Оннук дьонтон биирдэстэрэ, эдэр диэҕи сорох аҕам дьону өйүнэн-санаатынан лаппа баһыйар, сааһыран эрэр диэҕи отут эрэ сааһын арыычча ааспыт саха ырыаһыта Лэгэнтэй буолар. Омугун  туһугар сүрэҕинэн-быарынан ыалдьар сайдам санаалаах киһини кытары биһиги маннык кэпсэттибит. 

К: - Дьэ, Лэгэнтэй, оҕо сааһыҥ хайдах ааспытай, хайдах иитиллибиккиний?

Л: - Оҕо сааһым наһаа үчүгэйдик ааспыта. Үөһээ Дьааҥы улууһун Үҥкүр бөһүөлэгэр төрөөбүтүм. Бииргэ төрөөбүттэр үһүөбүт. Мин ыал улахан оҕотобун. Онтон иним Мичил, балтым Нарыйа кэлэллэр. Төрөппүттэрим Марина Христофоровна уонна Афанасий Иннокентьевич Үөһээ Дьааҥы улууһун төрүт олохтоохторо. Аҕам оту-маһы, булду-алды өрө туппут киһи, ийэм култуура эйэгэтигэр үлэлиир. 

            Боростуой дьон оҕото буоламмын, адьас кыра эрдэхпиттэн оту-маһы кытары тустан, сиргэ-буорга буккуллан, айылҕалыын алтыһан улааппытым. Сайын ахсын дьиэ кэргэнинэн, аймахтар буоламмыт, сайылыкка көһөн тахсарбыт. Онно эһэм Киристэпиэр оҕонньор дьаһалынан күннээҕи үлэни үмүрүтэрбит.  Кини тылыттан  төрөппүттэрим да, биһиги оҕолор да тахсыбат этибит. Эһэм бэйэтэ да түөлбэтигэр ааттаах сыарҕа ууһа, үлэһитинэн, сатабылынан, өйүнэн нэһилиэккэ улаханнык ытыктанар киһи. Ити курдук, быыһыгар оонньоон-көрүлээн,  убайдарбытын кытары куһу-хааһы кэтээн, улаханнык мөҕүллүбэккэ көӨүл соҕустук сылдьарбыт. Ол да буоллар бырааппынаан тугу үлэлиэхтээхпитин өйдүүр этибит,  уталыппакка оҥорон иһэрбит. Сааны олох эрдэ төрдүс кылааска туппутум. 32-лээх саанан сыал ытан оонньуурбут, онтон сэттис кылаас диэки куска сылдьар буолбуппут.  

К: - Киһи киһинэн олорор дииллэр. Доҕоруҥ-атаһыҥ төһө элбэҕий? 

Л: - Бэйэм үлэлиир эйгэбэр, биллэн турар, доҕотторум элбэхтэр. Тоҕо эрэ бэйэбинээҕэр быдан аҕа саастаах дьону кытары бодоруһабын. Онон санаабын үллэстэр, сүбэ-ама ылар доҕоттордоохпун. Оттон оскуолатааҕы кэмнэрбиттэн доҕор аҕыйах соҕус. Баҕар оскуолаттан оскуолаҕа көспүтүм иһин оннук буолуо. Олортон ордук истиӨник Табалаах нэһилиэгин саныыбын. Бу олус көхтөөх, түмсүүлээх, култуура өттүнэн олус сайдыылаах дьонноох дойду. Ырыаһыт буолар санаа бигэтик арааһа онно үөрэнэр кэммэр олохсуйбута. 

К: - Бэйэҕин омук быһыытынан хаһан билиммиккиний? Эйиэхэ сахалыы өйү-санааны ким иҥэрбитэй?  

Л: - Ол чопчу 2001-2006 сылларга маннааҕы университет саха салаатыгар үөрэнэ сырыттахпына буолбута. Биһиги онно омук быһыытынан турукпутун, уратыбытын, кэскилбитин өйдөөн тахсыбыппыт. Ол курдук төрүт омуктар ахсааммыт аҕыйаҕын, тылбыт сүтэр кутталлааҕын өйдөөбүтүм. Кэлин санаатахха, үөрэнэ олорон, оҕотук санаабар тэптэрэн, үөрэтээччилэрбин кытары элбэхтик мөккүһэр эбиппин. Кырдьыгынан эттэхпинэ, саха салаатыгар Юрий Платонов мастарыскыайыгар дьарыктанар туһугар киирбитим. Ол эрээри, уһуйааччыбын кытары өйдөспөккө,  киниттэн дьарыктаммытым туһунан докумуону  кыайан ылбатаҕым. Ол да буоллар, кини мастарыскыайа миэхэ элбэҕи биэрбитэ. Үөрэппит дьонтон ордук Платон Алексеевич Слепцовка, Василий Васильевич Илларионовка, Розалия Иннокентьевна Бравинаҕа махтана саныыбын.      

