Араас ыйытыыларга “хоруй тутуом” дии саныыр  ханнык баҕарар кандидат  кэмчиэрийбэккэ санаатын этиниэн сөп.

Онон, бу кэмҥэ бастакы сэһэргэһэр киһибит - Виктор ФЕДОРОВ, “Единэй Россия” партия чилиэнэ, Ил Түмэн депутата, парламент биир тутаах кэмитиэтин салайааччыта,  “ньыгыллар”  праймеризтэрин кыттыылааҕа.

-          Виктор Николаевич, “ньыгыллар” бэйэ-бэйэҕитин кытары праймеризкэ кыдыйсыбакка, биир киһини сүбэнэн быыбарга туруоран кэбиһиэххитин?

-          Чуваштар, башкирдар, татаардар быдан үйэҕэ сүбэлэһэн, эрдэтинэ барытын кэпсэтэн олороллор. Бэл, Саҥа дьыл иннинэ “депутат буолбуттарынан” эҕэрдэлэспит да дьон баар. Биһиэхэ ол тоҕо эрэ кыаллыбат. 

-           Дьокуускай куоракка уон сыл депутааттаабытыҥ. Сессияларга уоттаах-күөстээх тыл этэргин истээччибит. Ол гынан баран, ол “тыл этиилэр” төһө түмүктээх этилэрий?

-          Холобур, биһиги суруйбут Устааппытынан  Дьокуускай куорат билигин да үлэлии-хамсыы олорор, Илья Михальчук куорат баһылыгынан олордоҕуна  “мээрийэ дьыалата” саҕаланыыта,  үп-харчы “хаҥас” хамсыырын ирдээһин, онтон Юрий Заболев айдаана... ити барыта куорат депутаттара баһылыктар үлэлэригэр ирдэбиллэриттэн саҕаламмыта. 

-          Оттон куорат боростуой олохтооҕор быһаччы сыһыаннаах үлэ-хамнас баар этэ дуу?

-          Уон сыл куоракка депутаттаабытым тухары барытын өйгө хатыы сылдьар кыах суох... (Толкуйдуур) . Холобур, Карл Маркс скверин көһөрүүнү утаран улаханнык киирсибиппит. Кыайбыппыт, билигин да ол сквергэ куорат олохтоохторо, ыалдьыттара сынньаналлар. Петр Алексеев аатынан уулуссаҕа...

-          Зампреды санаатым...

-          Һэ-һэ, суруналыыстар “сөбүлүүр” киһигит ди дьэ... Билигин ити “Олимп” эргиэн киинэ турар сиригэр  баар мас дьиэ умайбытыгар сүүрбүппүт-көппүппүт. Дьиэтэ суох хаалбыт дьон, умайбыт дьиэлэрин оннугар тутуллубут  саҥа дьиэҕэ бары көһөн киирбиттэрэ. Сири тыырыы бэрээдэгин уларыппыппыт.  Урут, туох да аукциона суох сир түҥэтиллэрэ. Ону утаран, аукционнуохха диэн туруорсубуппут. Хампаанньалар “аптека”, “социальнай объект” тутуохпут дии-дии  босхо сир ылаллар этэ. Ону ааҕар буоллар, куорат аҥаара “аптека” да, “дьыссаат” буолуох этэ.

-          Ону?

-          Ону тохтотон, сири куонкурус быһыытынан аукционнаан атыылыры, сир туһаныллар быраабылатын олохтообуппут.

-          Депутаттарга статистика баар буолуохтаах: бачча сокуону көҕүлээтэ, итиччэ уларытыыны киллэрдэ диэн. Эйиэхэ ол хайдаҕый?

-           Дьокуускай Думатыгар 36 сокуон этэ, Ил Түмэҥҥэ – 22.

-          Ил Түмэҥҥэ 2,5 сыл буолаат да 22? Баһаанай...

-          Сороҕо көрүллэ илик.

-          Госдумаҕа баран эмиэ дакылаат ааҕаҕын?

-          Ааҕан. Федеральнай сокуоҥҥа уларытыы, эбии, көҕүрэтии киллэрэр буоллаххына, хайаан да Ил Түмэн аатыттан баран Госдумаҕа, Федерация Сүбэтигэр көмүскүөххүн наада. Төгүрүк остуолларга, комитеттарга  дьүүллэһиэхтээххин. 

