2022 сылга Саха республикатын судаарыстыбаннаһын 100 сыла туолар. Мөлүйүөн аҥаарын кыайбат аҕыйах ахсааннаах омук, бачча улахан сиргэ-уокка аатын иҥэрэн,  национальнай, культурнай, историческай  статустаах территорияланан, былаас бары көрүҥүн, хаттаҕаһын ылан, кэм-кэрдии ирдэбилин иһинэн бэйэтин олоҕун-дьаһаҕын дьаһанан – судаарыстыбаннастанан биир үйэни уҥуордаан эрэрэ аан дойдуга  атылыы холобура ханна да суох. Саха норуота үс Президеннэммит чахчыта – бу биһиги омук судаарыстыбаннаһын сайдыытыгар биир сүрүн, тутаах бэлиэтэ буолар.

Хас биирдии кэм бэйэтин ирдэбилигэр сөп түбэһэр салайааччыны сүүмэрдээн, талан таһаарар быһыылаах.  Үс Президент – Михаил Ефимович НИКОЛАЕВ, Вячеслав Анатольевич ШТЫРОВ уонна Егор Афанасьевич БОРИСОВ –  кэм-кэрдии ирдэбилигэр сөрү-сөп түбэһэн үлэлээн-хамсаан кэллилэр.  

90-с сылларга ССРС курдук улахан империя ыарыылаахтык ыһыллар, олохтоммут үгэс түөрэ сүргэйиллэр, өҥө-дьүһүнэ биллибэт дьалхааннаах, иннэ-кэннэ биллибэт будулҕаннаах,  ону сэргэ национальнай өй-санаа уһуктар, балысхан өрөйүү-чөрөйүү тыыныгар  - публичнай: дьоҥҥо-сэргэҕэ көстөр дьүһүнүттэн, тутта-хапта сылдьарыттан саҕалаан,  ыпсаҕай ыҥырыылаах,  хомоҕой тыллаах, норуотун гуманитарнай  кыаҕын өрө тардар, духуобунай баайын аһар уонна чиҥэтэр, Саҥа кэм Мэҥэ Бэлиэтэ буолар кыахтаах национальнай лидер наада буолбута. Ол кэм – Михаил НИКОЛАЕВЫ талбыта.

Михаил Ефимович саамай биир кылаата диэн - бүтүн дойду үрдүнэн ыһыллыы-тоҕуллуу кэмигэр, туох да диэбит иһин, норуотун олоҕун-дьаһаҕын  хайа кыалларынан олус сатарыппакка, кыах баарынан экономикатын айгыраппакка, инникитин тэбэн тахсыах проектары, ордук социальнай уонна культурнай хайысханан хото тутан,  түстээн ааспыта. Өскөтүн норуот сайдарыгар икки хайысха: духуобунай уонна экономическэй тирэх наада диир эбит буоллахпытына, Михаил Ефимович норуот духуобунай  дабыдалын үүннэрбитэ.   

***

Ханнык баҕарар процесс – общественнай да буоллун, техническэй да буоллун, саҕаланар уонна бүтэр түмүктээх. ХХI үйэ саҥатыгар, 2000 сыллаахха, Россия судаарыстыбатын былааһыгар Владимир ПУТИН кэлэр. Үрүө-тараа барбыты үүйүү, дойду олоҕун бэрээдэктээһин, былаас бэртикээлин күүһүрдүү саҕаланар. Биллэн турар, босхо сылдьыбыты буойуу улахан уустугунан, мөккүөрүнэн ситиһиллэр. Манна ПУТИН политическэй волятын күүһэ, харизмата сүрүн хамсатар оруолу ылар.
80-тан тахса туспа бастаах субъектары биир киэлигэ киллэриигэ, Кириэмил регионнар салайааччыларын уларыталаан барар. Саха республикатыгар президенинэн Вячеслав ШТЫРОВЫ олордоллор. ШТЫРОВ биир субъект  интэриэһин буолбакка ордук федеральнай киин интэриэһин чорбоппутун билэбит. Кини үлэлиир кэмигэр “Схема-2020” диэн Уһук Илин регионун барытын хабар экономическай-социальнай сайдыы проега оҥоһуллубута даҕаны, ШТЫРОВ федеральнай интэриэскэ үлэлээбитин туоһулуур.  