К: - «Урааҥхай» диэн түмсүү чилиэнэ буоларгын билэбит. Туох санааттан итиннэ киирбиккиний уонна бу хамсааһын билиҥҥи туруга хайдаҕый? 

Л: - Бу түмсүүгэ кыттыспыт сүрүн төрүөтүм салайааччы санаатын толору сөпсөһөрүм буолар. Идеолог Тургун Попов бу түмсүү көмөтүнэн саха ыччатыгар омук быһыытынан санааны иҥэрэр, бэйэ-бэйэни өйөһөн-өйдөһөн олорорго үөрэтэр, эрэли эбэр. Кини саха ыччата бэйэтин өбүгэлэрин билиэхтээх, ийэ тылын харыстыахтаах, саха итэҕэлин тутуһуохтаах уонна бэйэтин аатын киртиппэккэ,  атын омукка убаастатар курдук  сылдьыахтаах диэн тоһоҕолоон этэр. Олоххун тупсарыаххын баҕарар буоллаххына, бэйэҕин тупсар, атын омукка убаастатыаххын баҕарар буоллаххына, бастаан бэйэҥ омуккун убаастаа диэн үөрэтэр. 

К: - Саха бэлиитик дьонуттан ордук кими ытыктыыгын? 

Л: - Манна ааспыт үйэҕэ чаҕылхай олоҕу олорон ааспыт, репрессияҕа түбэһэн суорума суолламмыт, дойдубут туһугар тыннарын толку уурбут дьоммутун Аммосовтаах Ойуунускайы, Ксенофонтовы хайаан да ааттыыбын. Ону таһынан улуу суруйааччыларбыт бааллар, кинилэри эмиэ бэлиитиктэр диибин. Кинилэр, биллэн турар, сүҥкэн суолталаахтар. Бэтэрээҥҥи  дьонтон, бастатан туран, президеммитин Михаил Ефимовиһы ааттыыбын. Ону сэргэ Афанасий Максимов, «Толкуй» диэн кинигэни суруйбут Федот Тумусов, Виталий Басыгысов көрүүлэрин биһириибин. Уонна Зоя Корнилованы улаханнык убаастыыбын. Дьахтар итинник өйдөөх, хорсун уонна үлэһит буолара сөҕүмэр. Ону кини бэлиитикэ эйгэтиттэн тахсарыгар: «...өйбүн-санаабын киртиппэккэ баран эрэрбэр барыгытыгар махтал!» диэн эппитэ да туоһулуур. 

К: - Ырыаһыттар бэлиитикэҕэ кыттыһаллара төһө сөптөөҕүй?  

Л: - Бэлиитикэҕэ өйүнэн-санаатынан сиппит эрэ киһи кыттыһара буолуо. Ырыаһыттар олох тупсарыгар, сайдарыгар бэйэбит тус кылааппытын киллэриэ этибит диэн баҕанан салайтаран сырыттахтара. Кинилэри онно ким да күүһүнэн киллэрбэт. Демократическай дойдуга ону ким да хааччахтыыр кыаҕа суох. 

К: - Демократическай дойдуга олоробут диэн 100% итэҕэйэҕин дуо? 

Л: - Билиҥҥитэ көҥүл дойдуга олоробут диэн этинэбит, кэпсэнэбит. Ону итэҕэйбэттээҕэр итэҕэйбит ордук буоллаҕа. Санааны аһаҕастык этии син биир баар буолуохтаах. 

-К: - Сири-дойдуну балайда кэрийдиҥ быһыылаах. Ханнык дойдуну ордук сөбүлээтиҥ?

Л: - Чэ, аан дойдуга улаханнык сабыдыаллыыр икки дойдуга сылдьыбыппын эрэ бэлиэтиэм: Американы уонна Кытайы.  Америкаҕа иккитэ бара сырыттым. Ол сылдьаммын Америка олохтоох киһи үчүгэйдик олорорун туһугар чахчы кыһаллар эбит диэн көрдүм. Онно туох барыта киһи туһугар оҥоһуллубут диэххэ сөп.  Биһиэхэ курдук тыыннаах хаалар туһугар өрө мөхсүү онно суох. Олус үчүгэйдик олороллор. Оттон Кытай, биллэн турар, киһитин ахсаанынан, үлэһитинэн уонна бэрээдэгинэн сөхтөрбүтэ.    

К: - Кэнники кэмҥэ дойдубут аана өссө киэҥник аһыллан, Сахабыт сиригэр тастан кэлии хас да төгүл элбээтэ. Маннык быһыыны-майгыны хайдах ылынаҕын? 

Л: - Азия кэмэ кэлэн эрэр диэхпин баҕарабын. Киһитин ахсаана элбээн дуу, аһара сайданнар дуу, аан дойду үрдүнэн азия дьоно күүскэ тарҕаннылар. Ордук кытайдар уонна араабтар. Кинилэр бэйэлэрин үчүгэй да, куһаҕан да өттүнэн биллэрэн эрэллэр. Ону тохтото сатыыллар да, кыаллыбат. Тоҕо диэтэххэ бу эмиэ айылҕа сокуона.  

