-- Мин судаарыстыбаннай да, чааһынай да хаһыаттарга үлэлээн кэлбит киһибин. “Судаарыстыбаннай” дэнэр бэчээт уорганнара, бэйэҕит да бэркэ билэ-көрө сылдьаргыт курдук, Бэчээт дьиэтин бүтүн этээһи этээстэринэн баһылаан олороллор, массыына үөһэ массыына... Уопсайынан, бүддьүөт харчытыгар төһө баҕарар  үлэлээн-хамсаан хаһыаты сайыннарыахха, интэриэһинэй оҥоруохха сөп. Барыта бэлэм буоллаҕа дии. Айымньылаах сыһыан эрэ наада. Оттон чааһынай хаһыат сордоох сарсын тахсарын туһугар хайдах курдук харчы көрдөөн сүүрэрин, хайдахтаах ыараханын биир бэйэм эппинэн-хааммынан бэркэ билбит дьыалам. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх кыра өрөспүүбүлүкэҕэ рекламалана сатыыр да тэрилтэ аҕыйах курдук. Ол гынан баран, ытаабакка-соҥообокко, санааны түһэрбэккэ өрөйөн-чөрөйөн биэриэххэ наада. Мин элбэх тас дойдуларга сылдьабын. Ол сылдьарым тухары, араас эйгэлээх дьону кытары алтыһарым ханна барыай?! Арыт биир идэлээхтэрбин кытта көрсөбүн, кэпсэтэбин. Тас дойдуга судаарыстыбаннай хаһыат диэн суох. Син тыыннаах олороллор ээ.  

Аныгы суруналыыстар, эдэр оҕолор билигин саҥаны-сонуну көрдүү сатаабаттар, интэриниэт ситимиттэн бэлэми түһэрэн ылар кыдьыктаахтар. Эбиитин, ону сирэйэ-хараҕа суох “бэйэбит суруйуубут” диэн биэрэллэр. Дьэ, ити олох куһаҕан. Суруналыыһы атаҕа аһатар ээ. Биһиги урут бэйэбит сүүрэ сылдьан матырыйаал булар-талар этибит. Расул Гамзатов аҕата улуу поэт этэ. Хайаҕа тахсар бэйэтэ туһунан ыллыктааҕа үһү. Уола Расул ол хайаҕа тахсарга эмиэ бэйэтэ туһунан суол тэлбит. Тоҕо эрэ аҕатын суолунан барбатах. Ол курдук, хас биирдии киһи бэйэтэ туһунан суоллаах-иистээх, буочардаах, көрүүлээх, санаалаах, этэрдээх, айан таһаарардаах буолуохтаах. Оччоҕуна эрэ сайдыахпыт. Атын дьон суруйуутун, көрүүтүн, идиэйэтин үтүктэ сырыттахпытына --ыраатыахпыт суоҕа.

 

Быдан былыр ааспыт кэмнэргэ аан дойдуну баһылыыры сүрүннээн буорах уоҕа быһааран кэлбит эбит буоллаҕына, билигин бастакы миэстэҕэ ИНФОРМАЦИЯ таҕыста. “Информацияны баһылааһын – аан дойдуну баһылааһын”, -- диэн күдээринэ тыллар буолбатах.

Сибээс технологията сайдарын тэҥэ, информация тарҕанара соччонон түргэтиир. £төрдөөҥҥө диэри “сир көхсө киэҥ” диирбит даҕаны, аныгы сибээс үйэтигэр ол киэҥ көҕүс биллэ кыараата. Аан дойду барыта биир информация, экэниэмикэ, үп-харчы ситимигэр олорор. Бүгүн АХШка буолбут быһылаан сарсын тута саха алааһыгар быһаччы дьайар буолла. Бу маннык кэмҥэ информациянан сууһарыахха да, көмүскэниэххэ да сөп. Маннык былаҕайдаах кэмҥэ саха курдук аҕыйах ахсааннаах омук суруналыыстыката барыта бар дьонун көмүскүүр, тас охсууну сымнатар, ис туругу бөҕөргөтөр күүскэ кубулуйуохтаах дии саныыбын.

