Сахабыт сириттэн Бэчээт департаменын салайааччыта Филипп Пестряков, «Бичик» кинигэ кыһатын сүрүннүүр редактора Валерий Луковцев, үөрэх-методическай литература редакциятын сэбиэдиссэйэ Марина Макеева уонна «Сахавикипедия» салайааччыта Николай Павлов-Халан кыттан кэллилэр.     

Семинары (Россиятааҕы кинигэ таһаарааччылар түмсүүлэрэ) АСКИ тэрийэн ыытта. Икки күннээх мунньах бары түбүгүн-садьыгын олохтоох кинигэ кыһатын директора Валерий Комиссаров (кини өссө Чувашия Суруналыыстарын союһун салайар) санныгар сүгэн, үрдүк таһымнаахтык тэрийдэ. Бу түмсүү салайааччыта Константин Чеченев кинигэни тарҕатарга регионнар икки ардыларынааҕы ырыынагы күүскэ үлэлэтэргэ диэн сыал-сорук туруорда. Холобур, татар, башкир о.д.а. омуктар Россия бары муннуктарыгар тарҕанан олороллор. Онон, атын куораттарга национальнай общиналары, диаспоралары кытта сибээстэһэн, атыыһыттары кытта кэпсэтэн, кинигэни киэҥник тарҕатыыны ситиһиэҕиҥ диэн биир идэлээхтэрин ыҥырда. Биһиэхэ, Сахабыт сиригэр да түүр тыллаах аймахтарбыт элбэхтэр, кинилэр бэйэлэрин төрөөбүт тылларынан кинигэни Дьокуускай маҕаһыыннарыттан атыыластахтарына төһөлөөх үөрүө эбиттэрий? Москваҕа, Питерга, Новосибирскайга да саха кинигэтин атыыга таһаардахха, биир дойдулаахтарбыт төрөөбүт түөлбэлэриттэн сахалыы сылаас тыын илгийдэҕинэ төһөлөөх долгуйуо этилэрий?

Семинарга ити курдук национальнай литература суолтатын үрдэтэргэ, кинигэ маҕаһыыҥҥа быыллыйа сыппакка, ыскалаакка кыстаммакка, ааҕааччытын хайдах түргэнник булуон сөбүн туһунан дьүүллэһии, санаа үллэстиитэ барда. Ф.П.Пестряков, В.Н.Луковцев тыл этэн, кэпсэтиигэ көхтөөхтүк кытыннылар. Делегация атын чилиэннэрэ биир идэлээхтэрин көрсөн, санаа, уопут атастаһан күүскэ үлэлээтилэр.  

Национальнай регионнарга кинигэ таһаарааччылар орто хамнастара төһөнүй диэн ыйытыкка, чуваштар 22 000 солк., татаардар 25 000 солк. уонна эбии бириэмийэ ылаллар эбит. Киин сир диэки айар үлэһиттэр гонорардара арыый үрдүк, судаарыстыбаттан өйөбүллэрэ даҕаны үгүөрү. Холобурга ыллахха, татаар кинигэтин кыһата 50-60 мөл. субсидияны ылар. 800 кв. м тахса иэннээх сиргэ 2 этээһинэн үлэлии-хамсыы олороллор. Чуваштар эмиэ 2 этээһинэн киэҥ дьиэҕэ олороллорун таһынан куорат киинигэр 3 улахан маҕаһыыннаахтар, улахан ыскылааттаахтар. Чуваш кинигэтин кыһата 2013 с. тоҕус ыйын түмүгүнэн 209 тыһ. тиражтаах 85 кинигэни таһаарбыт. Ити көрдөрүүнү хас да төгүл куоһаран, «Бичик» кинигэ кыһата 10 ый түмүгүнэн, 883  тыһ. экз. тиражтаах 400 тахса кинигэни таһаарда. Чувашияҕа 1 мөл. 243 тыһ. киһи олорор, оттон Сахабыт сиригэр 1 мөл. кыайбат нэһилиэнньэлээхпит, суолбут-ииспит мөлтөх уонна итиччэ улахан ахсааннаах кинигэни бэчээттиибит. Кэлэктиип күүскэ үлэлиирэ, таһым үрдүгэ итинтэн көстөр. Семинарга ити сыыппараны истэн, атыттар сахалары ытыктыы көрдүлэр.

