Кыраайы үөрэтээччи Капитолина Скрябина хомуйан оҥорбут “История в лицах. Общественно-политические деятели земли Хангаласской” диэн кинигэтиттэн көрдөххө, соҕурууттан кэлбит саха бырааһа үлэтин маҥнай утаа Дьокуускай балыыһатыгар ординатор-бырааһынан саҕалаабыт. Ол эрээри, куоракка уһаабатах – Покровскай 2-с балыыһатыгар сэбиэдиссэйинэн ананан тахсыбыт. Бу кэмҥэ буорах сытын тото амсайбыт бырааһы төрөөбүт дойдутугар атын сэрии – историктар сүрэхтээбиттэринэн, сахалар повстанчестволара ситэн кэлэр…
Республика үөскүүрүгэр
1922 сыл сааһыгар, Саха Автономнай Сэбиэскэй Социалистическай Республикатын акылаата түспүтүн кэннэ, муус устар 28 күнүгэр, историческай наука кандидата Владимир Пестерев “Гражданская война на северо-востоке России и антикоммунистические выступления в Якутии (1918-1930 гг.)” диэн үлэтигэр сигэннэххэ, В.А.Егоров-Чащин командирдаах 225 байыастаах, үчүгэйдик сэбилэммит экспедиционнай этэрээт Амма Солобуодатыгар түөрт ый устата төгүрүктээһиҥҥэ олорор кыһыл гарнизону босхолуу аттанар.
Аара суолга үрүҥ бастаанньыстар тоһуурдарыгар түбэһэн, Туора Тумул диэн сиргэ, Саха сирин сэбилэниилээх күүстэрин комиссара С.Ю.Широких-Полянскай өлөр. Профессор Георгий Башарин “Общественно-политическая обстановка в Якутии в 1921-1925 гг.” монографиятыгар суруйарынан, байыаннай коммунизмы, кыһыл террору күөртээбит, автономия кэлиитин утарсыбыт салайааччылары былаастан туоратыыга улахан оруоллаах кыһыл комиссар үрүҥ тыынын саха бырааһа Иван Скрябин өрүһүйэ сатыыр…
Ыам ыйын 29 күнүгэр Саха АССР ревкомун президиумун уурааҕынан, Саха АССР народнай комиссардарын сэбиэтэ (совнарком) ол эбэтэр, правительство тэриллэр. Бу саха сэбиэскэй правительствотыгар доруобуйа харыстабылын управлениетын сэбиэдиссэйинэн Амма гарнизонун босхолуур операцияҕа кыттыбыт саха байыаннай бырааһа Иван Скрябин ананар.
“Буруолуу сылдьар” нарком быыллыйбыт кабинекка өр олорботох – бэс ыйын 10 күнүгэр билиҥҥи Хаҥалас улууһун Төхтүрүгэр буолбут кыргыһыыга кыттар. Пестерев үөһэ ахтыллыбыт үлэтиттэн билистэххэ, бу 26 чаас устата барбыт хабыр кыргыһыы эрэ түмүгэр кыһыл армия чаастара саха бастаанньыстарын соҕурууҥҥу улахан холбоһуктарын – Ленскэй этэрээти үлтүрүппүттэрэ. Бу сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн үгүс сүтүк тахсыбыта – онон Скрябин буулдьа ардаҕын аннынан күүстээх үлэҕэ түбэспитэ сэрэйиллэр.
Бастакы нарком
Ол эрээри, саха сэбиэскэй государственноһа бигэтик олохтонуута Саха сирин сэбиэттэрин 1-кы учредительнай съезтэрин кытта быһаччы ситимнээх. Бу саҥа былааһы уонна автономияны норуот ылыныытын бэлиэтэ буолбут тэрээһин 1922 сыл ахсынньы 27 – 1923 сыл тохсунньу 19 күннэригэр Дьокуускайга буолан ааспыт. “Борьба за установление и упрочение советской власти в Якутии” докумуоннар хомуурунньуктарын иккис чааһын 2-с кинигэтигэр ахтылларынан, бу съезкэ быраас Иван Скрябин доруобуйа харыстабылын управлениетын үлэтин-хамнаһын туһунан иһитиннэрии оҥорбут. Саха сирин сэбиэттэрин 1-кы учредительнай съезтэрин делегаттара Саха АССР правительствотын чилиэннэрин хаттаан бигэргэппиттэр. Онно саҥа тэриллибит Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркомунан Скрябин талыллар.
