Ол быһыытынан Арассыыйа састаабыгар  бугун олорор  омуктар бэйэлэрин  историяларын Арассыыйа судаарыстыбатын историятын кытта ыкса ситимнээн короллоро –уорэтэллэрэ соп, оччого эрэ Арассыыйа омуктара  биир сомоҕо судаарыстыбаҕа  холбоһон  олорон сайдыылара кэскиллээх буолуо диэн соптоох, сиэрдээх  санаа баһылаан эрэр. Онтон биһиэхэ, Саха Сиригэр, бу  бугунну атагар туран эрэр Арассыыйа судаарыстыбаннай, улахан  инникилээх  историческай идеологиятын  хардыытын кытта бисиги Республикабыт  историческай идеологияга  сысыаннаах  туттуубут-хаптыыбыт  угус оттугэр, дьин  дьыала  оттугэр , байыаннайдыы  эттэххэ , «не в ногу» курдук. Ол туохтан косторуй? Биир оттунэн  ааспыт историяны киэн аранага  тиэрдиигэ  былыргы  кэмнэ , ол аата хас да уйэ анараа оттунээгигэ , сурун  сырдык  сыдьаайдаах кэрдиисинэн «Тыгын Дархан кэмэ»  диэни тиэрдии официальнайдык  кэриэтэ  бигэтик  олохсуйда. Бу кэрдиис кэм сагана саха норуота бэйэтэ судаарыстыбалаах, дьоллоох-соргулаах олоххо кэлэн испитэ диэн курдук санаа  тарганар. Онтон  Саха сирэ  Арассыыйа империятын  састаабыгар киирэн  Октообурускэй ороболууссуйэгэ диэри олорон кэлбит 300 сыллаах  кэмэ  саха омук ологор, сайдыытыгар, историятыгар суолтата – тумугэ  киэн аранага  ситэри тиэрдиллибэккэ, соптоохтук сыаналаммакка, судаарыстыбаннай идеология  бысыытынан  уорэтиллибэккэ кэриэтэ олоробут. Бэт кыарагас академическай историктар  эргимтэлэрин эрэ ортотугар уорэтиллэр, дьууллэсиллэр курдук. «Тыгын Дархан кэмин» кэнниттэн ус уйэни нонуолээн  иккис  историческай  сурун сырдык сыдьаайдаах кэрдиис кэминэн    1922  сыллаахха Сэбиэскэй Автономнай Республика ылыллыыта – бэриллиитэ ааттанар. Мантан салгыы усус сырдык  сыдьаайдаах  кэминэн «Суверенитет кэмэ» диэн буолар. Биллэн туран, «Тыгын Дархан» даганы,«Автономия» даганы , «Суверенитет» даганы  диэн историческай  символлар  суолталара улахан, маны намтатан этиллибэт. Дьыала атынна.  Ааспыты, историяны тосо сопко уонна толорутук, кырдьыктаахтык корууттэн – билииттэн инники олоххо  сопко хаамыы –хардыылаасын бысаччы ситимнээгин  бары билэбит.

 Саха сирэ, саха омуга  ыраахтаагылаах Арассыыйа империятыгар киирэн 300 сыл олоруута бэйэтэ туспа кэрдиис кэмнэрдээх этэ. Сунньунэн икки кэм .Бастакы кэм -  ясачнай  сыллар  уонна  сурэхтэнии уйэтэ. «Якольцкие землицы и люди» диэн бастаан сурукка –отчуокка, докумуонна  киирбит сылларбыт. Иккис кэм -  толору судаарыстыбаннай дьасал , коруу – истии  киирбит,  губернатор тойонноох, сууттардаах, уптээх – хаасыналаах, полициялаах, почталаах, дьаам суоллардаах, атыылаах – эргиэннээх, уорэх – танара, эмп –том  тэрилтэлэрдээх империя биир туспа административнай , территориальнай тэрээсинэ – «Якутская  Область»олохсуйбут  сыллара, уйэлэрэ. Бу 300 сыл саха норуотугар улахан историческай  суолтата – бу ус уйэгэ саха омуга цивилация сайдыытыгар , хаамыытыгар  тун былыр   Киин Азия цивилизациятын  сайдыытыгар –хаамыытыгар  сылдьысан  исэн  угус уйэлэр устата  хоту туораан  тахсан, цивилизацияттан  хаалан кэлэн  баран  хат улахан суолга киирбитэ буолар. Судаарыстыбаннай  тэрээсининэн олорон, дьасанан сайдыы  суолугар  саха норуота Арассыыйа империятын судаарыстыбатын  исинэн киирбитэ. Билигин  угус историктар Арассыыйа империятын былыргы  гуун, туур, Чыныс хаан монгуолларын Евразийскай цивилизацияларын, империяларын  бысаччы  нэсилиэнньигин, утумнааччытын  бысыытынан короллор. Оччотугар  Саха сирэ, саха омук Арассыыйа империятын састаабыгар киириитэ   бу  торут дирин силистээх – ыйаахтаах, оноруулаах – айдарыылаах дьылга хаан  хаамыыта  буолар. Ол бысыытынан бисиги бу историябытын, дьылгабытын  туох да кэтэх санаата суох, дьин суолтаны биэрэн, диринник сыаналаан  коруохтээхпит .

