-ньиэбин, энергетикатын тутан олорор, олоруо даҕаны. Аны 10 сылынан, гаас турбата тутуллан бүттэҕинэ, ньиэптэн-гаастан киирэр үп алмаастан киирэр үбү 5-7 төгүл куоһарыаҕа. Ити туһунан, Республика салалтата толкуйданыан наада. Хайдах наар Оҕо оонньуутунан, спордунан, көрүнэн-нарынан дьарыктанан тахсыахтаахпытый?
Бэйэбитин уматыгынан хааччынар туһунан толкуйдуур кэммит кэллэ. Туох барыта уматык сыанатыттан тутулуктаах. Дьиҥэр, республика ОДьКХ-тын, тыа хаһаайыстыбата, чааһынай дьон туттар уматыктара элбэҕэ суох - 0,3 мөл. туонна сылга наада. Холобурга диэн эттэххэ, «Сургутнефтегаз» Саха сириттэн 7 мөл. туонна ньиэби хостуур.
Промышленность сайдан истэҕин аайы үлэ миэстэтэ элбиир. Онно олохтоох дьон, биһиги, үөһэттэн үүрдэрбэккэ, бэйэбит харса суох анньыһан киирэн иһиэхтээхпит. Ханнык да үлэ буоллун. Эмиэ холобур быһыытынан аҕаллахха, билигин «Сургутнефтегаз» 5 тыһ. кэриҥэ киһини Ту-154 самолетунан таһан үлэлэтэр. Олохтоох дьон ахсаана онно 2 эрэ тыһыынча.
Дьэ, уонна, саха дьонугар саамай сыһыаннаах эйгэнэн - промышленность үлэһиттэрин аһынан хааччыйыы буолар. Хомойуох иһин, биһиги аспытынан 20% да бэйэбитин хааччыммакка олоробут. Билигин тыа сирин сайыннарыы суола манна туһуланыахтаах. Былыргы саха баайдара Аян трагын үлэһиттэрин аһатан байбыттара. Саха сиригэр ХХ-с үйэ саҕаланарыгар 700 тыһ. сүөһү-сылгы баара. Билигин ыанар ынах ахсаана баара-суоҕа 100 тыһ. да тиийбэт. Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар программа үлэлээбитэ номнуо 10 сыл буолла. 50 млрд солкуобайга тиийэ харчы угулунна. Түмүк – ыанар ынах ахсаана 20% түстэ!
Тыа хаһаайыстыбатыгар көмө концепциятын уларытар кэм кэллэ да ол суох. Төттөрүтүн 2012-2016 сыллардааҕы тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын программата бэрт кистэлэҥинэн, экономика өркөн өйдөөхтөрүн профилакторийга хаайан олордон оҥорбуттара. Ил Түмэн депутаттарын, тус интэриэстээх тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин, салайааччыларын, бэл, кэпсэтиигэ-ырытыыга да чугаһаппатахтара. Ол гынан баран «общество көҕө суох» диэн тыллары үрдүк трибунаттан сотору-сотору истэбит.
Тыаҕа полномочияны биэрии үчүгэй суол эрээри, үп-харчы син биир үөһэттэн тыырыллан түһэр. Ону түҥэтии – полномочия буолбатах. Бу – имитация биир көрүҥэ.
- Урукку «АЛРОСА» президенэ, Ил Түмэн депутата Сергей Выборнов туһунан туох санаалааххын? Эйигин утары тэриллибит дьыалаҕа кыттыгастаах дииллэрэ төһө оруннааҕый?
- Вячеслав Штыров 2002 сыллаахха Саха Республикатын президенэ буолбутугар, «АЛРОСА»ҕа кинини солбуйа В.Калитин хаалбыта. Ол эрээри, Штыров АЛРОСА хаһаайыстыбаннай боппуруоска наһаа орооһорун сөбүлээбэккэ өр буолбатаҕа.
2004-2007 сс. «АЛРОСА»ны А.Ничипорук салайбыта. Эмиэ В.Калитин курдук В.Штыровтуун тапсыбакка барбыта. 2007 с. «АЛРОСА» салайааччытынан, Сергей Выборнов ананар. Ити иннинэ кини ИГ «АЛРОСА» генеральнай дириэктэрэ этэ. Бу компанияны бастаан Ханты-Мансийскай куоракка Омаров Халид тэрийбитэ. Онтон 2002 сыллаахха, ИГ «АЛРОСА» буолбута, көрүнньүк оҥостоору 50% акциятын «АЛРОСА»ҕа көһөрбүттэрэ. Бу тэрилтэ нөҥүө, үөһээ эппитим курдук, Республика элбэх бас билиитэ барбыта. Кэнники, суолларын бутуйан, дьыала барыта оҥоһуллубутун кэннэ, акцияларын 100% «АЛРОСА»ҕа көһөрбүттэрэ. Билигин ИГ «АЛРОСА» туһунан туох да иһиллибэтэ ону туоһулуур. Ол иһин Сергей Выборновы «АЛРОСА» тойоно оҥорбуттара өйдөнөр. Кини эмиэ, А.Ничипорук курдук, чыыстай финансист, уонна эмиэ Ничипорук курдук өр үлэлээбэтэҕэ, болдьоҕо бүтүөн иннинэ барбыта.
