Ил Дархаҥҥа араас ыйытыы бэрилиннэ. Ол иһигэр Нам улуустааҕы хаһыатын кылаабынай редактора Владислав КАСЬЯНОВ интернет-форумнарга Саха республикатын төрүттэспит  дьоммутун “кини ордук этэ, кини мөлтөх этэ, Аммосов Москваҕа сылдьан тахсара” диэн хабааннаахтык атарахсытыы тахсарын туһунан эттэ.

Егор БОРИСОВ онуоха форумнарга дьону кыйахыыр информацияны, “кэпсэтиини” күөртүүр анал дьон баалларын туһунан этэр:  “Форумнарга  хас да араас ааттарынан киирэн кимнээх олороллоро биллэр. Олору барытын манна эһиги иннитигэр  кэчигирэтэн олордор буоллар,  бэйэҕит көрөн сөҕүөх этигит”, - диир.

Саха государственноһын төрүттэспит дьон ааттарын салгыы сөргүтэргэ үлэ барыахтааҕын, автономияны туруорсарга  элбэх киһи үлэлээбитин, кинилэр ааттарын тилиннэрии – ыччаты иитиигэ төһүү күүс буолуохтааҕын санатта. 

***

 Быраабы  араҥаччылыыр уоргаттар информацияларынан, республикаҕа анаан-минээн форумнарга 60 киһи хамнастанан  “аһаан-таҥнан” олорор. Бу аҕыйах нэһилиэнньэлээх республикаҕа олус элбэх сыыппара. Ала-чуо тоҕо биһиги республикабытыгар  улахан “болҕомто”  уурулларын сэрэйиэххэ сөп: сир баайын дэлэйэ, территория улахана, нэһилиэнньэ аҕыйаҕа,  бэйэ испитигэр иирсээннээхпит уонна Арктика кытылын бас билэр тас кыраныыссалаахпыт төрүөт буолар. Арктика  суолтата улааппытын киһи барыта өйдүүр.

Саха сирин Интернет-ресурсалара  информационнай, идеологическай сэриигэ сүрүн сэп-сэбиргэл буоллулар. Кумааҕы хаһыаты таһаарарга  элбэх үп баранар, тарҕатарга почта таһаҕаһы таһар сыаната эмиэ “ытырар”. Оттон интернеккэ хостинг, трафик сыанатыттан ураты – улахан ороскуот суох, сир шарын улаҕаа  муннугар да олорон хайа талбыт, ханнык баҕарар өйү-санааны тарҕатыахха  сөп.

Уопсайынан, дойду үрдүнэн  судаарыстыба  тутулун ыһарга туһуламмыт суруйуулар элбээбиттэрин,  күннэтэ интернети кэтээн көрөр дьон бэлиэтээн эрдэхтэрэ. “Демократиянан”  саптынан, эрдэ сымыыт баттыы сыппыт тас дойдулартан үбүлэнэр СМИлэр аһаҕастык өйү-санааны куорҕаллыыр  үлэлэрин ыытар буоллулар.  Сорох аналитиктар кэтээн көрөллөрүнэн, үһүс аан дойду сэриитэ урукку курдук  сирэй-сирэйгэ киирсиинэн буолбакка   идеология сэриитинэн барыаҕа. “Эти-хааны эчэтиэхтээҕэр өйү-санааны ыһыы хайата сатарытыылааҕа өссө биллибэт”, -  диэн кинилэр этэллэр.

Итинник балаһыанньаҕа общество сорох араҥата  “тутар-хабар кытаанах илии”  наада диэн этэн эрэллэр. Иосиф Сталин аата, историяҕа суолтата  сөргүтүллэн эрэрэ мээнэҕэ буолбатах. Общество өйө-санаата “кытаанах илии”  наадатын “бэйэтэ өйдөөтөҕүнэ”,  дьэ омуктартан үбүлэнэр, кинилэр интэриэстэрин туруулаһар дьону, бөлөхтөрү тутан барыахтара. Репрессия кэмигэр  кимҥэ эрэ “сөбүлэппэт” дьон эмиэ ити долгуҥҥа хабыллыахтара диэн эрдэттэн түүйэллэр.