2022 сылга  Саха  Автономнай Республиката олохтонуутун суус сылын туолуутун бэлиэтииргэ  бэлэмнэнии биллэрилиннэ, дьасаллар  ылыныллылар диэн буолла. Автономнай Республика тэриллибитэ 100 сыла - бэлиэ даата, улахан дьыала бого буоллага. Ол гынан баран  ырытан , анааран кордоххо араас санаа  киирэр.  Бу  событие  бугун  суолтата тугуй ? Политическай  суолтата ордук дуу историческай  суолтата  ордук  дуу ? Сэбиэскэй  былаас сылларыгар  бу событие  чопчу политическай суолтата чорботуллан  сыана бэриллиилээх этэ. Саха сирэ, саха омук  ыраахтаагылаах Арассыыйа империятын , нуучча судаарыстыбатын батталлаах –баттыгастаах  колониальнай былаасыттан  босхолонуута ,омук уонна территория бысыытынан бэйэни дьасаныыга  киириитэ диэн.  Онтон билинни кэм харагынан, хаамыытынан  уонна  Бутун Арассыыйа уонна Сахабыт Сирин инники кэскилинэн  кордоххо  маннык  политическай сыанабылы оро тутуу  тосо соптоогуй? Бу  бугун да сарсын да толору собо суох  буолар  ыйаахтаах  политическай  сыанабыл.

 Иккис туох да улахан политическай  идеологията суох  историческай  коруу -  1922 сыллаахха  автономия  бэриллиитин  Саха сиригэр  судаарыстыбаннай, территориальнай – административнай  салаллыы, дьасаллыы  биир  кэлим историятын  кэрдиисин  бысыытынан  коруоххэ, сыаналыахха  соп. Оччотугар, биир кэлим  история хаамыытын  кырдьыгын  бысыытынан , Саха сиригэр  судаарыстыбаннай  территориальнай – административнай  салаллыы, дьасайыы  олохтонуутун бастакы  историческай  кэрдиисин  бысыытынан  улахан суолта биэрэн   «Якутская Область»  олохтонуута  урдук судаарыстыбаннай тасымна   эргиллэн корон  сыаналанан, инникигэ  олук  оностон бэлиэтэнэрэ  того  сатамматый  диэн  боппуруос  турар. «Якутская Область»  сылларыгар – уйэлэригэр  саха омук ологор элбэх сайдыы киирбитин, учугэй оносуллубутун, дьасаллыбытын, саха омуга судаарыстыбаннай олоххо  уорэммитин, сыстыбытын  идэтийбит историктар  бигэргэтэллэрэ  саарбага суох. Бу сылларга саха омуга икки суустэн тахса  тысыынчага тиийбитэ, улааппыта. «Якутская Область»  территорията  саха атага, саха  тыына  тиийбит сирин – уотун  бутуннуу  киллэрэн  бугунну Саха Республикатынаагар  быдан  улахан, киэн этэ . Автономия  ологуруутугар элбэх сир Саха сириттэн бысыллан билинни  Хабаровскай  кыраай,Магадан, Амур уобаластарыгар  бэриллибитэ. «Якутская Область»  Арассыыйа  судаарыстыбатын  сайдыытыгар   кылаата,  чааса-ирээтэбугун да  историческайын аасан актуальнай  политическай   суолталаах  кырдьык.