-          Куорат Думатыгар дьокутааттыы сылдьан коллегаларгын, холобур, Сальва “аптекаларын” тутуутун да буоллун, Гусев тыаны ылбытын, “үүт ини-биилэри” да буоллун... күүскэ кириитикэлиир этиҥ. Тоҕо?

-          Атын дьон дьолугар ымсыыран! (Күлэр).  Бюджет суотугар, өссө араастаан токурута-токурута бэйэ сиэбин хаҥатыы хайдах кириитикэлэниэ суоҕай? Боростуой киһиттэн ордор кинилэр туох уратылаахтарый? Сокуон иннигэр бары тэҥмит.

-          Сокуон туһунан ыйытар буоллахха. Прокуратура “Федоров бастайааннай дьокутаат буолан олорон, коммерческэй тэрилтэ салайааччыта буолуо суохтаах, мандатын былдьыахха” диэн сурук суруйан тибилиннэрбитэ дии?

-          Региональнай депутаттар коммерциянан дьарыктаннахтарына мандаттарын былдьыыр туһунан сокуон суох. Федеральнай таһымҥа ол баар, оттон биһиэхэ – региональнай таһымҥа оннук сокуон суох.

-          Кырдьык депутаттыы олорон коммерческэй тэрилтэ быһаччы салайааччыта буолаҕын?

-          Суох. Бастайааннай депутат буолан баран урбаан тэрилтэтин салалтатыттан тахсыбытым.

-          Оччоҕо прокуратура тоҕо хаһыста?

-          Биир акционербыт акциятын атыылыыбын диэбитигэр “утарбаппын” диэн илии батаабытым, ол ону булан ылан.

-          Утарыахтаах этиҥ дуо?

-          Өскөтүн хас да киһи кыттыгастаах тэрилтэҕэ биир эмэ акционер акциятын атыылыыр түгэнигэр улахан акциялаах дьонтон көҥүл ылыахтаах. Мин ол ирдэбилинэн “утарбаппын”  диэн илии баттаатаҕым эбээт. Ол сокуону кэһии буолбатах.  

-          Регион таһымыгар депутат мандатын төттөрү ылар бэрээдэк сокуоҥҥа суох диэтиҥ. Мин билэрбинэн,  билигин  эн ол сокуону суруйан туруорса сылдьаҕын. Бэйэҥ бэйэҕэр дьаама хастан?

-          “Дьаама хастыы” диэн буолбатах. Киһи, буолаары буолан депутат, сокуону булгуччу тутуһуохтаах.  Мин баар сокуону хаһан да кэспэтэҕим, этэҥҥэ кэспэтэх да киһи бэрт буолуох этэ. Кэһэр буоллахпына, сокуон иннигэр толору эппиэттиэхтээхпин. Өскөтүн правовой государство тутабыт диир буоллахпытына – сокуон солотуттан, дуоһунаһыттан тутулуга суох барыбытыгар тэҥ ирдэбиллээх буолуохтаах.

-          Оттон “Федоров кытайдары аҕалла” диэн этиигэ туох санаалааххын?

-          Кэлиэх дьон кэллэҕэ.

-          Бэйи, биир сүгүрүйээччиҥ “Виктор Федоров Россия Кытайдыын доҕордоһуоҕун 20 сыл анараа өттүгэр өтө көрбүтэ” диэн дьээбэлээбиттээх...

-          Һа-һаа (улаханнык тэһэ баран күлэр)... Олус да “өтө көрбөтөр”.  Миграция боппуруоһа аан дойду үрдүнэн улахан сытыы кыһалҕаҕа кубулуйда. Европаны көрүҥ – күн аайы забастовка, миитин, бойкуот... Миграцияны үүнэ-тэһиинэ суох ыытыы – улахан кутталын ааһан государство тыыннаах хаалар-хаалбат боппуруоһугар тиэрдэр.  Дьон, омук, норуот көһүүтүн тохтоппоккун. Ити биллэр. Ону биир Федоров быһаарбат дьыалата. Ол эрээри биһиги, олохтоох дьон, дойдубутугар, республикабытыгар ханнык-хайдах дьон кэлиэхтээҕин, сокуон көҥүллүүрүнэн, билиэхтээхпит. Кытайдар манна кэлэн үлэлииллэригэр – олохтоох киһи кинидэр бизнестэрин билэрэ куһаҕан дуо? Уопсайынан манна кэлэр миграннары барылырын,  хайа кыалларынан, кимнээҕин-туохтарын билиэхтээхпит. Итиннэ национальнай общиналары кытары күүскэ үлэ барыахтаах. Биир дойдулаахтара манна кэлэн тугу гыналларыгар дуу, гымматтарыгар дуу кинилэр эмиэ толору эппиэтинэһи сүгүөхтээхтэр. Миграция – федеральнай былаас  быһаарар боломуочуйата, регионнарга бас биллэрбэттэр. Ол иһин субъектар парламеннара миграционнай боппуруоска бэйэлэрин санааларын  Госдумаҕа тиэрдиэхтэрин наада.