***

Пресс-конференцияттан:

“Аартык.ру”: - Егор Афанасьевич, Сталин аата, суолтата сөргүтүллэн эрэрин туох дии саныыгын? “Реабилитация” ис хоһооно туохха сытарый? Сталин личноһыгар бэйэҥ тус сыһыаныҥ?

Е.БОРИСОВ: - История чахчылара токурутуллуо суохтаахтар, онно сыһыан объективнай  буолуохтаах,  ол кэминээҕи балаһыанньа учуоттанан сыана быһыллыахтаах. Сталин, туох да диэбит иһин, Советскай союз иккис аан дойду сэриитигэр Улуу Кыайыыны ситиспитигэр суолтата улахан. Мин  тус бэйэм Сталин личноһыгар сыһыаным “үчүгэй” да, “куһаҕан” да диэн категориянан сыаналаммат. История идеологията суох кырдьыктаахтык көрүллүөхтээх.

***

Россия судаарыстыбатын ыһарга былааннаммыт үлэ инньэ ХIХ үйэттэн саҕаламмыта диэн сорох историктар этэллэр, оттон сорохтор Петр 1 саҕаттан этэ диэн ааҕаллар. Аан дойдуга атылыыта суох улахан держава – ССРС ыһыллыбыта эмиэ ол былааннаммыт үлэ биир түмүгэ диэн билигин бары кэриэтэ билиннилэр.  

Арҕааҥҥы идеология тэбэр сүрэҕэ буолбут АХШ госдепартаменныттан силистээх-мутуктаах тэриллиилэртэн үбүлэнэр  СМИлэр аан дойдуну ооҕуй ситиминии хата сыталлар. Арҕааҥҥы - “сайдыылаах сыаннастарынан” национальнай судаарыстыбалары сутуйуу тиһигин быспакка бара турар.  Идеология сэриитэ туох баар эйгэни барытын хабар: оҕо мультигиттан саҕалаан театр туруорууларыгар тиийэ, спортан саҕалаан наука эйгэтигэр тиийэ, экономика салаатыттан саҕалаан үп-харчы боппуруоһугар, үөрэхтээһинтэн шоуга  тиийэ – барытын хабар.

Урукку Советскай республикаларга туһулаан,  олохтоох омук майгытыгар, уратытыгар тирэнэн анал дойду тутулун куорҕаллыыр  программа үлэлиир диэн кэтээн көрөөччүлэр бэлиэтииллэр. Итиннэ барытыгар – муударай, салайааччытын өрө тутар уонна “кытаанах илиини” билинэр омуктаах дойдулар “тыыннаах” ортулар. Билиҥҥитэ... Сарсын хайдах буолан туруохтара биллибэт.

Украина уонна Беларуссия. Украина Кучматтан саҕалаан хаһыс-хаһыс салайааччытыгар  олорорун бэйэтэ да буккуйан барда  быһыылаах. Оттон беларусьтар Александр Лукашенколарын уларыппатахтара 25 сыл буолла. Арҕааҥҥы дойдулар  Беларуссияҕа төһөлөөх  “демократияны”  олохтуу сатаатылар да, бэриммэккэ биир киһилэрин тала олороллор.

Казахстан уонна Киргизия. Уруулуу омуктарбыт.  Казахтар Нурсултан Назарбаевтарын бэһис төгүлүн президент оҥордулар. Нэһилилиэнньэ 81 бырыһыана өйөөтө.  25 сыл тухары былааска сылдьыбыт киһи аньыыта-харата баһаам буоллаҕа, ону ол диэбэккэ казахтар мындыр, муударай, норуоттарын иннин толкуйдуур омук буолан бары кэриэтэ Аҕа баһылыктарын өйөөтүлэр.

Интернеттэн көрдөххө, Назарбаевы утары  быһа Америкаттан, Англияттан үбүлэнэр хас да клан соло булбакка киирсэр, “уорбутун, сиэбитин-аһаабытын” күннэтэ  ааҕар. Ол гынан баран, илиҥҥи судаарыстыба баһылыга өстөөхтөрүн хара маҥнайгыттан улаханнык ньамаҥнаппакка тимир-тамыр тутарын, кими хаайыыга харайан, кими дойдуттан үүрэн, арҕааҥҥы идеологияны тарҕатар информация үүтүн-хайаҕаһын барытын бүөлэттэрэн иһэрин уонна ол дьаһаллары  норуота  өйүүрүн уонна  өйдүүрүн суруйаллар.