***

Дойду тутула уларыйар түһүмэҕин  түмүктүүр үһүс кэрчиккэ, саамай унньуктаах, түбүктээх үлэлээх,  икки инники президеннэри кытары бииргэ үлэлээбит, туох баар түһүмэхтэри барытын ааспыт, кинилэр саҕалаабыт үлэлэрин үмүрүтэр кэрдиис кэмҥэ Егор БОРИСОВ президенынан ананар, ити дуоһунаска былырыын Ил Дарханынан талан бигэргэттибит.

Егор Афанасьевич политик быһыытынан дьылҕата уустук кэмҥэ муҥутуур дуоһунаска таҕыста. Олохпут-дьаһахпыт син ортоку соҕус отуорун була сатаан эрдэҕинэ, аан дойдуга геополитика уларыйыыта, субу-субу тахсар үп-харчы, экономика кризиһэ, улахан державалар күөнтэһиилэрэ, федеральнай былаас ыгыыта, ол быыһыгар бэйэбит испитигэр илэ суохпут, атын санаалаах көлүөнэ кыаҕын ылыыта – уустук кэмҥэ бастакы  кэккэҕэ таҕыста.

Билигин куолу кэмэ буолбатах, түбүктээх, тута харахха быраҕыллыбат сындалҕаннаах үлэ кэмэ. Хас биирдии хаһаайыстыбаны ааҕа билэр, этэргэ дылы, хас ходуһа, хотон, сыах, кэмбинээт, фабрика, производство салайааччытын “эн” диэн билэр киһи – бу уустук кэмҥэ салайааччы буолбута бириэмэ ирдэбилэ. Үлэ саамай харатын, алын кэрдииһиттэн саҕалаан улахан дуоһунаска таныытынан тыыран тахсыбыт киһи – боростуой киһи кыһалҕатын өйдүүр. Этэргэ дылы, ытыс чэрэ ыалдьарын чэрдээх эрэ киһи билэр. 

Егор БОРИСОВ салайааччы быһыытынан биир уратыта диэн – кини дьыаланы оҥорор салайааччы.  Ким эмэ, туох эмэ диэбэтэр ханнык диэн иннин-кэннин манаммат: ылла -оҥордо, быһаарда - оҥордо, эттэ-оҥордо. Сөбө да буоллун, сөтөгөйө да буоллун –барыта КИНИ эппиэтинэһэ. Бэйэтэ даҕаны “эппиэтинэһи сүгэ үөрэниэхтээххин” диэн ыччаты кытары көрсүһэригэр өрүү этэр.

Кинини “сир киһитэ” дииллэрин үгүстүк истэбит. Бэйэтэ тыаҕа үөскээбит, эрдэ тулаайах хаалан кыратыттан элбэх инитигэр, балыһыгар аҕа оруолун толорон, эппиэтинэһи сүгэн барыларын көрөн-истэн, ханан эмэ дьарыйан, мөҕөн-этэн, дьаһайан улааппыта билигин да майгытыгар баар. Мунньахтарга, көрсүһүүлэргэ мөҕүтэлээн дьаһайара баар суол.