-          Омук-омук араас-араас  майгылыых, сыаллаах-соруктаах, тыллаах-өстөөх, култууралаах...  Холобур, кытайдар?

-          Кытайдары кытары өр сыл үлэлээтим. Майгыларын-сигилилэрин син биллим, үөрэттим дии саныыбын. Кытайыҥ биир уратыта диэн, кини – дойдутугар төннөр сыаллаах. Саха сирин, уопсайынан Россияны- харчы өлөрөр сир курдук көрөр. Кымырдаҕас курдук – үлэлээтэ, булла-талла – дьиэтигэр соһор, барар.

-          Оттон киргизтэр?

-          Киргизтэри ким “аҕалтаабытын” таарыйбаппыт дуо? (эҕэлиир).

-          Кэмэ кэллэҕинэ ол да аата ааттаныа.

-          Киргизтэр – олохсуйар санаалаахтар.

-          Ити кутталлаах?

-          Биллэн турар.  Уопсайынан, манна кэлэр омуктары общиналар хонтуруоллуохтаахтар уонна ол биир дойдулаахтарын туһугар эппиэттиэхтээхтэр. Онтон биһиги былааспыт ол общиналары хонтуруоллуохтаах. Итиннэ общественнай да, административнай да ырычаах тобуллар кыахтаах.  Киргизтэр атын омук дойдуларын гражданнардааҕар Россия гражданствотын ыларга улахан чэпчэтиинэн туһаналлар. Быстах кэм сокуону кэспэккэ Россияҕа олордулар да – РФ гражданина буола түһэллэр. РФ гражданинын эн хайдах да үүрэр, холдьоҕор кыаҕыҥ да, быраабыҥ да суох.

-          Оччотугар...

-          Оччотугар атын омук дойдуларын гражданнара, РФ гражданинын статуһун ылар бэрээдэктэригэр, киргизтэри төнүннэриэххэ наада. Миграннарга барыларыгар тэҥ балаһыанньа баар буолуохтаах. Кими эмэ чорботуу, намтатыы сатаммат. Биллэн турар, аан дойдуга геополитическэй сыһыана тыҥаан турар кэмигэр, Россия урукку ССРС дойдуларын бэйэтигэр тардыан баҕарара өйдөнөр. Аны бэйэтин нэһилиэнньэтэ аччыы турар. Судургутук да ылан көрдөххө, аҕыйах аймахтаах киһи кыайыгас дуу, халыҥ аймахтаах киһи дуу? Ол иһин Россия искусственно миграннар суоттарыгар нэһилиэнньэтин – ордук оробуочай илии тиийбэтин – кинилэринэн толорунар. Иккиһинэн,  Киргизияҕэ АХШ байыаннай базата турбута. Россия аанын анныгар ракета кыҥаан турара сөбө суох. Киргизтэр АХШ сабыдыалыттан тахсалларыгар, Путин кинилэргэ кэккэ, ол иһигэр чэпчэтиилээх РФ гражданствотын биэрэргэ мэктиэ биэрбитэ. Билигин Киргизияҕэ балаһыанньа Россия диэки хайыста, онон киргизтэргэ чэпчэтиилээх гражданствоны биэрэри тохтотуохха наада дии саныыбын.

-          Сыал-сорук сиппитин кэннэ антах хайыһыы?

-          Политика, бастатан туран, бэйэтин гражданнарын туһугар, ол аата бэйэтин государствотын интэриэһин көмүскүөхтээх.  Онтон ордук кырдьык суох.