 Арассыыйа  тысыынча сыллаах  историятын  кэлинни биэс  уйэтэ  кимиэхэ да басын бэриммэтэх  Улуу Арассыыйа империятын историята. Улуу Арассыыйа бу биэс уйэлээх  килбиэннээх  историята  Евразийскай цивилизация  чагылхай  историята уонна киэн туттуута. Бу биэс уйэгэ  Арассыыйа державата история кыраманыгар  хаалбыт Европа уонна Азия  улуу империяларын  утумун, нэсилиэнньигин  бысыытынан  аатыран - аарыгыран кэллэ. Европа,эбэтэр аргаа диэкиттэн, Арассыыйага Византия империята утумун биэрбитэ – православнай христианскай итэгэли, кесарь –император диэн улуу чыыны, государственнай дьасаллыы торуттэрин. Азия , кун тахсар илин диэки ортуттэн  Арассыыйа империятын сурун торутэ – Улуу Чынгыс  хаан империятын сирэ -уота, дьасала-ыйаага,дьоно –сэргэтэ. Чыныс Хаан империятыттан  Арассыыйа атын итэгэллээхтэргэ, атын хааннаахтарга  дьосун сысыан майгытын, улуу истиэп киэн куйаарын дьасайарга  олохтоммут  дьаам суолун судаарыстыбаннай ньыматын, сэриигэ кэннинэн кэхтибэт «ураа (уруй )» хасыылаах кимэн киириилээх буолууну уо.д.а. нэсилиэнньик  бысыытынан  инэриммитэ. Онтон Чыныс хаан империята бэйэтэ Улуу туурдэр  аатыра –сурагыра сылдьыбыт Илин, Аргаа каганаттарын историческай  нэсилиэнньигэ этэ.

14-15  уйэттэн сагалаан  Нуучча судаарыстыбатын, империятын элиитэтин, утуолэрин – бастаахтарын  ыллар  анаардара  Чыныс хаан  империятын  элитатын сыдьааннара  буолбуттара. Баскаковтар,Тимирязевтар,Тургеневтар, Чаадаевтар, Чириковтар,Кутузовтар, Суворовтар, Нахимовтар,Толстойдар,Куракиннар, Менделеевтэр, Салтыковтар, Аракчеевтар,Колчактар , Карамзиннар , Годуновтар,Юсуповтаруо.д.а. суусунэн, тысыынчанан  бас-кос, утуо дворяннар , кинээстэр , графтар  ага уустара  Комус Ордаттан  тахсыбыт  бектэр ,хааннар, мурзалар ,тыгыннар  сыдьааннара  этилэр. Арассыыйа империята Чыныс хаан олохтообут  улахан судаарыстыбаны  салайар элбэх  ньымаларын  ылыммыта.  Онон  бисиги , сахалар  17 уйэгэ  Арассыыйа империятыгар  киириибит – бу олох  туора империяга  киирии  буолбатах  этэ. Манна таарыйа эттэххэ, нуучча империятыгар  атын омуктары, холобур  сахалары «инородец» диэн  сурукка –докумуонна  киллэрэн ааттыыллара , дьинэ  оччотоогу майгынан  туох да улахан кусаган, атагастабыллаах  ис  хосооно  суох  этэ. Тотторутун, бу атын айылгалаах, хааннаах, культуралаах, олохтоох –дьасахтаах  дьон диэн  бисиги  атыммытын, уратыбытын  билинии костуутэ этэ. Бу билиниигэ  ологуран  империя атын омуктары  суурайа, ассимиляциялыы  сатаабат  политиканы  тутусар  этэ. Бугун бисиги 17 – 18 уйэлэргэ Москвага тиийэн  Кун  Ыраахтаагыны  корсубут  бас –кос дьоннорбутун  согон –махтайан, хайгаан-кэриэстээн  ахтабыт. Онтон бу кый ыраахтан олох туора сирэйдээх –харахтаах, олох тэнэ суох олохтоох кыра омук  дьонун империя улуу уорагайдарыгар, сиэдэрэй дыбарыастарыгар «бэйэбит дьоммут  сордоохтор кэллилэр эбээт» диэн дьосуннук  сэнээрэ корсон тыл –ос болгойбут, кысалгаларын истибит уонна ылыммыт Арассыыйа империятын мунур ыраахтаагыларын, чыыннаахтарын – тойотторун аатыгар эмиэ утуо – махтал  тыллары этэр сиэрдээх буолуохтаах этэ. Арассыыйа  империята  Аргаа Европа  суусунэн  омугу  кыргыбыт  адьырга  империяларыттан  уратыта  манна сытар. Онтон нуучча судаарыстыбатын  бу уратыта  Золотой Орда басылыктаасыныгар  ус уйэ  олорон, Чыныс  хаан  бэйэтин  империятын  исигэр   атын итэгэллээхтэргэ, атын хааннаахтарга  ытыктабыллаах  сысыанна олохтообут  дьасалларыттан  утумнанан  кэлбитэ. 

