Аҕа дойду уоттаах сэриитигэр кыттыбыт буойуттар  ааттара эмиэ умнууга баран эрэр. Бу үүнэр көлүөнэ өйүн тутарыгар охсуулааҕын ааһан, дойду идеологическай тирэҕэр улахан охсуу буолар. Аан дойдуга өй-санаа күрэстэһиитэ, самнарсыыта бара турарын ырылхайдык көрө-билэ сылдьабыт. Аан дойду 2-с сэриитин суолтатын уларыта, токурута сатыыр арҕааҥҥы күүстэр соло булбакка биһиги ыччаппыт өйүн-санаатын сибээс, информация көмөтүнэн сүүйэ тураллар. Эбэлэрбит-эһэлэрбит олорбут олохторун күлүү гыныы, ситиһиилэрин үнтү тэпсии, идиэйэлэрин күлүгүрдүү – бу нация историятын алдьатыы ыччат өй-санаа өттүнэн сатарыйыытыгар тиэрдэр. Онон Улуу Кыайыыбытын, эбэлэрбит-эһэлэрбит үрдүк ааттарын, кыргыспыт суолларын, таласпыт баҕаларын ыччаппытыгар бэйэбит эрэ кэпсээтэхпитинэ кырдьыктаахтык кэпсиэхпит , бэйэбит эрэ тиэртэхпитинэ дьиҥнээхтик тиэрдиэхпит.

Василий Николаевич ПАВЛОВЫ байыаннайдар, бэтэрээннэрдэр общественнай түмсүүлэрэ бэркэ билэр киһилэрэ. Бэйэтэ сахаларга сэдэх идэлээх – профессиональнай байыаннай, урут  Сэбиэскэй союз араас муннуктарыгар, бэл, Варшавскай дуогабарга киирэр  социалистическай дойдуларга  сулууспалаабыт, бэйэтэ ураты уһулуччу патриот өйдөөх-санаалаах киһи. Ыччаты иитиигэ, бэйэтэ баҕа өттүнэн биир да хамнаһа суох,  улаханнык ылсан туран үлэлиир. Сэрии саҕана “АлСиб” трассатыгар үлэлээбит саха дьонун аатын үйэтитэргэ, эмиэ бэйэтэ тус санаатын модьутунан үлэ бөҕөтүн ыыта сатаата. Хомойуох иһин, үөһээ салалта өттүттэн көдьүүстээх өйөбүл суох, онон аҕыйах общественник холо судаарыстыбалар икки ардыларыгар сыһыаны уйар кыаҕа суох. Ол да буоллар оччолорго “АлСиб” трассатын уотун-күөһүн, аһын-үөлүн хааччыйбыт дьону булаттаан, материал бэлэмнээн . ан Бииргэ сулууспалаабыт доҕотторун кытары бит баспытын, ааттарын үйэтитэргэ дьулуһаллара олус хайҕаллаах.  Дьиҥинэн, подполковник Василий ПАВЛОВ кыаҕын, байыаннайдары кытары  сибээһин туһанан история “маҕан бээтинэлэрин” чопчулуурга туһаныахтара этэ. Ол, хомойуох иһин суох.

Василий ПАВЛОВ уонна кини биир санаалаахтара бу саас нэһилиэктэргэ, улуустарга ыҥырыы таһааран таһааран тураллар: хас биирдии нэһилиэккэ сэриигэ кыттыбыт буойуннар ахсааннарынан мас олордуохха диэн. Дьиҥинэн, кыаллар боппуруос дии саныыбыт. Онон үтүө дьыаланы өйөөн үлэ, тыыл бэтэрээнэ Марфа Васильевна уонна байыаннай сулууспа бэтэрээнэ Иван Иосифович Мохначевскайдар Аһаҕас суруктарын бэчээттиибит: 

“Кыайыылаахтар ааттарын үйэтитиэҕиҥ!

 

         Ытыктабыллаах Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтара, тыыл уонна үлэ бэтэрээннэрэ, бука барыгытын улуу Кыайыы күнэ 70 сылын туолбутунан итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин уонна олоххутугар дьолу-соргуну, үтүө доруобуйаны баҕарабын.

         Мин Амма бары олохтоохторуттан биир улахан көрдөһүүлээхпин. Ол иннинэ бэйэм туспунан кылгастык суруйуум.

