Гражданскай общество биһиэхэ наада дуо? Биллэн турар, БУЛГУЧЧУ диэххит. Ол гынан баран...

Бэс ыйын 21-22 күнүгэр, Дьокуускай куоракка, аан бастаан общественнай тэрилтэлэри уонна былаас араас хайысхаларын түмэ, чугаһата, кэпсэтии таһаара сатыыр соруктаах Саха сирин Бастакы гражданскай форума тэрилиннэ.

Форум аһыллыыта Өксөкүлээх аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи кииҥҥэ буолла. Дьон кэлэ сатаабыт. Үксэ саастаах дьон. Мунньаҕы СӨ Общественнай палаататын салайааччыта, учуонай Василий Иванов уонна кини солбуйааччыта, предприниматель Марина Богословская ыыттылар. 

Дойду үрдүнэн, ордук улахан куораттарга, общественность төбөтүн өрө көтөҕөн былааһы дьулатта. Элбэх киһи өрөбөлүүссүйэни түүйэр буолла.

Кыынньа турар чаанньык куотуон иннинэ хаппаҕын быыкаайдык аһан тыынын-уоҕун таһааран биэрэр кэриэтэ, син ол тэҥэ, былаас өттүттэн, эмиэ да кэм ирдэбилинэн, эмиэ да үөһэттэн ыйаах быһыытынан, норуот долгуйуутун тыынын-салгынын таһааран," гражданскай обществоны" тэрийэр дьаһаллар бараллар. Дьон куукуна иһигэр кыҥкыйдыыра улаатан, уулуссаҕа кутуллан тахсара - былаас, судаарыстыба тутуллар түөрэҕин түөрэҥнэтэр кутталлаахтар. 
Саха сирин Бастакы гражданскай форумугар, биһиги да общественноспыт этэрэ-тыынара, ирдиирэ элбэх буолан биэрдэ. Бастакы аата бастакы. Кыл мүччү түгэннэр элбэхтэр. Киһи барыта этиэн-тыыныан, мунньуллубут-тууйуллубут санаатын таһаара түһүөн баҕарар. 
Кулакуоскай киинигэр тыл көрдөөччү, туруорсааччы элбэх. Манна, куорат көҕөрдүүтүгэр үлүгэрдээх харчы матайданарын, уорулларын, ким ханна төһө буору куппутун сатаан учуоттаабат балаһыанньанан туһанан сүүлүктээһин барарын кытары дьон уонна мэр Айсен Николаев истиитигэр таһаардылар. "16 сылы быһа көҕөрдүү тендеригэр кытта сатаатым даҕаны чугаһаппатылар", - диэн крестьянскай хаһаайыстыба баһылыга Николай Захаров кыйаханна.
Сахалыы үөрэтии, быраабы араҥаччылыыр уоргаттар коррупцияларыгар тиийэ дьон санаатын тоҕо тэбии сатаата. Тыл этэр 7 мүнүүтэ иһигэр кыайан "баппакка" модератор Леонид Левинтан бары кэриэтэ дьарылыннылар. Долгуйбуттара, тууйуллубуттара бэрт да быһылаах, тыл этэрбитигэр "уубут-хаарбыт" да элбэҕэ... Түмүгэр, чопчу этии киллэрии баар эбит да буоллаҕына, бириэмэ ыгымынан кыайан этиллибэккэ хааллылар.
Уопсайынан, мунньахтарга тыл этэр бэйэтэ туспа искусство буолара ырылхайдык көһүннэ. 
***
Бүгүн барыта аҕыс хайысханан кэпсэтии таҕыста.
Онтон биирэ - "21-с үйэ: Биһиги уонна коррупция" диэн ааттанан Аммосов уулусса 8-гар буолла.
Коррупцияны утары үлэлиэхтээх ИДьМ миниистирэ Виктор Кошелев даҕаны, өрөспүүбүлүкэ прокурора Анатолий Подласенко даҕаны суохтар. Кинилэр оннуларыгар Михаил Кулачиков уонна Дмитрий Еремеев кэлбиттэр. Силиэстийэлиир управление салайааччыта Олег Мезрин эмиэ мэлигир. Бэл, ИДьМ Общественнай сүбэтин бэрэссэдээтэлэ, норуот дьокутаата  Александр Ким-Кимэн кэлбэтэх. Онон, төгүрүк остуол аатыгар ыйыллыбыт "Биһиги" эрэ дэнэр дьон толугураһан олордулар.
Аны, модератор Александр Гриценко (ОП коррупцияны утары охсуһар уонна быраабы араҥаччылыыр уорганнары хонтуруоллуур хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ, хаһаактары өйүүр фонда генеральнай дириэктэрэ) уонна форуму тэрийээччилэр мөлтөхтөрүттэн, саалаҕа да остуол тула олороооччуларга да микрофоннара суох.  Саҥа-иҥэ өй дуораана буолан ханныа эрэ симэлийэн иһэр.  Коррупцияны утары хайдах охсуһабыт да, тэрээһиммит соннук. 