-          Ааспыкка дебакка сир баайын туһаҕа таһаарыыга, республика уонна федеральнай былаас боломуочуйатын тыырсыыга баар “икки күлүүс бириинсибин” төнүннэриэххэ наада диэн эппитиҥ.

-          Конституцияҕа сурулла сылдьар: сир баайа – Россия норуоттарын барыларын баайа диэн. “Сир баайын туһунан” федеральнай сокуоҥҥа субъектар сирдэрин баайыгар бырааптарын, ол аата “икки күлүүс бириинсибин” 2004 сыллаахха сотуллубута. Ол кэмнэргэ харах баайыыта оҥорон, социальнай чэпчэтиилэри  “монетизациялааһын” сокуонун эмиэ ылыммыттара. Коммунистар “монетизацияны” утаран миитиннээн дьону аралдьытар кэмнэригэр,  “икки күлүүс бириинсибэ” сотуллан хаалбыта. Ил Түмэн, республика салалтата бэйэтин кыаҕынан киирсэ сатаабыта. Хас да регионнар парламеннарын, салалталарын түмэн, илии баттатан сурук, докумуон бөҕөтө суруйбута. Тиһэх уһугар, федеральнай таһымҥа “кытаанах кэпсэтии” кэнниттэн,  ол илии баттааччылар бары тиэрэ түһүнэн кэбиспиттэрэ. Онон Саха сирин салалтата соҕотоҕун хаалан хаалбыта, соҕотоҕун киирсэ сатаабыта. Соҕотох төһө хотуулаах буолуой?

-          Билигин да, “икки күлүүспүт” хайдах төннүөй? Россия уларыйдаҕа дии, арааһа 90-с сыллар көҥүл кэмнэрэ букатыннаахтык аастахтара.

-          Киһи сокуону ылла да, баҕарда да биир күнүнэн, сылынан уларыппат. Буолаары буолан, федеральнай сокуону. Уһун унньуктаах киирсии, туруорсуу, сыра наада. оннооҕор уу тааһы чочуйар. Сирбит баайын хостооһунугар федеральнай киини кытары тэҥ бырааптаныахпыт иннинэ, кэлии промышленнай тэрилтэлэри кытары “социальнай эппиэтинэс” туһунан кэпсэтии куруук уустук буолуоҕа.  Ол иһин бу “икки күлүүһү” төнүннэрэргэ атын сир баайдаах регионнары кытары түмсэн туруорсуохтаахпыт.

-          Оттон били “сургуттарыҥ” суолларын дьыалата ханна тиийдэ?

-          Биһиги, региональнай таһымҥа оҥоһуллуохтааҕын барытын оҥорон, суолун-ииһин хайан, тобулан биэрдибит. Сырыы баар, ол гынан баран көннөрү кэпсэтии эрэ таһымынан. Кэпсэтии хаһан баҕарар кэпсэтээччилэртэн тутулуктаах. Сарсын атын дьон кэллэхтэринэ, эрдэ кэпсэтиллибити мэлдьэһэн кэбиһиэхтэрин эмиэ сөп. Ол иһин хайыҥ охсунан, биирдэ сокуонунан быһааран кэбиһиэххэ наада этэ. Билигин муниципальнай олохтоох былааска сокуонунан киирэр, ирдиир бырааптаах. Онно баһылыктар кытаанах политическэй волялара ирдэнэр. Ол - ленскэйдэргэ суох. Анарааҥҥы баһылыктар сургуттарга туох баар үлэлэрин найылаан кэбиспиттэр. Бөхтөрүн-сыыстарын тохторорго, ыраастатарга тиийэ.

-          Абыраммыттар..

-          Онон  “аһатар илиилэрин ытырыахтарын”  баҕарбаттар. Тутулукка киирэн хаалбыттар. Дьаабы... Тэҥ муостаҕа туран кэпсэтэрдээҕэр, тоҥхоҥнууру ордорбуттар. Ити биир көстүү – сир баайын туһаҕа таһаарыыга, федеральнай таһымҥа  олохтоох дьон бырааба суоҕа туохха тиэрдэрэ.

-          Соҕотох кыайыгаһа суох диэтиҥ. Оттон эйигин Госдумаҕа бардаҕына “бэйэтэ тугу билбитинэн сылдьыа, үүннэммэт-тэһииннэммэт , босхо сылдьыа” диэн этэллэрэ баар дии?