С.Выборнов бэйэтэ тугу да быһаарыыны ылбат киһи этэ. Мин дьыалабар В.Штыров сорудаҕынан орооспута. Ону кэлин Лондонтан Ил Түмэн мунньаҕар кэлэ сылдьан өйдүүрбэр бэйэтэ көрдөспүтэ.
- «АЛРОСА» приватизациятын туһунан туох санаалааххын?
- Мин биири, дьэ хайдах да гыммыт иһин, сатаан өйдөөбөппүн... «АЛРОСА» - бэйэтин кыаҕын ылбыт, дойдуга биир кэм дохуот аҕала турар, аан дойдуга государство бас билиитигэр баар соҕотох бөдөҥ компания. Аан дойдуга хостонор алмаас, оҥоһуллар бриллиант ырыынага барыта чааһынай дьон бөлөҕүн (дьиэ кэргэнин) хонтуруолугар баар. Үлэ миэстэтин биэрэр, социальнай, финансовай эппиэтин толорор компанияны туох сыаллаах приватизациялаары гыналларый? Харчы? Политика? Эбэтэр туох эрэ атын төрүөт баар дуу? Эбэтэр сахалар Республика быһыытынан бас билиилэрин суох оҥорорго ыытыллыбыт 10 сыллаах үлэ түмүгэ дуу?
Ханнык да төрүөт баарын иһин – өйдөммөт суол. «АЛРОСА» аһаҕас компания буоларыгар Егор Борисов Ил Түмэҥҥэ этэн турар: «АЛРОСА»ны аспатахпытына, аны 5 сылынан өлөр. Ол иһин, аһыахпытын наада, эбии эмиссия оҥорон ол харчытынан «Тимир» проегар ыытыахпыт», - диэн. Онтон олоххо атын буолан таҕыста. «АЛРОСА» «Тимир» проектан тахсарын туһунан дорҕоонноохтук этэн турар.
Оччотугар, Егор Афанасьевич, уопуттаах салайааччы, политик тоҕо маннык эппитэй? Эбэтэр ити Республиканы куорҕаллыыр үлэ биир кэрдииһигэр кинини үктэттилэр дуу?
Кини анаммыт президент буоларын умнар табыллыбат. Кремль тугу эппитин толороро чахчы…
«АЛРОСА» чааһынай илиигэ, атыыга бардаҕына Саха сирэ улахан сүтэриини ылара дьэҥкэ. Үп-харчы, социальнай эппиэтинэс, үлэ миэстэтэ диэн этэн туран, өссө «репутационнай өйдөбүл» диэн баар...
Мин санаабар, Егор Афанасьевич, Москва биэрбит полномочиятын баҕа өттүнэн тохтотон, саҥа быыбарга киирсэн, «АЛРОСА»ны көмүскүүргэ тутулуга суох кыах ылан, туруулаһара эбитэ буоллар, дьэ олохтоох дьоҥҥо, нуучча-саха диэбэккэ, дьиҥнээх Ил Дархан буолуох этэ. Компанияны былдьатар да түгэнигэр, норуот үтүө өйдөбүлүгэр хаалыаҕа.
- ИС-ТА турбатын ситимин хаһаайынын туһунан араас сурах-садьык баар. Кимий?
- ИС-ТА турбатын ситимин 100% «Транснефть» компания бас билэр. Онтон «Транснефть» акцията 100% РФ бас билиитигэр баар. Бу сыл бүтүүтэ ИС-ТА-2 Сковородино-Владивосток үлэҕэ киириэхтээх. Оччоҕо турба ситимин уһуна 4800 км буолуохтаах. Саха сирин устун 1500 км турба ааһар.
Нефтепровод ньиэп хачайдыыр объема билигин 45 мөл. туонна. Онтон Саха сириттэн хостонор ньиэбэ 7 мөл. туонна. 2020 сылга бу хостонор объем 15 мөл. туонна буолара күүтүллэр. Ол аата билиҥҥи ньиэп сыанатынан аахтахха, 300 млрд солк. буолар. Өссө «Газпром» былаанын быһыытынан 25 млрд кубометр гаас хостонуохтаах. Бу өссө 300 млрд солкуобай.