Егор Афанасьевич, эмиэ да биир сүүйүүтэ, эмиэ да итэҕэһэ – публичнайа суох: дьоҥҥо-сэргэҕэ  сөбүлэтэрдии туттан-хаптан, саҥаран-иҥэрэн “оонньоон” көрдөрбөт. Наар үлэ мөккүөрэ. “Оонньууну” кэтэһэр иллэҥ соҕус публиканы ол соччо ону биһирээбэт, оттон дьиҥнээхтии солото суох үлэҕэ миккиллэр киһи онно эрэ кыһаллыбат.
 ***

Билигин саха норуота өйө-санаата уларыйар биир тутаах кэмэ кэллэ. Куораттарга көһөн киирдибит. Сахаларга урбанизация саҕаланна. Киин куорат 70 % олохтооҕо тыаттан төрүттээх буолла.  100 % үөрэхтэннибит, үрдүк үөрэхтээх элбээтэ, билсэр-алтыһар, кэлэр-барар, көрөр-истэр  ыырбыт, эйгэбит кэҥээн иһэр. Ону сэргэ, куораттарга көһүү - араас улуус дьонун булкуйан, “бытана” сылдьар өйбүтүн-санаабытын холбоон “биһиги сахалар” диэн өйдөбүлгэ тиийэрбитин түргэтитиэхтээх.

Үөс сиргэ көһөн кэлбит дьон, син үксүлэрэ, дьиэлэнэн-уоттанан, уһаайбаланан олохторун оҥостон эрэллэр. Егор БОРИСОВ республиканы салайбыт кэмигэр биэс сыл устата барыта 35 000 кэриҥэ квартира тутуллан үлэҕэ киирдэ. Итинтэн 60-70 % куораттарга тутулунна. Үп-харчы кырыымчыгар “пилотнай” проегынан элбэх саха ыала удамыр сыанаҕа дьиэлэннэ. Бу – улахан көмө. Ону таһынан, бюджет тэрилтэлэрин үлэһиттэригэр субсидия көрүллэн үгүс учууталлар, быраастар, иитээччилэр о.д.а. дьиэлэннилэр. Тыаҕа эдэр ыаллар, специалистар дьиэлэнэр программалара үлэлиир. Иэнинэн ааҕан таһаардахха  - 2 мөл. кв м кэриҥэ иэннээх олорор дьиэ тутулунна. Бу кэлиҥҥи кэмҥэ саамай улахан көрдөрүү.

Суол-иис экономика сайдыытыгар эрэ буолбакка, норуот өй-санаа өттүнэн сайдарыгар, сомоҕолоһоругар эмиэ төрүөт буолар. Саха – абына-табына суола-ииһэ суох нэһилиэктэринэн тарҕанан олорор буолан, “улуустаһар-алаастаһар”  диир буоллахпытына, суол, сибээс сайдан дьон икки ардыгар алтыһыыны үксэтэн, саха бэйэтин биир нация курдук сананарыгар көмө буолар.  2010 сылтан 2014 сылга диэри 1125,8  км уһуннаах суол оҥоһулунна. Бары кэриэтэ нэһилиэктэргэ суотабай сибээс киирдэ. Биэс сыл анараа өттүгэр дьокуускайдар интернет трафигын ыарырҕатар эбит буоллахпытына, билигин кытыы нэһилиэктэр интернет түргэтиирин туруорсар буоллулар. Оптоволокно кэллэ, улахан куораттарынан барда, сотору кэминэн республика бары улуустарын кэрийэн төннөн кэлиэхтээх. Тимир суол тутуллан бүттэ, Туймаада аэропордуттан аан дойду араас муннуктарыгар сөмөлүөттэр көтөллөр, дойду киин сиригэр уонна республика хоту улуустарыгар көтөр быдан чэпчээтэ, дотациялар көрүллэр буоллулар.

Ханнык баҕарар норуот күн сиригэр миэстэтин буларыгар ахсаана улахан суолталаах. Саха ахсаанын элбэтии стратегическай cуолталаах  боппуруоска кубулуйда. Элбэх оҕолонууну өйөөн федеральнай программа таһынан, республика бэйэтэ эмиэ программа ылынна. Олорор дьиэни таһынан оскуолалар, дьыссааттар тутуллаллар. Холобур,  2010 сылтан 2014 сылга диэри 8456 миэстэлээх 48 оскуола, 3686 миэстэлээх 59 саҥа дьыссаат тутулунна. Түөрт сыл иһигэр 540 миэстэлээх 16 балыыһа; биир сменаҕа 1500 киһи көрдөрүнэр кыахтаах  19 поликлиника  үлэҕэ киирдэ.   2010-2014 сс. устата 1730 киһи киирэр 13 культура дьиэтэ тутулунна. Итиннэ эбии спортивнай объектары эбэн кэбиһиҥ. Онон, Саха республикатыгар социальнай тутуу көрдөрүүтэ хаһааҥҥытааҕар да улаатта. 