         1969 сыллаахха мин Забайкальскай байыаннай округ командующайа таһаарбыт бирикээһинэн, Амма оройуонугар байыаннай комиссариат тэрийэр сыаллаах үлэҕэ ананан кэлбитим. Олунньу ый бастакы күнүттэн үлэбин саҕалаабытым.

         Ол кэмҥэ Аммаҕа 300-тэн тахса сэрии кыттыылааҕа испииһэккэ баар этэ. Кинилэртэн үгүстэригэр байыаннай билиэттэрэ да, наҕараадалара да суох этэ. Оччолорго Аммаҕа бэйэтигэр байыаннай комиссариат суох буолан оннук балаһыанньа үөскээбит этэ. Ол итэҕэһи биһиги тута көннөрөр сыаллаах үлэни саҕалаабыппыт.

Комиссариат үлэһиттэрэ бука бары күүскэ турунан үлэлээбиттэрэ. Эбиитин Дьокуускайтан икки фотограф идэлээх дьону ыҥыран таһааран уонна бэтэрээннэри наҕараадаларын барытын көстүүмнэригэр иилиннэрэн, хаартыскаҕа түһэртэрэн истэхпитинэ оройуон салалтата “совхоз үлэтигэр мэһэйдиигит”, - диэн бобон кэбиспиттэрэ. Хомойуох иһин, ол түмүгэр сорох сэрии кыттыылааҕа наҕараадаларын түөстэригэр сөпкө иилинэн үйэтитэр сыаллаах хаартыскаҕа түһүүттэн матан хаалбыттара.

          Оттон сэрииттэн төннүбэтэх буойуттар ааттарын үйэтитээри, хас биирдиилэригэр анаан Амма болуоссатыгар мастары олордор үлэни ыытар этиибин  “транспорт кыаллыбат”, - диэн өйөөбөтөхтөрө.         

         2014 сыл бүтүүтүгэр бэтэрээннэр форумнара буолбута. Онно Улуу Кыайыы 70 сыллаах үбүлүөйүн ким хайдах, тугу оҥорон көрсөөрү сылдьарын туһунан кэпсэтиигэ тыл эппитим. Этиибэр бу туһунан эппиппэр түмсүү кыттыылаахтара улаханнык өйөөбүттэрэ. Онтон мин олус үөрбүтүм, астыммытым уонна өр сылларга илдьэ сылдьыбыт баҕа санаам олоххо киириэн сөп эбит диэн эрэнэн хаалбытым. Оннук буолуохтаах да буоллаҕа дии.

         Биһиги иннибитинээҕи көлүөнэ дьоно ыарахан дьылҕаламмыт, олохтоммут көлүөнэ буоларын биһиги бары билэбит. Аан дойдуга хаһан да буолбатах ынырыктаахай сэриигэ ыҥырыллыбыт саха дьоно бука бары ураты бэриниилээхтик уонна сатабыллаахтык киирсибиттэрэ. Оттон дойдуларыгар хаалбыт дьоммут тыылга үлэлээн кыайыыны уһансыбыттара. Кинилэр ааттара үйэлэр тухары умнуллубатын туһугар кыһалларбыт - биһиги ытык иэспит.

Мас олордууну - үйэтитии биир туспа көрүҥүнэн ааҕыахха наада. Кинигэтээҕэр, киинэтээҕэр үп-харчы да өттүнэн мас олордуу быдан орускуота суох уонна саамай кылаабынайа саҥа көлүөнэ оҕолор патриотическай тыыҥҥа иитиллэллэригэр ордук көдьүүстээх дии саныыбын. Ыччат хараҕынан көрөн үөрэнэр, ону таһынан олордуллубут маһы бэйэтэ тутан-хабан харайсара, ол сылдьан кими тоҕо кэрисэтээн бу мас олордоллорун сэҥээрэн билиэҕэ, өйүгэр хатыаҕа.