Бисиги Сахабыт сирин историческай  науката бугун хомойуох  исин сэбиэскэй кэм уонна бутуурдаах  90 –с сыллар сабыдыалларынан  политическай – идеологическай  бутуллууттан тахса, коно сунньун була илик  дииргэ  орун баар. Бэл бугунну политика – идеология  моккуордэрэ сыстыбатах  тун былыргы  историябытыгар  ылсан  хасысыыга, уорэтиигэ, бысаарыыга  араастасыы баар, биир санаага кэлии  илик  курдук. Онтон аныгы кэм историятыгар , дьэ, бутуур  доксо дириниэх  курдук.  Онон бу бугунну  кэмнэргэ Сахабыт Сирин , саха омук   территориальнай – административнай , судаарыстыбаннай салаллыытын, дьасаллыытын  историятын   коруугэ - уорэтиигэ  ааспыт сыллар – кэмнэр саганаагы  халыыптан  тахсарга уолдьаста. Бугун  Буттуун  Арассыыйа  ис тугэгэр  барар кэм – кэрдии хамсаасыннарыттан , ол исигэр  ааспыты, историяны , историческай идеологияны  коруугэ  хамсаасыннарга  тэннэ  хардыылыырбыт  ирдэнэр.

 Бисиги улуу дойдубут, судаарыстыбабыт – Арассыыйа эбэ хотун иннигэр ууммут уйэгэ да, билэрбит курдук, бэйэтин  дьылгатын, кэскилин, дьолун-соргутун, басын –быраабын  турууласарга  кусэйэр эмиэ уустук, кубулхаттаах  куннэр  – дьыллар кэлэ тураллар. Улуу Оксокулээх «Ойуунун туулугэр» эппитинии «Кысалга –кыдьык кыпчырайыгар/ Ой-санаа тумуллэригэр / Усук мун кэллэгинэ – /Дьэ эбии Оро сэтэрэн/ Оргос кылааны оро ууннэрэн…/ Тиис тиискэ/ Муос муоска/ Туйах туйахха буоллагына/ Онтон анараа оттугэр – Айынат –хаан анабыла, Танха –хаан танхата, Дьылга –хаан дьылгата/Окко туспут оноруубутун тугунан олохтообута ол билиэ/ Тускуо./» диир  куннэр –дьыллар.                       Уйэ  анараата этиллибит  Оксокулээх бу улуу тылларын кытта  бисиги Президеммит  Владимир  Путин бугун  этэр  «Медведь свою тайгу никому не отдаст», эбэтэр  Народнай фронт (ОНФ) актыыбын кытта кэпсэтиитигэр, «Запад хочет нас  подчинить своему влиянию, своим  интересам. За счет нас решить свои проблемы. Россия этого никому никогда не позволит» диэн этэр  тыллара ханыыласар  куннэрэ –кэмнэрэ кэллэ .

Онон Улуу убайбыт Оксокулээх «Ортоку олох алгысыгар»  суруйан хаалларбыт  «Субу кубулгаттаах уйэгэ … Ньуучча ньургунун кытта Турууласар  догор буол» диэн алгыс –кэриэс тылларын  диринник  ойдоон, сана кэмнэргэ сысыаран  «дойдубут Арассыыйа эбэ  хотун  ньургуннарын  кытта  кырдьыктаах, кэскиллээх  дьыала исин  сарын-сарынна буолан тэннэ  турууласар  эрэллээх  догор буол» диэн ылынан -инэринэн  улэлиир, олорор куннэрбит  ууннулэр.

 Владислав  КРИВОШАПКИН.

Редакция почтатыттан.