- Президеммит быйыл бэс ыйын 17-гэр, дуоһунаһыгар олорбута 2 сылын туолла. Эн санааҕар бу икки сыл республика хайдах олорон, үлэлээн-хамсаан кэллэ?
- Егор Борисов икки сыллаах үлэтин түмүгүн билигин, сыаналыы охсор эрдэ буолуо дии саныыбын. Ол гынан баран, Егор Афанасьевич Республика салалтатыгар туораттан киирбит киһи буолбатах, кини В.Штыров 8 сыл баһылыктыырыгар «уҥа илиитинэн» сылдьыбыта.
Сорохтор Е.Борисовы «куһаҕан лоббист, В.Штыров саҕалаабыт дьыалаларын сатаан салҕаабата» дииллэр. Мин итиннэ сөбүлэспэппин. В.Штыров да, Е.Борисов да Москваҕа тирэхтэрэ – Алексей Кудрин этэ. Онтон А.Кудрин, дэлэҕэ даҕаны, «аан дойду саамай чулуу үбүн миниистирэ», «всемогущий министр финансов» диэн ааттаныа дуо, сүрдээх киһи буоллаҕа. Республика 2020 сылга диэри сайдар Схематын (мегапроекты) федеральнай таһымҥа А.Кудрин көмөтүнэн киллэрбиттэрэ. Ол эрээри, ити программа сорох-сорох чааһын экономическэй өттүнэн ыллахха «адекватнайа суох» диэн өссө ол кэмҥэ эппиттэрэ. Канкун ГЭС-һэ, тимир суол тутуута, газохимическай комплекс, Ленаны туоруур муоста… Холобур, Америка курдук улуу дойду, тимир суолунан континенын уһаты-туора куустаран бүппүтэ номнуо 100 сыл буолла. Ол гынан баран, тоҕо эрэ Аляскатыгар тимир суол туппат ээ. Аляска - аҕыйах киһи олорор киэҥ, баайдаах-дуоллаах, Саха сиригэр майгынныыр дойду. Ол оннугар онно 280 бетон авиапортар бааллар. Ити баар – дьиҥнээх экономическай дьаһаныы диэн.
Биһиги тимир суолбутун Магадаҥҥа, Чукоткаҕа ааһыаҕа дииллэрин мин итэҕэйбэппин. Бэл диэтэр, Уһук Илини уонна Москваны ситимниир асфальт суол суох.
Саҥа тэриллибит Уһук Илин сайдыытын миниистирэ Виктор Ишаев тоҕо эрэ биһиги киэн туттар «2020 Схемабытын» (мегапроекты) туһунан биир да тылы быктарбат. Оттон Саха Республикатын хаһыата, телевидениетэ «2020 Схема» туһунан тугу кэпсиирин бэйэҕит билэҕит: «Уһук Илини быыһыыр – Мэҥэ бырайыак!» - диэн. Дьиҥнээхтик «улуу былаан» буолбута эбитэ буоллар, авторын В.Штырову саатар Ишаев бастакы солбуйааччыта оҥоруохтаах этилэр. Өссө төгүл этэбин, Егор Борисов мөлтөх лоббист буолбатах, кини адаҕата - 2020 Схема, нуучалаатахха «заложник Схемы».
- Бэйэҥ дьыалаҕын 6 ый ааспытын кэннэ туох дии саныыгын?
- Мин урут да эппитим, билигин да этэбин: мин, миигин кытта хаайыыга түбэспит дьон – туох да буруйа суохпут. Балтараа сылы быһа ыытыллыбыт суукка, судьуйа Степан Попов үстэ эрэ төбөтүн көтөҕөн ыйытыы биэрбитэ. Силиэстийэлиир түмүк (следственное заключение) биир да соппутуойугар уларытыыта суох судьуйа бириигэбэригэр «сүһүллэн» ылыллыбыта. Оттон, ол силиэстийэ түмүгүн - «ЯТЭК» бэрэстэбиитэлэ хайдах суруйбутунан, туочукатыгар тиийэ туруору устуллан суруллубута. Дьыл-хонук биһиги Кырдьыкпытын син биир таһаарыа, дакаастыа диэн билэбин. Бэйэм холкубун, тоҕо диэтэххэ, өй-сүрэх мөккүөрүгэр өйдөспөт диэн суох. Холобур, атыыламмытым-атыыласпытым эбитэ буоллар, атын дьыала буолуох этэ...
…Билигин, хата хаһааҥҥытааҕар да көҥүлбүн дии саныыбын.
Урааҥхай көҥүлүн түөрт муннукка хаайбаккын!
Сурукка киллэрдэ Виктор СТЕПАНОВ.
"Өрөгөй" хаһыат, 28.06.2012.
"Өрөгөй" хаһыат, 28.06.2012.
Комментарии