Аныгы ыччат кинигэни аахпат, ол кистэл буолбатах. Сэрии туһунан киинэни бэрт дэҥҥэ көрөр. Мемориалларга сэдэхтик сылдьар. Оттон мастары дьон элбэхтик тоҕуоруһар, кэлэр-барар сиригэр сатабыллаахтык олортоххо, көрө-харайа сырыттахха, өрүү барыбыт харахпытын үөрдэ, кыайыылаах көлүөнэни саната туруо этилэр, эбиитин олорор сирбитин киэргэтэлээрэ мэлдьэҕэ суох. Бу идиэйэ туһунан бары олохтоох дьонтон, сэрии кыттыылаахтарын оҕолоруттан, сиэннэриттэн санааларын үллэстэн, олохтоох хаһыакка суруйан биэрэллэрин көрдөһүөхпүн баҕарабын.

Амматтан сэриигэ ыҥырыллыбыт киһи ахсаана 1769, олортон 700-тэн тахсалара сэрии толоонугар хорсуннук сэриилэһэ сылдьан охтубуттара, көмүс уҥуохтара араас дойдуларга көмүллэ сытар, сураҕа суох сүтэн хаалбыттара эмиэ элбэх. 1000-тан тахса киһи тыыннаах хаалан, дойдуларыгар төннөн кэлэн, ким сааһыран баран, үгүстэрэ араас ыарыыттан, бааһырыыттан, контузияттан эрдэ олохтон туораабыттара.

         Олортон билигин букатын аҕыйах киһи тыыннаах хаалла. Ол барыта кинилэр алдьархай кырыктаах сэриигэ кыттыбыт буоланнар, уоттаах кыргыһыылары көрсүбүт буоланнар, кыайан уһун үйэлэммэтэхтэрин биһиги дириҥник өйдүөх, сыаналыах тустаахпыт. Төһөлөөх ыарахаттары, буһууну-хатыыны көрсө сылдьан, хайдах курдук кинилэр дойдуларын, тапталлаах чугас дьоннорун ахта-саныы, сордоно-муҥнана сылдьыбыттара буолуой, - ону барытын санаан да көрдөххө ыарахан...

         Билиҥҥи эйэлээх олоҕу биһиэхэ ыарахан сыанаҕа ситиһэн бэлэхтээбит Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылаахтарыгар хас биирдиилэригэр анаан мас олордон, кинилэргэ ытык иэспитин төлүөҕүҥ!

         Мин бу баҕа санаабын олоххо киллэрэр сыалтан проект конкурсугар, байыаннай бэтэрээннэр общественнай түмсүүбүт аатыттан кыттан туох эрэ биричиинэнэн туоратыллан хааллыбыт. Улууска үбэ кыаллыа суоҕа диэн буолла. Ол да буоллар, биһиги санаабытын түһэрбэппит, бу олус улахан суолталаах, наадалаах дьыала кыаллыар диэри киирсэр баҕалаахпыт. Онно эрэнэр күүспүтүнэн дьон-норуот  бэйэтин кистэлэҥ күүһэ буолар. Ол күүс уһуктуон эрэ наада. Норуот туруннаҕына тугу барытын кыайар кыахтааҕын биһиэхэ аҕа көлүөнэбит сэриигэ хайдахтаах курдук күүстээх адьырҕа кыылы кыайан илэ холобуру көрдөрбүтэ. Онно холоотоххо, икки 2000-ны кыайбат маһы олордуу, ону күрүөлээһин – быдан чэпчэки дьыала, дии саныыбын. Оскуола оҕотуттан кырдьаҕас үлэ бэтэрээнигэр тиийэ – бука бары төбөбүтүгэр буһаран, ис сүрэхпитигэр киллэрэн, дууһабытынан ылынан туруннахпытына, бэйэ-бэйэбитин өйдөһөн, биир санаанан сомоҕолостохпутуна, ама ити үлэни кыайыахпыт суоҕа дуо!

         Үп-харчы билигин төһө да улахан суолталаммытын иһин, биһиги ытык иэспитин төлүүрбүт суолтата онтон быдан үрдүк буолуохтаах. Биир этиинэн быйыл сайын устата үлэлээн бүтэриэххэ диэн, иккис этиинэн спортивнай оонньууларга диэри, үһүс этиинэн Кыайыы 75 сылыгар диэри бутэрдэххэ даҕаны диэн, -  кылаабынайа, бу дьыала оҥоһуллуон наада. Номнуо билигин угус Аммаҕа сэриигэ кыттыбыт дьон ааттара-суоллара умнуллан хаалбыт. Онон түргэн соҕустук бу идиэйэ олоххо киириэн наада. Дьон-норуот барыта туруннаҕына үбү-харчыны булар-талар, дьаһайар да дьон туора туран хаалыахтара суоҕа.