            Оттон биһиэхэ кэлэр сорох омуктары кытары биир төрүттээхпит. Тус бэйэм саха хантан төрүттээҕин билээри Казахстан, Кыргыстаан, Татарстаан   форумнарын киирэн көрөбүн, биллэр суруйааччы Мурат Аджи улахан айымньытын аахтым. Ол түмүгэр чахчы биир төрүттээх эбиппит, ол хааны тугунан да сууйан кэбиспэккин диэн толкуйдаатым. Биллэн турар, манна олус элбэх мөккүөр баар. Бэйэм бүтэйдии саныырбынан, биһиги түүр омуктартан саамай күүстээх санаалаахтара буоламмыт, маннык тымныы дойдуга кэлэн олохсуйдахпыт. Түҥ былыргы дойдубут Алтаай хайалара. Ол да иһин хайалаах дойдуну булбуппут. Онон киэн туттуохпутун эрэ сөп. Биир өтттүнэн биһиэхэ кэлэр аймахтыы омуктар дойдуларыгар табыллыбакка, кыһалҕа күһэйэн кэлэллэр. Онон кинилэри наһаа атыҥырыыр табыллыбат. 

             Биир өттүнэн, хомойуох иһин, кэлии дьон үгүстэрэ сокуону кэһэн туран кэлэллэр. Ол биллибэккэ хаалан, устунан атын сокуону, бэрээдэги кэһэллэр. Олохтоох омугу аанньа ахтыбат буолаллар. Онон салайар дьон өттүттэн кинилэргэ кытаанах ирдэбил уонна сөптөөх хааччахтааһын баар буолуохтаах. Төрүт олохтоохтор кинилэр тоҕо ааҥнаан кэлиилэриттэн эмсэҕэлиэ суохтаахтар. Ордук сир боппуруоһугар кытаатар ирдэнэр. Онуоха төрүт олохтоох бэйэтин аатын түһэн биэриэ суохтаах. Кэлии дьоҥҥо үчүгэй хаһаайын, кэтит хахха, халыҥ дурда буолан көстүөхтээх.  

К: - Оччотугар саха дьахтара эр киһини убаастаабат буолла дииллэрэ оруннаах дуо?  

Л: - Маннык санаа, саҥа-иҥэ сатыылаабыта быданнаата. Ол 90-с сыллары кытары сибээстээх. Онно сопхуос, тэрилтэ бөҕөтө ыһыллан, элбэх эр киһи үлэтэ, хамнаһа суох хаалбыта. Оннук олорбут эр киһи бэйэтин обществоҕа  туһата суоҕунан ааҕынан, үп-харчы суоҕуттан, бэйэтин сэнэнэн, устунан аргыга уймаммыт буолуон сөп. Оттон билигин дьахтар, үксэ үөрэхтээх буолан, улахан дуоһунаска, үрдүк хамнаска сылдьар. Эр киһи үксэ «хара» үлэҕэ сылдьар. Онон тэҥэ суох балаһыанньа үөскүүр. Оннук түгэҥҥэ мындыр дьахтар эр киһитин сиилээбэккэ, төттөрүтүн хайҕаан, кини аҕа баһылык буоларын чорботон иһиэхтээх дии саныыбын. Бэйэм дьиэ кэргэммэр бу боппуруос сытыытык турбута, ол иһин этэбин.  

К: - Айар куттаах киһи син биир айа туруоҕуҥ, сайдан иһиэҕиҥ диэн эрэнэбит. Ырыаттан ураты өссө туох соруктааххын, ыра санаалааххын?

Л: - Кэнники 2-3 сылга суруйуунан үлүһүйдүм. Ол суруйуубун кимиэхэ да көрдөрө иликпин. Онтубун киинэ гыммыт киһи диэн  кистэлэҥ ыра санаалаахпын. 

К: - Уолаттарга, эр дьоҥҥо тугу баҕараҕын? 

Л: - Эдэр дьоҥҥо бэйэҕэ эрэли, күүстээх эр санааны баҕарабын, ыал аҕаларыгар дьиэ кэргэҥҥитин үчүгэйдик көрөн-харайан, кинилэргэ күүстээх тирэх буолуӨ диибин. Аныгы олох түргэн тэтимин кытары бииргэ хардыылааӨ, ол эрээри Аар айылҕаттан тэйимэӨ.  

К: - Оттон дьахтар аймахха?

Л: - Ыраас буолуҥ, сэмэй буолуҥ, ол саха кыыһын, дьахтарын олус киэргэтэр. Эр киһиэхэ эрэллэ эбиҥ, кынатта үүннэриҥ. 

Кэпсэттэ Күндүүнэ, 

“Күбэйэ” сурунаалтан.