Силиэстийэ түмүгүнэн, буруйдаах  оҕолор РФ ХК 116 №-дээх ыстатыйатынан дьүүллэннилэр. Ол эрээри оҕолор сокуоннай саастарын ситэ илик буоланнар, төрөппүттэрэ РФ Административнай кодексын 5.35 (КоАП) ыстатыйатын 1-гы чааһынан эппиэттиэхтэрэ (ыстараап төлүөхтэрэ).

Бу быһылаан эмсэҕэлэммит оҕоҕо да, төрөппүккэ да наһаа охсулаах буолла. Төрөппүттэр олус элбэх юридическай өттүттэн ыарахаттары көрсүбүттэрин кэпсээтилэр. Юристар, адвокаттар бары харчыга интэриэстээхтэр. Уопсайынан, араас ыарахан түбэлтэҕэ түбэспит төрөпүттэргэ сүбэлиир-амалыыр түмсүү дуу, кэмитиэт дуу баара буоллар диэн санааҕа кэллибит. Киһи барыта сокуону өйдүүр буолбатах.

Билигин сурук үйэтэ, хас биирдии суругу, сайабылыанньаны хайдах сөпкө суруйбуккуттан, толорбуккуттан дьыала оннук барар. Бу ким боломуочуйатын толорбокко маннык түбэлтэ таҕыста?

 Ыаллыы турар оскуолалар үөрэнээччилэрэ урут-уруккуттан араас сылтаҕы була-була 38-с №-дээх оскуола оҕолорун куттаабыт түбэлтэлэрэ бу эрэ буолбатах. Санатар буоллахха, 3-с кылаас оҕолорун орто сүһүөх оҕолоро биэс буолан, хаарга охторо сытан кырбаабыттара эмиэ биллибитэ. Ити быһа холоон 30-с оскуола оҕолоро буолуохтарын сөбө сабаҕаламмыт эрээри, ол кыайан быһаарыллыбатах.

Маны тэҥэ былырыын 24-с оскуола уолаттара билиҥҥи 9-с кылаас 3 уолуттан харчы көрдөөбүттэр эбит. «Эһиги биһиги эргэ оскуолабытыгар үөрэнэҕит, онон нолуок төлүөхтээххит»,--диэбиттэр. Эмиэ ол күн бу кылаас оҕото соҕотоҕун оптуобус тохтобулугар баран истэҕинэ, түөрт уол буолан кэлэн: «Ты должен нам заплатить за то, что родился якутом»--диэбиттэр. Ол кэмҥэ биир уол сэнээбиттии хаарынан тамнааттана турбут. Ону харчым суох диэбитигэр «завтра принесешь каждому по 150 рублей» диэбиттэр. «Скажешь ментам или родителям тебе хана, я тебя запомнил» диэбит биирдэрэ. Дьон ааһан иһэр буолан охсубатахтар. Ону сарсыныгар учууталлары, төрөппүттэри, ПДН иниспиэктэрин кытта кыттыһан ол уолаттары туппуттар. Диктофоҥҥа уһулбатахтара буоллар, оскуола дириэктэрэ итэҕэйиэ суох курдук балаһыанньаҕа киирэ сылдьыбыттар. Хара маҥнайгыттан “биһиги оҕолорбут буолбатах” диэн этэ турбуттар.

Буруйдаахтар саастарын ситэ илик (6-9 кыл.) буоланнар, холуобунай дьыала тэриллибэтэх. Араас омук үөрэнэр оскуолатыгар, куоратыгар иитэр үлэ хайдах барарый? Бары «ЕГЭ»--дии-дии олоробут, оттон маннык оҕолор күлүккэ хаалаллар, төрөппүт күннээҕи түбүгүттэн ордон оҕотун кытта дьарыктаммат. Төһө баҕарар сокуон таҕыстын, итинник төрөппүт син биир оҕотугар наадыйбат. Ол иһин кинилэри УУЛУССА уонна КРИМИНАЛ иитэр. Оттон оскуолаҕа хамнас аахса олорооччулар бүтэһик уһугар барытын төрөппүккэ түһэрэллэр.