         Былаан билигин үксүн кэпсэтии быһыытынан барбыт буолан, ымпыга-чымпыга араастаһар, олоххо киириитигэр уларыйыылар тахсыахтарын сөп. Мас олордуллар миэстэтэ Аммаҕа киирэр суол кытыытыгар ордук буолуо этэ, биир өттүгэр сэрииттэн төннүбэтэхтэр, утары өттүгэр төннүбүттэр ахсааннарынан «Кыайыылаахтар аллеялара» диэн ааттаан, ситэриллэр кэмигэр барыларын ааттарын суруйан, кэрэ көстүүлээх обелиск туруорар табыгастаах буолуо этэ. Миэстэтин архитектураны кытта анал хамыыһыйа быһаарыан, дьаһалта бигэргэтиэн наада. Уопсайынан, бары өттунэн көрүллүбүт, дьүүллэһиини ааспыт, дьаһалтанан бигэргитиллибит былаан наада буолсу. Уонна тэрийэр хамыыһыйа ананнаҕына үлэ тэрээһинэ үрдүк, түмүгэ  ордук буолуох этэ.

         Үлэ өр тардыллыбакка, Амма өттүттэн маһы нэдиэлэ аайы төһө кыалларынан, уончалыы, сүүрбэччэлии да буоллар, олордо-олордо, күрүөлүү-күрүөлүү сыҕарыйан иһэр бэрт буолуо этэ. Сыыйа-баайа кыахпыт таһыма биллэн-көстөн, үрдээн барыах этэ. Кылаабынайа, хатыҥ мас просекалартан көһөрүллэн олордуллар ньыматын таба туттуохха наада. Ол ымпыгын-чымпыгын барытын үлэ саҕаланыан иннинэ мин сиһилии кэпсээн, көрдөрөн биэрэргэ бэлэммин. Күрүөтэ сиэрдийэттэн буолбакка, устуруустаммыт, кырааскаламмыт маһынан оҥорорго сананыахтаахпыт, ол тоҕото биллэр буолуохтаах. Дьааматыгар эрдэттэн бэлэмнэнэр буорун састааба (хара буор, кумах уонна перегной) эмиэ учуоттаныахтаах. Элбэх уу кутуллара ирдэнэр, биирдэ кутан баран умнан кэбиһэр табыллыбат. Кылаабынайа, хаачыстыбата үрдүк буолуохтаах, олус боростуойа суох, син уустук эрээри кыаллар үлэ.

         Бу маннык үлэ нэһилиэк аайы улуус киинин кытта тэҥҥэ, сэриилэспит бэтэрээннэрин ахсаанынан көрөн ыытыллыан наада. Оччоҕо сыалбыт ситиһиллэрэ чэпчиэн уонна чугаһыан сөп.

         Туга да суох, кураанах илиинэн кыаллыбат дьыала буолара өйдөнөр буолуохтаах. Араас сэп-сэбиргэл: күрдьэхтэн саҕалаан, массыынатыгар, эбэтэр минитрактор курдук техникаҕа тиийэ - син биир наада буолара биллэр. Онон бензин харчыта, ол-бу тэрил ыларга наада буоларыгар анаан биһиги дьиэ кэргэн аатыттан 5 ыйга иккиэммит пенсиябытыттан биэстии тыһыынча, барыта 50 000 солкуобайы аныыбыт. Бу холобуру ким төһө кыахтааҕынан өйүүргүтүгэр ыҥырабыт. Ону таһынан мин УАЗ-фермер массыынабын төлөбүрэ суох биир сылга уларсабын.      

         Өссө биирдэ бар дьоммутун бу үтүө, ураты суолталаах дьыаланы бука бары биир санааны ылынан, күүскэ турунан саҕалыаҕыҥ. Амма улууһун туругурдуоҕуҥ, атыттарга холобур буолуоҕуҥ, биир дойдулаах сэрии кыттыылаахтарбыт ааттарын үйэтитиэҕиҥ.

 

         Үлэ, тыыл бэтэрээнэ Марфа Васильевна уонна байыаннай сулууспа бэтэрээнэ Иван Иосифович Мохначевскайдар. 

         2015 сыл ыам ыйа, Амма  сэл.”

***

Аартык.ру