"Нуучча общинатын" салайааччыта Людмила Медведева уһуннук тыл эттэ. Медведева үгэһирбит тыл этэриттэн туораабата, "баттаммыттар-атаҕастаммыттар" интэриэстэрин турууласта. Эмиэ да сөпкө этэр, "коррупция буолла да балыыһа көннөрү бырааһа, сиэстэрэтэ, полициялар - учаастактааҕы сулууспалаахтара, үөрэхтэргэ - боростуой преподавателлэрэ эрэ тутуллаллар, оттон үрдүкүлэри ким да тыыппат" диэн. Медведеваҕа прокуратура бэрэстэбиитэлэ боппуруос биэрэр: "Арассыыйаҕа хайдах "Нуучча ОБЩИНАТА" тэриллиэхтээҕий?". Анарааҥҥыта "култуурабытын харыстаары, сүтэримээри" диэн хардарда. Уонна эдэр ыччаты кытары үлэлииллэригэр анаан туспа дьиэ-уот туппаттарыгар суҥхарда. 
Николай Седалищев (дьокутаат Афанасий Максимов көмөлөһөөччүтүнэн биллэр) суут уурааҕын олоххо киирэрин ким да хонтуруоллаабат диэн этэр. ОП онно болҕомтотун уурарыгар көрдөстө. Николай Иннокентьевич 8 сылы быһа сууттаһан, бэл тыл этэригэр кытары "Убаастабыллаах суут!" дии турар. 8 сылы быһа сокуоннайа суох үлэтиттэн ууратыллыбытын дакаастаһан суут саалатыттан быкпатах киһи, хантан атын тылланыай?! Николай Седалищевы быраабы туруорсар боростуой киһи холобурун быһыытынан  хрестоматияҕа киллэриэххэ сөп! 
Ол гынан баран, төһө да суут, Седалищев туһатыгар,  "сокуоннайа суох үлэтиттэн уһуллубут" диэн уураах да таһаардар, эмиэ сокуонунан көрүллүбүт саат куттарыытын ким да биэрэргэ тиэтэйбэт эбит. Дьэ, итинник систиэмэҕэ олоробут.  
Иирбэ-таарба кэпсэтии быыһыгар ытыс тыаһа хабыллан ылла. Ол Альбина Корякина тыл эппитин кэннэ буолла. Альбина Серафимовна өрөспүүбүлүкэ прокурора Анатолий Подласенко үлэтигэр-хамнаһыгар "коррупция баарын СМИлэр суруйаллар даҕаны, ким да кыһаллыбат, арай соторутааҕыта РФ генеральнай прокуратурата кэлэн бэрэбиэркэлээн баран, мөлүйүөнүнэн суумалаах сокуону кэһии тахсыбытын булбутун" "В Якутии.ру" ИХ этэр. Альбина Корякина "былаастаах дьон туспа сокуонунан олороллор дуо?" диэн оруннаах ыйытыыны саалаҕа биэрдэ.   
Сокуон - былааһыттан, солотуттан тутулуга суох, киһиэхэ барытыгар тэҥҥэ дьайыахтаах этэ. 
Коррупцияны утары охсуһар тиэмэлээх төгүрүк остуол, этэргэ дылы, аат эрэ харата тэриллэн ааһаахтаата. 
Былааһы, быраабы араҥаччылыыр уоргаттары кытары общественность диалога тахсыахтаах этэ даҕаны, общественность бэйэтэ-бэйэтин кытары кэпсэтэн баран тарҕаста. Кырдьык-хордьук былаас уоргаттарын бастакы сирэйдэрэ ыҥырыллыбыттар да, бэйэлэрин оннуларыгар (күһэлэҥинэн да буолуо) кими эрэ соруйан ыыппыттар. Онтулара "биһиги эппиэттиир боломуочуйабыт" суох диэн сытыы боппуруостартан куота олороллор.
Николай Седалищев этэринии, үөһэттэн дьаһал быһыытынан, общественнай тэрилтэлэри тэрийэллэр, онно: былаас дьоно бэйэлэрин "хонтуруоллууллар", судьуйалар, прокуратуралар эмиэ общественнай сүбэлэригэр бэйэлэрэ киирэн бэйэлэрин үлэлэрин "сыаналыыллар". Бу, биһиэхэ эрэ итинник көрүнньүк "общественнай" тэриллиилэр баар буолбатахтар - дойду үрдүнэн итинник быһыы-майгы олохсуйда.
Салайыллар "оппозиция", хонтуруолланар "гражданскай общество"...   
***
Сарсын Өксөкүлээх киинигэр түмүк мунньах буолуохтаах, онтон туспа ыҥырыылаах дьон "Михаил Светлов" теплоходунан "Общественнай тэрилтэлэр СМИлары кытары үлэлэрэ" диэн семинары ыыта-ыыта, эбэнэн уста бараллар.

 
Туйаара НУТЧИНА.