Тастан киирэр инвестиция сууммата элбээтэ: ааспыт сылга 200 млрд тахса солкуобай киирдэ, былырыыҥҥытааҕар 2,4 % элбэх. Үп-харчы кризиһэ буола турдаҕына, иһинэн-таһынан утарсыы үлэ үтүмэнигэр республикаҕа үлүгэрдээх үбү соһон аҕалыы бэтэрэнэн дьыала буолбатах. Ити Егор Афанасьевич лоббист быһыытынан ситиһиилээҕин туоһулуур.

***

Өскөтүн сүүс сыл анараа өттүгэр, саха айаҕын ииттинэр суола – сүөһү иитиитэ эрэ буоллаҕына, билигин идэ арааһа дэлэйдэ. Ол гынан баран ол эгэлгэ идэбитинэн айахпытын ииттинэр кыахпыт татым. Өйбүт-санаабыт күн бэҕэһээ тыаттан киирбит дьон буоламмыт тыабытыгар – айылҕабытыгар, ол аата төрүт өйбүтүгэр-санаабытыгар эргиллэ турар: бытааммыт, нэспит, промышленнай производствоҕа бурҕалдьы кэтэн күнүстэри-түүннэри күүскэ үлэлиирбитин ыарырҕатабыт, бултуур-алтыыр, ыһыахтыыр  үгэспитин куоракка да киирдэрбит илдьэ сылдьабыт. Ол онуоха биһиги буруйбут суох, саҥардыы урбанизацияҕа киирэ сатыыр дьон өйбүт-сүрэхпит мөккүһэр кэмэ.

Ити да гыннар кэм-кэрдии биһиги майгыбыт хаһан уларыйа охсуоҕун күүтэн турбат, ирдэбилэ хабыр. Хаһан сөтөллөн сөбүн-сөтөгөйүн быһаарыахпытыгар диэри, олох хаҥыл сылгылыы үргэн куота көтөр, ол арыта күн аайы улаатан,  ситэн туттарара уустугуран иһэр. Ол иһин Егор БОРИСОВ биһигини тиэтэтэн өй-санаа уларыйарын ыксатар буоллаҕа. Ону биһиги сороҕор өйдөөбөппүт, мөҕүү-таныйыы курдук ылынабыт. Баҕарбат, өйдөөбөт киһини күһэйии мөҕүү-этии курдук көстөр.

Ол сиэринэн, соторутааҕыта Ил Дархаммыт хара күүһүнэн суруйааччыларбытын холботолоон мунньахтаата. Бу айылаах сэттэ уон сэттэ Духуобунай академиялар-таймалар баалларын үрдүнэн, ситэриилээх былаас салайааччыта ыктаҕына эрэ (!) духуобунай лидер оруолун толоруохтаах интеллигенциябыт холбосто! Сүрдээх хартыына. Интеллигенциябыт соччо “интеллигенция” да буоларыттан ааһан, бюджеттан тыырыллар үпкэ ким ордук бырааптааҕын быһаарса, ким кинигэтэ элбэхтик бэчээттэниэхтээҕин аахса, бэйэ икки ардыгар суорҕаны хайыта тыытыһа сылдьар... Дьиҥинэн, кинилэр норуоттарын иитэр-үөрэтэр, инникигэ сирдиир, сайдыытын торумнуур, кэс тылы этэр духуобунай иэстээхтэрин умна быһыытыйдылар быһыылаах. Ол миссияларын санаан-ахтан аһараллара  дуу,  бэйэлэрин үүрэн-түрүйэн, мөҕөн-этэн иллэһиннэртии сырыттахха?