Бу да сырыыга нарком сымнаҕас кириэһилэҕэ өр олорботох. Байыаннай бырааһы сэрии өрүү тардар турар эбит. Аны “Сибиир геройунан” сүрэхтэммит Колчак армиятын биир чулуу генерала Анатолий Пепеляев добровольческай дружината эдэр республика олоҕун аймаабыта. Автономияны ситиспит саха норуота Пепеляевы сэҥээрбэтэҕэ. Бэл, үгүс үрүҥ хамсааһын кыттыылаахтара сэбиэскэй былааһы көмүскүүргэ тылланаллар. Саха АССР саҥа салалтата партията суох интеллигент Георгий Сивцевкэ, сүрүннээн, урукку бастаанньыстартан сүүмэрдээн, Якнарревдот (Якутские народно-революционные добровольческие отряды) тэрийэргэ сорудахтыыр.
Бу Якнарревдот Семен Михайлов командирдаах экспедиционнай этэрээтэ тэриллэн Аммаҕа утаарыллар. Кыраайы үөрэтээччи Илья Колосов “Кыым” хаһыакка (03.05.2012) таһаарбыт “Иван Скрябин – байыаннай быраас» диэн ыстатыйатыгар суруйарынан, нарком Скрябин Михайлов этэрээтигэр лекпомунан барсыбыт. Кэлин, Саха АССР байыаннай комиссара Карл Байкалов баһылыктаах маневреннай бөлөҕөр киирэн, Саһыл Сыһыыттан Иван Строд этэрээтин босхолооһуҥҥа, Амманы ылыыга кыттар. Бу туһунан байыаннай быраас Скрябин эҥкилэ суох үлэтин бэлиэтээн Байкалов ахтыытыгар кыбытан ааһар.
Гражданскай сэриигэ кыттыытын сэргэ, нарком оччолорго Саха сиригэр күүскэ өрө турбут ымынах тиибин утары охсуһууну иилиир-саҕалыыр. Ол курдук, историческай наука кандидата Егор Антонов “Интеллигенция Якутии (1922-1938 гг.)” үлэтигэр: “Ему пришлось решать тяжелейшие проблемы медицины в Якутии” диэн суруйар уонна улуустарга тииби эмтиир “ЧКтиф” (чрезвычайная комиссия по тифу) диэн хамыыһыйалары тэрийтэлээбитин холобурдуур.
Туомтуу тардар оннугар
1923 сыл ахсынньытыгар эрчимнээхтик үлэлээн испит Саха АССР доруобуйатын харыстабылын бастакы наркома Иван Скрябин ыарахан ыарыыттан соһумардык өлбүтүн туһунан кыраайы үөрэтээччи Капитолина Скрябина суруйар.
Саха байыаннай бырааһа эдэр, баара-суоҕа 33 сааһыгар өлүүтүгэр кини уустук олоҕо сабыдыаллаабыта чахчы. Ол курдук, Скрябин Саха сиринээҕи гражданскай сэрии сэргэ, I Аан дойду уонна Россияҕа гражданскай сэриилэрин кыттыылааҕа эбит. Г.В.Ксенофонтов аатынан кыраайы үөрэтэр музей дириэктэрэ, суруйааччы Павел Харитонов-Ойуку “Сказание о земле Хангаласской” диэн кинигэтигэр суруйарынан, 1914 сыллаахха Томскай университетын медицинскэй факультетын бүтэрбит эдэр быраас ити сыл саҕаламмыт I Аан дойду сэриитигэр ыҥырыллыбыт. Дьон кэпсииллэринэн, өссө анал медицинскэй хирурдар курстарыгар үөрэммит курдук. Быстах-остох чахчылартан сылыктаатахха, бастаан аатырбыт А.А.Брусилов генерал хамаандалыыр армиятыгар сулууспалаабыт, ол быыһыгар Новогеоргиевскай кириэппэс оборонатыгар кыттыбыт. Бу кириэппэс бэриниитигэр немецтэргэ билиэн түбэспит.
Бу өрүтү чопчулаатахха, Брусилов 1914 сыллаахха Соҕуруулуу-арҕааҥҥы фронт 8-с армиятын салайбыт. Оттон кини аатырбыт кимэн киириитин 1916 сыллаахха бэс ыйыгар Соҕуруулуу-арҕааҥҥы фронт командующайа буолан олорон оҥорбут. Оттон Н.П.Бобырь генерал, төһө эмэ атын эписиэрдэр утарсыыны тохтотор санаалара суоҕун үрдүнэн Новогеоргиевскай кириэппэһи өстөөххө биэриитэ 1915 сыллаахха атырдьах ыйыгар буолбут. Ол эбэтэр, сорох чинчийээччилэр суруйалларын курдук, Иван Скрябин хайдах да “Брусиловскай прорывка” кыттар кыаҕа суоҕа – оччолорго кини немец билиэнигэр олорбут кэмэ этэ. Онон I Аан дойду сэриитигэр кыттыбыт саха бырааһа кыайыы-кыайтарыы аһыытын-ньулуунун билбитэ саарбахтаммат.
Гаврил АНДРОСОВ.
"Саха сирэ" хаһыат.