Уопсайынан, быһыы-майгы сатарыйда. Манан биһиги үөрэхпит бүттүүн систиэмэтин итэҕэс-быһаҕас өттө халыйан тахсар. Бу оҕолор сокуон, бэрээдэк баар эбит диэн өйдүөхтэрэ дуо? 

 Дьокуускай куорат үөрэххэ управлениетын салайааччытын солбуйааччы Егор Охлопков:
-- Үөрэх управлениетын салайааччытын бирикээһинэн быһылааны бэрэбиэркэлиир хамыыһыйа тэриллэн, 24, 30-с уонна 38 №-дээх оскуолаларга сокуоннай саастарын туола илик оҕолор бэрээдэги уонна сокуону кэһиилэрин бохсор үлэ бырагыраамаларын, маныаха иитии үлэтэ хайдах барбытын бэрэбиэркэлээтилэр.

Бэрэбиэркэ түмүгүнэн, туһааннаах оскуолалар салалталарыгар үлэлэрин итэҕэстэрин-быһаҕастарын, психологтар, социальнай педагогтар үлэлэрин күүһүрдэллэригэр, иитэр үлэ бырагыраамаларыгар эбии уларытыылары киллэрэллэригэр этилиннэ. Маны таһынан, бу күннэргэ Дьокуускай куорат борокуратууратын модьуйуутунан, бу дьыала, борокуратуура бэрэстэбиитилэ кыттыылаах үөрэх управлениетын салайааччытыгар көрүллүөхтээх. Бу түмүгэр туһааннаах оскуола салайааччылара эбээһинэстэрин толорботохторун иһин эппиэккэ тардыллыахтара. Сокуоннай саастарын туола илик оҕолор дьыалаларын көрөр уонна бырааптарын көмүскүүр хамыыһыйаҕа (КДН и ЗП) кырбаабыт оҕолору, төрөппүттэри уонна 24, 30 №-дээх оскуола дириэктэрдэрин уонна иитии үлэтин дириэктэри солбуйааччылар, социальнай педагогтар ынырыллан кэллилэр. Ол курдук, 11 төрөппүт ыстарааптаныаҕа. Бу оҕолор сокуоҥҥа эппиэттиир саастарын ситэ илик буоланнар, Силиэстийэлиир кэмитиэт холуобунай дьыала тэрийэргэ аккаас биэрдэ. Үөрэх управлениетын салалтатыгар буолбут сүбэлэһии мунньах түмүгүнэн, оскуолаларга иитэр-үөрэтэр үлэлэрин холбоон, араас хабааннаах тэрээһиннэри ыыталларыгар «Дорожная карта» оноһуллан бигэргэтилиннэ. Маны таһынан, үөрэх управлениета бу оскуолалар турар сирдэрин тула уулуссаларга уонна Гагарин аатынан болуоссакка көрөр-кэтиир (система видеонаблюдения) систиэмэ туруоралларыгар туһааннаах Ис дьыала салалтатыгар сурук ыытта.

 

Харах баайыыта

Төрөппүт Марианна Семенова:

 

-- Хаһыат, саайт нөҥүө тахсыбатахпыт буоллар, үлэ түмүгэ ситэтэ суох буолуо этэ дии саныыбын, тус бэйэм. «ЯВ» хаһыакка, сорох интэриниэт-саайка охсуһуу диэн таһаарбыт этилэр. Биһиги төрөппүттэр бу охсуһуу буолбатах, туох да биричиинэтэ суох кырбааһын диэн дакаастыахпытын, охсуһуу (драка), кырбааһын (избиение) ыстатыйа биир буолан таҕыста. Онон сокуон хараҕа икки өрүттээх эбит. Аны төрөппүттэр юридическай өйөбүлбүт, тирэхпит суох. Араас ыйытыкка элбэх ыараханы көрүстүбүт. Хас да юристан консультация ыллыбыт да, дьон барыта бэйэтин интэриэһинэн салайтарда. Бу быһылаан сүрүн биричиинэтэ буруйдаах оҕолор төрөппүттэриттэн, дьиэҕэ иитии үлэтэ ситэтэ суоҕуттан таҕыста. Аны мээрийэҕэ силиэстийэ түмүгүнэн ыҥырбыттара да, биһиги, эмсэҕэлэммит төрөппүттэр, санаабытын истэ да барбатылар. Барыта харах баайыыта, отчуот үлэтэ, көрүнньүккэ эрэ буолбута хомолтолоох.