Сомоҕолоһуу өттүгэр тыл кыбытар буоллахха, кистэл буолбатах, бастакы президеммит саха өттүгэр ордук охтубута, иккис – промышленнай улуустарга. Онтон Егор БОРИСОВЫ быыбар түмүгэ да көрдөрөрүнэн – промышленнай да, саха да улуустарыгар тэҥинэн өйөбүл ылла. Ол аата, республика олохтооҕо “саха-нуучча” диэн арахсыбакка, уопсай “республика олохтооҕобун” диэн өйгө-санааҕа тиийбитин туоһута. Бу олус үчүгэ көстүү, маны салгыы харыстаан сайыннарыахха баара.  

***

Куораттарга мустан көһөн кэллибит диэтибит. Дьиэнэн-уотунан хааччыллыы сыыйа-баайа быһаарыллан иһэр буоллаҕына, аны үлэ боппуруоһа күөрэйэн таҕыста. Дьэ, бу айылаах саха дьоно үөс сиргэ мунньустан баран,  кэнэҕэс тугунан дьарыктанан, ас таһаарынан киһи-хара буолабыт? Бу - бүтүн норуот дьылҕатын быһаарар сүрүн ыйытыы буолар.

Тыаттан көстүбүт, сүөһүбүтүн бырахтыбыт, куораттарга мустан баран “үлэ суох, быһынныбыт-ойуннубут!” – диэн үҥсэргиирбит быыһыгар бэйэбитин көрүнэн ылыаҕыҥ эрэ. Эбэни туоратар муоста тутуллаары гыммытыгар: аай-ууй, ууга барар буолбуппут, муус онон харыа, итинэн иҥниэ, иэдээн! Ол кэнниттэн  - “сыана ыарахан, паромҥа өлөрсүү, таһаҕас кэлбэт, барбат” диибит... Тимир суол кэлэрин: аан дойду быралгыта мустуо, кэбиис-кэбис! Онтон – “сөмөлүөт сыаната ыарахан, барыта ыарахан, правительство тугу көрөн олороруй!”  Производство тутуохха: аньыы, онон тохтуо, манан быычалыа, суоҕа ордук! Барытыттан сапсына, киэр анньа олорон тугу үлэлээн уһун буруоланабыт? Ол билигин орто, саастаах дьон син үйэбитин моҥуохпут, оттон оҕолорбут, сиэннэрбит? Тугу үлэлииллэр, туохтан харчыланаллар?!

Сөп, чэ бырачыастаатыбыт. Онтон салгыы? Бэйэбит айылҕабытыгар барсар технологиялаах элбэх киһини, көлүөнэни үлэнэн хааччыйар производство тоҕо бэйэбит толкуйдаабаппытый, этии киллэрбэппитий? Техническэй интеллигенция тугунан дьарыктанарын бэйэтэ эрэ билэр. Наһаа элбэх институттардаахпыт, инньэ космоһы үөрэтэр институкка тиийэ бааллар. Бу учуонайдарбыт тугунан дьарыктаналларый? Хотугу дойдуга барсар технологиялаах производство туһунан тоҕо үөрэппэттэрий дуу, чинчийбэттэрий, этии киллэрбэттэрий дуу? Региональнай экономика института баара, төһө инники сайдыыбытын ааҕан-суоттаан олороруй?

...Общество институттара, норуот бэйэтэ инициативалаах буолуохтаах. Егор БОРИСОВ этэр этиитэ – миэхэ көмөлөһүҥ, соҕотох салайааччы барытын сабыта тутара, быһаарара кыаллыбат, куолулууртан, кэриэтииртэн  дьыалаҕа тиийиэххэйиҥ диэн. Министиэристибэлэргэ, ведомстволарга  Общественнай сэбиэттэр тэрилиннилэр. Төһө кыттабыт? Хайдах эрэ, биһиги олохпутун бэйэбит буолбакка, ханнык эрэ маҥан аттаах, аптаах салайааччы кэлэн биир үтүө күн уларытыан-тупсарыан баҕарабыт. Бэйэбит буолбакка, АТЫН киһи биһиги олохпутун уларытарын кэтэһэбит.