***

Пресс-конференцияттан.

-         Егор Афанасьевич, республика салайааччылара дуоһунастарыттан бүттэхтэринэ, субъект сокуонунан мэктиэлэммит бюджеттан көрүллэр үптэрин  прокуратура бырачыастаата. Дотационнай бюджеттаах олорон ороскуоту аччатыахтааххыт диэн.

-          2000 сылга диэри Саха Республиката донор субъект этэ, онтон бюджет кодексата уларыйбытын кэннэ дотационнай буолан хаалбыппыт. Онон бюджеты хайа өттүттэн көрөртөн дотационнайа-донара быһаарыллар. Республика бэйэтин дохуотуттан киллэрэр нолуога 130 млдр солкуобайыттан 80млрд  федеральнай хааһынаҕа барар.   Ил Түмэн анал хамыыһыйалара быһаарыахтара - прокуратура бырачыаһа төһө оруннааҕын.

***

Хас биир дии норуот – салайааччыта бэйэтигэр дьүөрэ. Общество бэйэтэ салайааччыны иитэн таһаарыахтаах. БЭЙЭТЭ.

Казахтар өйдөөх буолан бэйэлэрин истэриттэн мындыр салайааччыны иитэн, ытыктаан, харайан-харыстаан таһаардахтара. Итинник суолга үктэниэхтэригэр, таһымҥа тиийиэхтэригэр  диэри бэйэлэрин  икки ардыларыгар төһөлөөх иирсээни, кыргыһыыны, атааннаһыыны ааспыттара буолуой! Дэлэҕэ даҕаны Абай Кунанбаевтара “бэйэлэрин иннилэрин эрэ көрүнэр аҕа уустары хоруотаан, хоргутан” этиэ-тыыныа дуо! Тус дьоһуну самнаран да туран - норуот туһугар кыһаллыҥ, норуот эрэ интэриэһинэн олоруҥ  диэн кини ыҥырара. Казахтар нууччалары кытары ыксалаһалларыгар, үөрэҕи өрө туталларыгар сүбэлиирэ.

***

Үчүгэй кэскиллээх,  эстибэт омук Аҕа баһылыгын тэпсибэт, иитэр-үөрэтэр такайар, харыстыыр, харыһыйар. Салайааччыны ыыстыы-таныйа сырыттахха хантан сайдыаҕай?! 

Холобурга диэн, Туркменияны уонна Таджикистаны көрүөххэ. Хайалара Баши-Бастааҕый хайалара кумалааный? Казахтарга маарынныыр ыаллыы сытар киргизтэри ылыахха.  Киргизтэр сордоохтор уһун сонноммот быаларыгар,  биир да Аҕа баһылыктарын  “сээн” диэбэтэх аньыыларыгар  ыал устун Сири-сибииринэн тарҕастылар.

Суруналыыс коллегам  Иван Гаврильев биир киргиһи кытары кэпсэппитин туһунан ахтыбыттаах. Онно “хайа иирсээҥҥит намыраата дуо” диэн ыйыппытыгар анарааҥҥыта: “Киргизтэр,  кэмниэ-кэнэҕэс, президент эмиэ Киһи буоларын син өйдөөн эрэллэр”, - диэн хардарбыт. Бу киһи киргизтэр майгыларын биир этиинэн ойуулаан таһаарбыт. Кимнээҕи эрэ санатар омуктар буолбатах дуо?

Киргизтэр өйдөрүн-төйдөрүн була иликтэринэ казахтарга курдук Абай Кунанбаев курдук улуу бөлүһүөк төрүө суоҕа, сатабыллаах  салайааччыны иитэн таһаарыахтара суоҕа. Норуот, общество таһыма төһөнөн хаалынньаҥ да – салайааччыта эмиэ соннук таһымнаах. Өскөтүн биһиги кэскилибитин саныыр буоллахпытына, Аҕа баһылыгы өрө тутуохтаахпыт (төһө да тус бэйэтин ылын да, ылыныма да) - оччоҕо эрэ кэнэҕэс салайааччыларбыт санаабыт, ирдэбилибит хоту иитиллэн тахсыахтара. 