38-с №-дээх оскуола иитэр үлэҕэ солбуйааччы Владислав Иванов:

--Бу оскуолалары кытта оҕолору түмэр сыаллаах хардарыта үлэ былаанын оҥостон, үлэлээн эрэбит. Оҕо уйулҕатын хамсааһынын чөлүгэр түһэрэр киини кытта холбоон бырайыак оҥоруохтаахпыт. Ол мунньахха оҕолор улахан аҥаардара баар этэ. Туоһу оҕолорбутун эҥин ыйыталаспатахтара, кинилэр быһаарыыларын учуоттаабатахтара. Ол эрээри буруйдаах оҕолору барыларын түргэн баҕайытык буллулар. Ол өттүгэр үчүгэйдик үлэлэстилэр. Быһылаан кэнниттэн оҕолортон икки оҕо өссө да оптуобус тохтобулугар сылдьалларын, манна оскуолаҕа киллэртээбитим. Тоҕо бу оҕолор ким да көрүүтэ-истиитэ суох итиччэ хойукка диэри сырыттылар? Хайдах эрэ буруйа суох оҕолору КДН-ҥа ыҥырбыттарын курдук, улахан аҥаардара “суох, мин турбутум, кыттыспатаҕым” дииллэр. Дьиибэ баҕайылар. Төрөппүттэрин да өттүлэриттэн сорох-сорохторо “тоҕо биһиги оҕолорбутун силиэстийэҕэ тардаҕыт?” диэччилэр бааллар этэ. 

Маннык түбэлтэҕэ

 СӨ Эдэр юристарын национальнай ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Тихон Дормидонтов:

--Оҕо туох эмэ эчэйиини ылбыт буоллаҕына, тута травматология пуунугар маҥнай барыахтаахтар. Төһө улахан эчэйии ылбытын, тугунан охсуллубут эспэртиисэ быһаарар. Кини биэрбит түмүктэрэ улахан оруолу оонньуур. Сокуоннай сааһын ситэ илик оҕо бэрэстэбиитэлэ төрөппүт буоларын быһыытынан, оҕо интэриэһин ханнык баҕарар уоргаҥҥа көмүскүүр бырааптаах. Ол иһин төрөппүттэр оҕолор ааттарыттан туһааннаах уорганнарга (оскуола салалтатыттан саҕалаан борокуратуураҕа тиийэ) сайабылыанньа суруйуохтаахтар. Оччоҕо дьыала көбүтүллэн силиэстийэ барар. Холобур, травмпууҥҥа көрдөрүннэҕинэ, полицияларга эмиэ иһитиннэрии барар. Биллэн турар, административнай эппиэккэ тардыллааччы, эт-хаан эмсэҕэлээһинигэр тиэрдибит оҕо сокуоннай сааһын ситэ илик буоллаҕына, төрөппүтэ эппиэттиир. Эмсэҕэлэммит оҕо доруобуйатын чөлүгэр түһэрэригэр ороскуоттаабыт эмин ороскуотун, хоромньутун боруостуохтаах. Оҕотун сатаан көрбөтөҕөр, кинини көрүүгэ-истиигэ эппиэтинэһэ суохтук сыһыаннаспытын түмүгэр холуобунай дьыала тэриллэн, ыстатыйатыттан көрөн, 14 эбэтэр 16 сааһыттан саҕалаан эппиэттиир. Хас биирдии бөлөх элбэх буолан кырбааһыҥҥа саҕалааччылаах буолар. Ону силиэстийэлиир уорганнар онно кыттыгастаах буруйданааччы тугу гыммытын, эспэртиисэ түмүгүнэн туох эчэтиини оҥорбутун быһааран, эппиэккэ тардаллар. 116-с ыстатыйанан «Нанесение побоев» (оттон, холобур, 115-с ыстатыйа 2-с чааһынан орто «а» пуунунан күлүгээнниир сыалтан кырбааһыннарыттан, эмсэҕэлэммит орто эчэйиини ылбыт буоллаҕына, 1 сылга диэри кыһалаҥ үлэҕэ ыытыллар, көҥүлэ хас эрэ чаастан хаска эрэ диэри диэн хааччахтанар). 