***

Куоракка элбэх киһи олорорунан сибээстээн – күрэстэһии үрдүк, өссө да үрдээн иһиэ. Онон өйбүт-санаабыт, толкуйдуур тэтиммит, бодобут, майгыбыт уларыйыахтаах. Биһиги – сахалар эмиэ Россия судаарыстыбатын сорҕото буоларбыт быһыытынан, өйдүүр ыырбытын кэҥэтэн, “алааһынан-сыһыынан” муҥурдаммакка,  буола турар событиялары бэйэ икки ардыларыгар ситимнээн, сыаналаан, кэнэҕэс хайдах-туох олоххо тиийиэхтээхпитин, хайдах дьаһаннахпытына онтон сүүйүүлээх тахсыахтаахпытын ыраҥалаан көрөр дьоҕурданыахтаахпыт. Ол иһин Егор БОРИСОВ улахан дуоһунаһыгар үктэнээтин кытары, саха киһитэ аныгы олох ирдэбилигэр эппиэттиир гына өйө-санаата уларыйарын ирдээн бардаҕа.

Ханнык баҕарар дьыалаҕа бастаан санаа кыайара наада. Төбө олоруута уларыйдаҕына, бэйэҕэ эрэнии улааттаҕына эрэ киһи дьылҕатын бэйэтэ оҥостор кыахтанар.

Егор Афанасьевич сэбиэскэй кэмҥэ салайааччы буолан иитиллибитин таһынан, кини өссө биир сүүйүүтэ, аныгы кэмҥэ салайбыт уопута, өйө-санаата, ситиһиитэ буолар. Кини аныгы олохтон хаалсыбат, биир сүнньүлээх салайааччы.  Эрэлбит – ыччакка. Ыччата үлэлээх, дьарыктаах норуот  кэскилэ киэҥ.

Тыаттан куораттарга киирбит дьон оҕолоро борбуйдарын көтөхтүлэр. Сахалыы-нууччалыы иҥнигэһэ суох толкуйдуур, өссө омук тылынан саҥарар куорат сахатын бастакы көлүөнэтэ үөскээтэ. Аныгылыы сытыы-хотуу, икки эйгэ – тыа уонна куорат симбиоһугар иитиллибит ыччаттарданныбыт. Кэлиҥҥинэн-кэлин, чуолаан бу ыччаттан саха национальнай элитэтэ үөскүөҕэ. 

Егор БОРИСОВ талааннаах , саҥаҕа аһаҕас ыччаты түмэр хас да проегы олоххо киллэрдэ. Онтон биирдэстэрэ  “Якутия” технопарк.  Сколковоҕа “Якутия” технопарк 2013 сылтан буор-босхо кабинеттанан үлэлиир. Бу маннык усулуобуйа аҕыйах региоҥҥа бэриллибитэ. Саха ыччата саҥа, аныгылыы производство ньымаларын айан, толкуйдаан таһаардылар. Бэл, сонуҥҥа өрүү суудайааччылар – кытайдар технопарк  үлэтин-хамнаһын улаханнык сөҕө-соһуйа көрдүлэр. “Хаҥалас”  технопаркаҕа эмиэ бу ыччат резиденнэринэн киириэхтэрэ. Маннык, аныгылыы технологиялары киллэрэн, айан, туһанан иһиэхтээхпит.