Абай Кунанбаев казахтарга,  кытайдарга - Конфуцийдарын, биһиэхэ - Өкскөкүлээхпит кэриэтэ Улуу Аарымалара, Тумус Чулуулара, Өркөн Өйдөрө. Кунанбаевтарын мөссүөнүгэр  чыычаах тумсун саҕа  күлүк түспэтин курдук добун чыпчаалга туруордулар. Биһиги эмиэ, баҕар Өксөкүлээх киһи быһыытынан туох эрэ дьиэктээх да буоллаҕына ону ньылбы киэр илгэн,  өрөгөй таһымыгар өрө анньыахтаахпыт.  Биир да саппах санаа сыстыбатын курдук. Норуот сайдарын туһугар.

***

Пресс-конференцияттан:

“Аартык.ру”: - “Тыгын Дархан” киинэ уһулларын дьон кэтэһэр.

Е.БОРИСОВ: - Бэлиэр киинэ устуутун үлэтэ саҕаланна, Никита (Аржаков – кинорежиссер – авт.) Москваҕа үлэлии сылдьар. 2022 сылга диэри – Саха судаарыстыбаннаһа 100 сылыгар диэр киинэни көрүөхпүтүн баҕарабыт.

***

Киинэ – идеологияны пропагандалыыр  саамай маассабай, тиийимтиэ уонна дьайымтыа искусство көрүҥэ диэн өссө Вл.Ленин этэн турар.

Казахтары уонна киргизтэри тэҥнии тутар буоллахпытына, кинилэр урут да, аны да устар киинэлэрин ис хоһооно эмиэ  уратылаах этэ. Национальнай киинэ – омук майгытыттан, философиятыттан ис хоһооно тахсар.

Казахтар киинэлэрэ “Султан Бейбарс”, “Кочевник” – бүтүн норуот историятын, норуокка дьайар өйү-санааны хабар хабааннаах киноэпопеялары устар эбит буоллаҕына, “Киргизфильм” биир киһи дьылҕатын, кини эрэйин-муҥун, табыллыбатах олоҕун көрдөрөр: “Первый учитель” , “Белый пароход”. Казахтар төрөөбүт дойдуга муҥура суох тапталы, бүтүн норуот киэн туттуутун төрүттүүр киинэлэри устар эбит буоллахтарына, киргизтэр биир киһи, биир уус дьылҕатынан  муҥурданаллар. Ити хабаанын ыллахха. Биллэн турар, уус-уран талаанынан киргизтэр да киинэлэрин киһи сүрэҕэ ытырбахтыы-ытырбахтыы көрөр.

Бу билиҥҥи мунаах үйэҕэ, сахаларга,  Далан “Тыгын Дархан” арамаанын идиэйэтэ киинэ экраныгар тыыннанан, тыыллан-хабыллан тахсара – норуот бэйэтин дьоһунун буларыгар туох да сүҥкэннээхэй  дьайыылаах буолуох этэ.

Биһиги эмиэ  казахтар курдук киинэбит биирдии киһи табыллыбатах дьылҕатынан эрэ муҥурдаммакка, эпопейнай айымныьылары эмиэ күүскэ устар кэмэ-кэрдииһэ үүннэ.

 

***

Ыстатыйабыт түмүгэр үөһээ этиллибит санааны өссө биирдэ хатылыаҕы баҕарыллар: Аҕа баһылыгы норуот бэйэтэ иитэн таһаарыахтаах. Харыстыахтаах-харыһыйыахтаах, такайыахтаах, баҕар бэйэ амбициятын хаптатан да туран, арбыахтаах. Аҕа баһылыгын ытыктаабат норуоту атын омук эмиэ сэниир, ахсарбат, баардылаабат.

Дьиҥнээх, норуотун туһугар кыһаллар муударай, мындыр салайааччыны норуот, общество бэйэтэ иитэн таһаарыахтаах, оннук баһылыктары иитэргэ сыал-сорук туруоран үлэлиэхтээх. Баҕар, онно бүтүн көлүөнэлэр толук ууруллуохтара. Туох да бэлэм халлаантан түспэт, бэлэм кыахтаах баһылык таһыма намыһах норуокка эмиэ халлаантан түспэт.

***

 Туйаара НУТЧИНА,

“Аартык.ру”