-- Оттон маннык быһылааҥҥа түбэспит төрөппүттэр босхо юридическай көмөнү ханна ылыахтарын сөбүй?

-- Оҕо быраабын көмүскүүр боломуочуйалаах аппараат СӨ баар. Кини аппараатын үлэһиттэрэ аҕыйахтар эрээри, юридическай көмөнү оҥоруохтарын сөп. Саха сиригэр маннык быһылааҥҥа түбэспит төрөппүттэргэ сокуон, быраап өттүнэн көмөлөһөр аналлаах сулууспа суох. Билигин харчы боппуруоһа кыайан быһаарыллыбакка, биһиги хонтуорабыт суох буолла. Урут биһиэхэ кэлэллэр этэ. Төрөппүт босхо юридическай көмөнү ылар кыаҕа суох. МФЦ-га даҕаны, адвокаттарга даҕаны инбэлииттэр, тулаайахтар эрэ босхо көмөнөн туһанар кыахтаахтар. Холуобунай дьыаланы көрүү түмүгүнэн, быһаарыллыбыт миэрэ төһөтө олоххо киирэрин төрөппүттэр хонтуруоллуур бырааптаахтар (холобур, ол видеокамера биир ый устата туруоруллубата даҕаны, борокуратуураҕа үҥсүөхтэрин сөп). Силиэдэбэтэл силиэстийэни төһө сөпкө ыыппытын кытта сөпсөспөт буоллахтарына, эбэтэр ситэ ыыппата диэтэхтэринэ, атын силиэдэбэтэли анатарга кытта сайабылыанньа түһэриэхтэрин сөп. Онон сокуоннай бэрэстэбиитэл социальнай быраабынан туһаныахтаахтар.

 Эрэннэрэллэрин хаһан толоруохтарай?

38-с №-дээх оскуола төрөппүт кэмитиэтин аһаҕас суруга

Биллэрин курдук, биһиги оскуолабыт анлийскай, французскай уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар тылларын дириҥэтэн үөрэтэр, өрөспүүбүлүкэҕэ ЮНЕСКОнан бигэргэммит соҕотох оскуола буолар. Маннык үрдүк статустаах оскуола былыргы бырайыактаах, ирдэбилгэ эппиэттээбэт усулуобуйалаах кып-кыараҕас, ханан да күрүөтэ-хаһаата суох дьиэҕэ үөрэтэр. Итиннэ Гагарин болуоссата сыста турар буолан, кыайан күрүө-хаһаа тутуллубат. Онуоха эбиитин маннык быһылааннар тахсалларыгар видеокамерабыт наһаа кыра сири хабара төрүөт буолла. Гагарин болуоссата кыайан көстүбэт. Оскуола иннигэр массыына бөҕө тохтуур. Оҕо сылдьарыгар наһаа сэрэхтээх. «Шлагбаум» туруоруллуоҕа диэн буолбута. Онтубутугар эмиэ үп-харчы кыайан көстүбэт диэн буолла. СанПиН ирдэбилигэр ханан да эппиэттээбэт усулуобуйалаах оскуолаҕа үөрэнэ олоробут.

