2015 сылга эргэ, хаарбах дьиэҕэ олорор дьону саҥа дьиэҕэ көһөрүүгэ республика салалтата, Ил Дархана мэлдьэҕэ суох олус элбэх үлэни үлэлээтилэр. Ситэн-ситиһэн, кэпсэтэн-ипсэтэн федеральнай бюджетттан үп тыырдаран аҕалан, ол үпкэ республика бэйэтин үбүн эбэн дьиэ бөҕө тутулунна. Эргэ дьиэттэн дьону көһөрүү үлэтин былаана харгыстаммакка барда.

Россия бары субъектарыттан Саха сирэ Капитальнай өрөмүөн фондатыгар үп киллэрэринэн саамай инникилэр ахсааннарыгар киирбитэ эмиэ улахан ситиһии. Атыттар 30% эрэ хомуйар буоллахтарына,  Саха сирэ фондаҕа үп киллэриитэ  75% буолла. Өссө да элбэх хомуйуллуоҕун, федеральнай структуралар эрдэ ити орускуоту бюджеттарыгар көрүммэтэх буолан атахтаатылар эрээри, эһиилгиттэн ити орускуот ыстатыйатын ылыннылар, онон эһиил көрдөрүүбүт өссө көнүөҕэ дии саныыбын. Харчы баар буоллаҕына – дьиэ өрөмүөнэ кэмиттэн кэмигэр оҥоһуллан, дьон олорор усулуобуйата тупсуоҕун бары да билэр буоллаххыт. Оттон хотугу сиргэ киһи үлэлииригэр-хамсыырыгар,  олох олороругар сылаас дьиэттэн ордук улахан суолталаах туох баар буолуоҕай.

ОДьКХ тахсар федеральнай уларыйыылары,  республика тустаах министиэристибэтэ түргэнник уонна олус чопчу киллэрэн иһэрэ хайҕаллаах. Уопсайынан, Саха сирин ОДьКх  министиэристибэтэ  биир саамай көдьүүстээх үлэлээх  министиэристибэ ахсааныгар киирэр дии саныыбын.  Бачча улахан, суола-ииһэ мөлтөх,  уһун, бытархан тымныы кыһыннаах  территорияны көрөн-харайан олорор бэтэрэнэн дьыала буолбатах.   

Кэлэр 2016 сылы Ил Дархаммыт – Тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын тупсарыы сылынан биллэрдэ.  Бу саамай сөптөөх уонна чопчу кэмигэр биллэриллибит дьыала буолла. ХХI-с үйэҕэ үктэннибит да, тыаҕа сахалар баччааҥҥа диэри ситэри хааччыллыыта суох дьиэҕэ олоробут. Уубут-хаарбыт, ититиибит, суунарбыт-тараанарбыт былыргы үйэттэн баччааҥҥа диэри түбүгэ уларыйбата – барыта таһырдьаттан.  Тымныы сиргэ олорорбут быһыытынан,  туох баар усулуобуйа таһырдьаттан киирэрэ-тахсара дьон доруобуйатыгар улаханнык охсор. Ордук оҕоҕо, дьахтарга, кырдьаҕаска-кыаммакка улахан кыһалҕа.

Саха – тыата суох саха буолбат. Онон норуот доруобуйатыгар улаханнык дьайар кыһалҕаны туоратарга бу үүнэр сылы толору туһаныахтаахпыт. “Благоустройство” диэни – дьиэ көстөр өттүн, олбуору кырааскалааһын, уулуссаларга лаампа ыйааһын эрэ диэн судургутук өйдүө суохтаахпыт. Бастатан туран, дьон олорор  усулуобуйатын тупсарыы барыахтаах. Киин хочуолунайдартан турба ситимин тардан, ыаллар онно  холбонон, оһох оттортон, мас мастыыртан босхолонуохтаахтар. Ууга эмиэ итинник кииннэммит водопроводтар баар буолуохтаахтар. Электричествонан дьиэлэрин ититинэр дьоҥҥо субсидия көрүллэр ахсаана хас да төгүл улаатыахтаах. Канализационнай биир киин ситим кыаллыбат буоллаҕына, хас биирдии тыа ыала септик туруорунарыгар  улахан үлэ тэриллиэхтээх.  Нэһилиэнньэттэн туттуллубут  ууну-хаары  таһарга анаан муниципалитеттар анал техниканан хааччыныахтаахтар. Егор Афанасьевич 100 нэһилиэккэ 4.5-5 мөлүйүөнү биэрэбин диэтэ дии, ити харчыны олох, этэргэ дылы, “тас хахха”, көрүнньүккэ бараабакка дьиҥнээхтик дьоҥҥо наадалаах сыалга туһаныллыахтаах.

Коммунальнай усулуобуйаны тупсарарга, дьиэ сылааһын тутарга, харыстыырга, толору уунан, сылааһынан хааччыйарга -  саҥа технология бөҕөтө баар. Ол ону дьоҥҥо кэпсээн, тарҕатан, пропагандалаан иһиллиэхтээх.  

Билиҥҥи үйэҕэ тыа ыаллара толору хааччыллыылаах дьиэҕэ олороллорун ситиһэр – сүрүн сыалбыт-сорукпут буолуохтаах. Онон кэлэр 2016 сыл – Тыас сирин олоҕун-дьаһаҕын тупсарыы сылын ис хоһооно дьэҥкэ буолуохтаах – дьон олорор дьиэтин толору хааччыллыылаах оҥорорго күүстээх үлэ барыахтаах.

Күндү ытык-мааны Сахам сирин олохтоохторо! Эһиэхэ Саҥа сыл тахсыылаах, үтүө түмүктээх үлэни-хамнаһы тосхойдун, дьиэ кэргэҥҥитигэр ил-эйэ сатыылаатын,  ыччаттар чөл куттаах, тобуллаҕас өйдөөх, сатабыллаах, уһуну-киэҥи ырытар дьоҕурдаах дьоһун дьон буола үүннүннэр! Дьоллоох-соргулаах, ситиһиилээх, дьолуолаах буолуҥ!

***

Эҕэрдэни кытары норуот депутата, Ил Түмэн тутууга уонна ОДьКХ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр РОМАНОВ.