£рөспүүбүлүкэҕэ информационнай саба түһүүлэр урут да тахсаллара, билигин да  тахса тураллар. Итинник балаһыанньаҕа биһиги таһыттан дьайыыга тэҥҥэ хоруйдаһар, хардарсар таһымнаах буолуохпутун наада. Сайдыыны кытта тэҥҥэ хаамсан, информация тарҕанар технологияларын баһылаан, этэргэ дылы, суруйар-анаарар ыыры кэҥэтэн, аан дойдуга буола турар быһылааннары-былаҕайдары кыраҕытык кэтээн көрөн, биһиги олохпут кэнэҕэс хайдах салаллыаҕын, ким онно туох интэриэстээҕин, хайдаҕа сөбүн-сөтөгөйүн дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдатан суруйарга дьулуһуохтаахпыт. Биллэн турар, биир үтүө күн суруналыыс барыта ырытааччы-анаарааччы буолан уһуктубат. Каадыры иитиэххэ, “ускайдыахха-таскайдыахха” наада.

Национальнай суруналыыстыка национальнай интэлигиэнсийэни, бэлитиичэскэй-экэнэмиичэскэй элиитэни кытта биир санаанан салайтаран, норуотун интэриэһин туһугар үлэлээтэҕинэ эрэ үлэтэ-хамнаһа ордук тахсыылаах, хотуулаах буолуоҕа.      

 

--Суруналыыстыка сайдарын туһугар “Бэчээт туһунан” сокуонунан мэктиэлэнэр көҥүл дьиҥ олоххо баар буолуохтаах. Ону тэҥэ, ол көҥүлү дьону хараардыыга, эбэтэр ханнык эрэ күүстэр туһаларыгар туттубат буоларга суруналыыс ис култуурата, билиитэ-көрүүтэ үрдүүрэ ирдэниэхтээх.

Мин санаабар, билигин буола турар быһыыны-майгыны даҕаны сырдатарга, эбэтэр олох көстүүлэрин анаан-минээн арыйарга дириҥ хорутуулаах ырытыылары, суруналыыс бэйэтин санаатын, толкуйун нөҥүө аһарар таһаарыылары биһиги кыайбакка сылдьабыт.

 

--Саха суруналыыстыката олох хаамыытынан тэІІэ уларыйар. Аныгы кэмІэ сахалыы электроннай хаґыаттар, порталлар баар буоллулар. Ол күннээҕи буола турар быґыыны-майгыны, чахчыны түргэнник ааҕан билэргэ туґалаах. Ол гынан баран, кумааҕы хаґыаттарга  тахсар уонна тахсыан сөп эттээх-сииннээх, ырытыылаах ыстатыйалары куннээҕи интэриниэт сонуннара солбуйар кыахтара суох. Саха киґитэ дириІ ис хоґооннох, анаарыылаах ыстатыйалары ордорор. Оттон “ол оннук суолталаах ыстатыйалары суруйар сахалыы тыллаах суруналыыстыка билиҥҥи турага хайдаҕый?” диэн туспа боппуруос. Хомойуох иґин, кэлин эдэр суруналыыстар билэ-кірі сатыыр дьоҕурдара олус сымсаата, ол хаһыаттар ис хоһоонноругар күүскэ дьайар.

Интэриниэт ситимиттэн ойо тардан ылан суруйуу, бэлэм киэби туґаныы күүскэ тарҕана турар. Онон айар киґи тутахсыйар, сайдыбат. Ааҕааччы да ону билбэт буолбатах. Дьон хаһыаты-сурунаалы атыыласпат буолан иһиитэ ону кытта быһаччы ситимнээх. Дьон-сэргэ хаґан баҕарар суруналыыс аатын ааттаан, кини санаатын билээри хаґыаты атыылаґар. Онон ааптар санаата, тыла олус улахан суолталаах. Ааттаах-суоллаах суруналыыска эппиэтинэс үрдүк, кини санаатын үгүс дьон ылынар. Ол эрээри, ааҕааччы эрэлин ылыы – элбэх үлэ түмүгэ. Кылаабынайа, суруналыыс үп-харчы, ким эрэ интэриэґин туґуттан буолбакка, киґи, гражданин быґыытынан бэйэтин тус санаатын, кірүүтүн дьонугар тиэрдиэхтээх.

  ***

Туйаара СИККИЭР,
"Кыым" хаһыат