-          Эппит хоту сылдьар киһи тугу ситиһиэй? Ити биирэ. Иккиһинэн, хас биирдии бэйэ санаата –амбицията - элбэх дьон интэриэһин, республика интэриэһин таарыйар боппуруостарга олох умнуллуохтаах. Партиятыттан, “босхо”,“баайыылаах” сылдьарыттан тутулуга суох.

-          Оннугунан оннук эрээри, партийнай диссипилиинэ диэн эмиэ баар. Фракция быһаарда да, консолидированно – түмсүүлээхтик куоластааһын эҥин...

-          Холобур, Ил Түмэҥҥэ бэһис ыҥырыылаах мунньахха талыллан кэлэн баран, хара маҥнайгыттан принципиальнай боппуруостарга депутаттар бэйэлэрин санааларынан куоластыахтаахтар диэн туруорсубуппут. Ол тутуһуллан иһэр. Холобурга диэн, “АЛРОСА”ны атыылыыр боппуруос турдаҕына, фракция “ээх” диэн эттэҕинэ, мин син биир утары куоластыам этэ.

-          “Ээх” диэбэттэр ини?

-          Холобурга диэн этэбин. Принципиальнай боппуруостарга депутат ис санаатынан, көрүүтүнэн куоластыахтаах.  

-          Ээ сөп. Бизнесмен Александр Аммосовтыын аймахтыыгыт дуо?

-          Суох.

-          Глушко уолун МГУга киллэрбит “суолун” ирдэспит диэн баара.

-          Ирдэһэн. Туох баар куонкурсу ааспыт оҕо оннугар, бэйэ уолун бюджет суотугар киллэрии сыыһа. Бюджет федеральнай да, республиканскай да буолбутун иһин – норуот харчыта. 

-          Ол иһин Глушко “Фейсбукка” эйигин тарбаата дуо:  дебакка соҕотоҕун кэлбит диэбиттэригэр - “кинини ким өйүөй” диэн тыл ыһыктыбыт этэ.

-          Ити бэйэтэ суруйара буолуо дуо, ама?

-          Сыыһа-халты буоллаҕына – кини.

-          Мин:  “Урукку вице-президент, СР Госсоветнига итинник тылласпата ини” диэн хоруйдаабытым.

-          Айдааннаах “дальневосточнай гектарга” сыһыаныҥ?

-          Саха сирэ улахан курдугун иһин, киһи туһанар сирэ олох быыкаай ээ. Биһиэхэ сөп түбэспэт сокуон. Ити син биир кэтэх санаалаах сокуон буолуо диэн бүтэйдии сэрэйэбин... Сир баайыттан төрүөттээҕэ буолуо.   Биирдиилээн дьон бас билиитигэр бу айылаах сир баайа бардаҕына иэдээн дии, онон олох утарабын.

-          Газохимическэй собуот тутулларын эмиэ утарбытыҥ. “Партизаннаан” Тулатааҕы собуокка бара сылдьыбыккыт этэ дуу, үс буолан.

-          Ньиэптээҕэр, гаастааҕар, аан дойду бары көмүһүнээҕэр, алмааһынааҕар – чөл айылҕа, ыраас  уу, салгын, сир сыаналанар кэмэ кэлиэҕэ. Өскөтүн биһиги 2050 сылга диэри сайдыыбытын былаанныыр эбит буоллахпытына – ыраас айылҕаны талан, ону сорук оҥорон, ол соругу толорорго үлэлиэхтээхпит. Айылҕаны алдьаппакка эрэ сир баайын хостуур, таҥастыыр технология  суох – тыытыма, сыттын, кэмэ кэлиэҕэ. Киһи бүгүҥҥүнэн олорбот, кэлэр сылы эмиэ толкуйдуохтаах. Уонна Саха сирин хоту, орто улуустарын  промышленноһынан киирэн олох тыытыа суохха диэн этэбин. Соҕуруу өттүгэр собуоттар, фабрикалар тутулуннуннар, киһи сиэринэн... Оттон атынын олох тыытымыахха наада. Хата, төттөрүтүн ытык сирдэри элбэтэргэ үлэлиэххэ.  Ол буолуо республика сайдар кэскилэ.

-          Махтал, Виктор Николаевич. Этэҥҥэ!

-          Эһиги эмиэ.

***

 

Aartyk.Ru