Сахалар Чувашия телевидениэнэн, радионан биэриитигэр кытыннылар, аһаҕас эфиргэ таҕыстылар. Ф.П.Пестряков оройуон хаһыатыгар анаан көрсө-билсэ бара сырытта. Космонавт А.Г.Николаевка аналлаах музейга, чочуобунаҕа Романовтар Улахан Ыал Баһылыга, улуу княгиня Мария Владимировнаны кытары сахалар көрүстүлэр. Үрдүк сололоох аны сайын Саха сиригэр кэлэ сылдьар баҕалааҕын иһитиннэрдэ. Чуваштар кинигэ атыылыыр маҕаһыыннарыгар улахан аҥаара российскай кинигэ, канцелярскай табаар арааһа эбит, бэйэлэрин тылларынан кинигэ аанньа атыыга барбат үһү. Улахан омук тылын сабыдыалыгар оҕустарбыттарын, бэйэлэрин тылларын атарахсыппыттарын туоһута ити. Оттон татаардар социальнай суолталаах литератураны таһааралларыгар судаарыстыбаттан улахан өйөбүллээхтэр, сылга 50 мөл. ылаллар эбит. Кинигэ таһаарыытыгар Татарстан кинигэтин кыһалара 1 миэстэни ылаллар: 2012 с. уопсайа 1388 кинигэни таһаарбыттар. Буолумуна, республика 5-6 мөл. киһи нэһилиэнньэлээх. Тимир суол, оҥоһуулаах суол, талбыт кумааҕы, типография барыта үрдүттэн.

Итиччэ элбэх кинигэни таһааран баран сатаан атыылаабакка, ыскалаакка харайа сытыы эмиэ туһунан «төбө ыарыыта». Бу кыһалҕаны аччатар сыалтан семинарга: «Дьон барыта Интернеттэн наадатын булар, онон электроннай кинигэлэри күүскэ сайыннарыахха наада», — диэн санаа эмиэ этилиннэ.

2012 с. статистика көрдөрөрүнэн, Россия олохтооҕун 34% ааспыт сылга биир да кинигэни аахпатах. Дойду үрдүнэн 3000 кэриҥэ кинигэ маҕаһыыннара бааллар, олор аҕыйах сылынан сабыллыбаттарын туһугар хайдах үлэни былаанныахха сөбүй? Семинар кыттыылаахтара икки күнү супту ити кыһалҕаны дьүүллэстилэр.  

«Бичик» кинигэ кыһата аныгы олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылаан, музыкальнай сыһыарыылаах, тыас-уус таһаарар, DVD-дискэлээх мультимедийнэй кинигэлэри таһаарар. Инникитин iPhone, iPad платформатыгар электроннай кинигэни киллэрэр былааннаах.

Чуваш республиката киин сиртэн чугас сытар эрээри, итинник инновационнай технологияны кинигэ таһаарыытыгар туттубат эбит. Биһиги дьоммут сөхпүттэрэ диэн былыргы 90-ус сыллардааҕы компьютерга үлэлии олороллор. Ол эрээри кинилэргэ киһи ордук саныыра — чуваш улахан тэрилтэлэрэ, кыахтаах дьоно «Энциклопедия Чувашии» эҥин курдук ороскуоттаах, сыаналаах «Вышивка Чувашии» кинигэлэри бэйэлэрэ үбүлээн таһаарар үтүө үгэстээхтэр эбит. Дьэ, чуваштарыҥ улахан патриот дьон эбиттэр! Биһиэхэ, хомойуох иһин, билиҥҥитэ оннук суох! Оттон татаардар эмиэ сахалар курдук электроннай модуллаах оҕолорго аналлаах кинигэлэри атын тэрилтэлэри кытары кэпсэтэн таһааран эрэллэр эбит. «Бичиктэр» Кытайы кытта быһа үлэлэһэн итинник кинигэ тарҕатыытын саҕалаатылар. Онон тэҥнээн көрдөххө, биһиги кинигэ таһаарааччыларбыт дойду бастыҥ тэрилтэлэрин инники күөнүгэр сылдьалларыттан киэн тутта, астына санаатыбыт. Ол барыта улахан үлэттэн, сыраттан, тэрээһинтэн тахсарын өйдөөммүт бука бары көмөлөһүөх тустаахпыт.

Онон, түмүккэ, Валерий Николаевич уонна Марина Гаврильевна атыттартан итэҕэһэ суох, атыттардааҕар быдан уустук усулуобуйаҕа өссө үрдүк таһымҥа да үлэлии олорор эбиппит диэн санаалара көтөҕүллэн, сэргэхсийэн кэллилэр.    
***