Сыл аайы төрөөбүт тылынан үөрэниэн баҕалаах оҕо элбээн иһэр. Биһиги оскуолабыт төрөппүттэриттэн 400 киһи илии баттааһыннаах суруктары өссө икки сыл анараа өттүгэр куорат мээрийэтигэр, дьокутааттарыгар ыыппыппыт да, туох да уларыйыы суох. Муҥ саатар, харда да кэлбэтэҕэ. Кыһалҕабытын өйдөөн, оскуолабытын букатын атын сиргэ көһөрүүнү эбэтэр саҥа оскуола тутуллуутун боппуруоһун көрөллөрүгэр көрдөһөбүт! 

Суруйда Ангелина КУЗЬМИНА,
"Кыым". 

***

Aartyk.Ru: Биһиги редакциябыт бу быһылааны быһаарсан хас да ыстатыйа суруйбута. Хомойуох иһин, Үөрэх миниистирэ бу быһылааҥҥа, үгэс курдук, туора тутунна. Арай, ыстатыйаларга өһүргэммитин, биһиги сайтпыт кинини олоҕо суох “буулуурун” туһунан эрэ үҥсэргиирэ иһиллэр.  Оттон ЮНЕСКО учуотугар ылыллыбыт, сахалыы үөрэтэр, сахалыы эйгэлээх оскуола тугунан тыынан, туох кыһалҕалаах  олорорун билсэ да сылдьыбытаҕа киһини сөхтөрөр.

Сахалыы оскуола тиийбэтэ Дьокуускайга улахан кыһалҕа. Сахалыы кылаастарга 40-нуу оҕо үөрэнэрэ,  бу айылаах ыган турар аан дойду уларыйыытыгар атын омуктары кытары күрэстэһэр кыахтаах билиини биэриэ дуо?! Суоҕа биллэр. Итиниэхэ миниистир ГАБЫШЕВА да, быыбар иннинэ сахалыы оскуоланы туттарыах буолан эрэннэрбит саха мээрбит НИКОЛАЕВ да, куораттааҕы  үөрэх управлениетын начальнига ПЕТРОВ да онуоха кыһаллыбат курдук тутталлара-хапталлара сүөргү. Республика суотугар сахалыы үөрэтэр Республикатааҕы лицей тутулунна, Саха гимназията тутуллубута, “Айыы кыһата” оскуола 2017 сылга тутуллуоҕа диэн этэллэр. Эмиэ республика суотугар 17-с №-дээх оскуола кэҥиэхтээх. Оттон мээрийэ өттүттэн туох оҥоһулларый? Хас биирдии муниципалитет ытын-куһун харайарыгар, бөҕүн-сыыһын хомуйарыгар,  хаамар тратуарыттан саҕалаан үөрэтэр оскуолатыгар тиийэ барытын  булгу Республика баһылыга эрэ ороостоҕуна быһаарыллар дьыала дуо? Москваҕа Собянин мээринэн анаммытын кэннэ политика кураанах куолаһа сүтэн, дьиҥнээхтик хаһаайыстыбаны көрүү-истии барда, Москва бүтэһик уон сыллааҕы сайдыытын түмпүт саҕаны  Собянин оҥордо диэн көрдөрөллөр, отчуоттууллар. Биллэн турар, Москва бюджета кээмэйэ биһиэхэ холооно суох  улахан, ол гынан баран киин куорат сайдыытыгар Республика 40 млрд көрөр буоллаҕына, онтон бэлиэр куорат 8 млрдын бараабыт буоллаҕына... тоҕо саха оскуолата көйгөтүллэрий?

Барытыттан сэрэнэ-кэтэнэ, кураанах куолунан муҥурданыы, буоларга-буолбакка үбү-харчыны ыскайдааһын – бу хаһаайыстабанньык быһыыта дуо? Куоракка политик буолбакка, ХАҺААЙЫН  наада. Манна олорор, үлэлиир, күн аайы туох баар куһаҕан-иһэҕэн сирдэри кэрийэр, сытын-сымарын тулуйар, туох уонна тоҕо алдьаммытын, сатамматаҕын ааҕа билэр, наада буоллаҕына улаханнык оройго биэртэлиир, остуолу сырбатары да сатыыр сир киһитэ наада эбит. 

***

Aartyk.Ru