***
Россия  евроазиатскай судаарыстыба буоларын билиннэ. Азия-Тиихэй акыйаан регионугар улахан болҕомтотун хатаата, ити чааһыгар политическэй-экономическэй быһаарыылаах баараҕай дьаһаллары ылла. Итиниэхэ сүрүн тирэҕинэн – Уһук Илин региона буолара чопчу ыйылынна. Уһук Илин дэннэ да, Саха сирэ сабаҕаланара саарбахтаммат. Онон республика сайдарыгар омуна суох улахан акылаат уурулунна. Дойду салайар былааһын уоргаттара биир баайыыга, биир тэҥ санаанан үлэлээн – Россияны сайыннараллар, дойдубут атаҕар турарыгар, күүһүрэригэр-кыаҕырарыгар тутаах күүс буолаллара саарбахтаммат. Төбө санаабытын илии-атах олоххо киллэрэр. Бу адьас аҕыйах хонуктааҕыта ПУТИН ыам ыйынааҕы уураахтарын олоххо киллэриигэ Саха республиката 85 субъектан бастакы миэстэҕэ таҕыста.

Егор БОРИСОВ, дойду салалтатын хамаандатын киһитэ буоларын ааспыт быыбар эмиэ чуолкайдык көрдөрдө. Москва кини Ил Дархан быыбарыгар болдьоҕун иннинэ кыттарын туорайдаспатаҕа, төттөрү көмөлөстө.

Федеральнай хааһынаттан регионнарга саамай элбэх үп Саха сиригэр бэриллэр. Былырыын 50 тахса млрд көрүллэн Саха сирэ харчы тыырыытыгар бастаата. Ити – Егор Афанасьевич республикатын туһугар күүстээх лоббист буоларын көрдөрөр.

***
Ил Дархан, Аҕа Баһылык диэн дуоһунас эрэ буолбатах. Аҕа баһылык буолар туох да баһаам улахан ыар таһаҕас, сүҥкэннээхэй эппиэтинэс. Бу – 500 тыһыынчаҕа тиийэр-тиийбэт ахсааннаах биир хааннааҕыҥ, хас биирдиилэрин дьылҕатын туһугар эппиэттинэс. Олох тыйыс, күрэстэһии кытаанах. Сирэр “былыргыбыт” курдук норуоттар тэҥ бырааптара, киһи киһиэхэ киһилии сыһыана аныгы адьырҕа атыы-тутуу кэмигэр тутуһуллара ыарахаттардаах буолла. Билигин Егор БОРИСОВ 90-с сыллартан уларыйыы-тэлэрийии, отуору булуу үлэтин түмүктээбитин кэннэ, аныгыс Ил Дархан хайдах буоларын билиҥҥиттэн толкуйдуохтаахпыт, киниэхэ общество  ирдэбил туруоруохтаах.

Олох мэлдьи хамсыы, уларыйа турар. Сахалар истэригэр күрэстэһии үөскээбитэ - саха судаарыстыбаннаһын тутарыгар улахан хардыыны оҥорбуппутун туоһута. Омук, норуот быһыытынан бэйэбитин дьаһанар кыахпыт таһыма үрдээбитин көрдөрөр.

Ыстатыйабыт саҕаланыытыгар норуот сайдарыгар икки хайысха: духуобунай уонна экономическэй тирэх наада диэбиппит. Өскөтүн духуобунай дабыдалбыт син хотто-ситтэ диэн сыана быһар буоллахпытына, билигин экономическай кынаппытын үүннэриэхтээхпит. Икки кынаттаах норуот үөһэ көтөр. Ол иһин аныгыскы Ил Дархан бу үс Президент оҥорбут үлэлэриттэн тирэнэн аныгы производствоны сайыннарар кыахтаах, бэйэбит испититтэн тахсыбыт промышленноска сыһыаннаах идиэйэлэри лоббируйдуур таһымнаах, хас да көлүөнэ республика олохтооҕун үлэнэн хааччыйар, уйгуларын хаҥатар производстволары тэрийэр, туруорсар, дакаастыыр талааннаах киһи кэлиэхтээх. Сайдыы – промышленность нөҥүө барарын өйдүөхтээхпит уонна онно быһаччы кыттыһыахтаахпыт. 
***
Василий ИВАНОВ,
"Аартык.ру" интернет-таһаарыыга анаан.