Бу биир эрэ түгэн буолбатах. Атын маҕаһыыннарга эмиэ болдьоҕо ааспыт, эргэрбит бородуукталары атыылыылларын үгүстүк көрдүм. Өссө сорох маҕаһыыннарга иэс суруттаран ылар дьоҥҥо эргэрбит бородууктаны “состороонньо” гынан атыылыылларын эмиэ иһиттим. Ыйы-ыйдаан морозильникка сыппыт балык, халбаһы, сыа “табаарынай” көрүҥнэрэ мөлтөөбүтүн үрдүнэн, киһи төбөтө быстар сыаналаахтар. Сыана киин, илин улуустардааҕар быдан үрдүк. Ол эрээри Дьокуускай куораттан тыһыынчанан километрдаах сиргэ тиэйэргэ-таһарга суолун-ииһин ороскуота ааҕыллара чуолкай. Ону ким даҕаны туох да диэн сирэй-харах анньыбат. Ыраах, кытыы сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга предпринимателлэр аһынан-үөлүнэн хааччыйалларыгар махтаныах тустаахпыт. Ол гынан баран, барыс аахсаары буорту буолбут аһы атыылыыр диэн сиэри таһынан быһыы.
Тыа сирин атыыһыттара куорат кууһунан атыылыыр маҕаһыыннарыттан болдьоҕо ааһан эрэр бородууктаны чэпчэки сыанаҕа ылан баран, улууска илдьэн, сыаналарын хас да бүк үрдэтэн атыылыыллара баар суол. Дьиҥэр, маннык түгэни куорат кытыытынааҕы, дьоҕус маҕаһыыннарга эмиэ көрүөххэ сөп. Холобур, куорат атыыһыттара болдьоҕо ааспыт, атыыга барбатах табаардарын төттөрү кууһунан атыылыыр кииннэргэ туттарар буоллахтарына, тыа дьонугар оннук кыах бэриллибэт.
Сыл бастакы аҥарыгар Роспотребнадзор үлэһиттэрэ атыы-эргиэн кииннэриттэн, маҕаһыыннартан доруобуйаҕа кутталлаах, болдьохторо ааспыт 173 киилэ эт уонна эт бородууксуйатын, 1847,8 киилэ үүт уонна үүт бородууксуйатын, 50 партия арыыны, 40,6 киилэ балыгы уонна балык бородууксуйатын, 83 партия килиэби, кондитерскай оҥоһугу, 15 партия кыраадыстаах утаҕы, 8 партия оҕо аһылыгын уонна да атын аһы-үөлү булан бырахпыттар.
Өссө ааспыт ыйга Дьокуускай куоракка полицейскайдар “Якутская продовольственная компания” ХЭО болдьоҕо ааспыт аһы-үөлү ууруна сытар ыскылааттарын булан ыстарааптаатылар. Ыскылаат үлэһиттэрэ болдьохторо ааспыт соктар эргэ маркировкаларын ацетоннаах баатанан сотон баран, саҥаны бэчээттииллэрэ тутуллубута. Онон Россия киин каналларынан көрөр түбэлтэбит биһиги куораппытыгар эмиэ кєстµбµтµн үгүспүт соһуйа иһиттибит-көрдүбүт.
Эмиэ от ыйын ортото Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Аллараа Бэстээх бөһүөлэгэр ГИБДД сотрудниктара 51 саастаах эр киһи «УАЗ» массыынатыгар тобус толору 30 дьааһык (600 бытыылка) «Хлебная» акцизка эппиэттээбэт водканы тиэйэ сылдьыбытын туппуттара.
Бэрэбиэркэ үс сылга биирдэ ыытыллар
Билигин куорат үгүс маҕаһыыннарыгар, оннооҕор биллэр-көстөр супер-маркеттарга ас-үөл хаачыстыбатын уонна киһи доруобуйатыгар куттала суоҕун туоһулуур докумуон суоҕун кэриэтэ. Атыыһыттан көрдөөн туһа суох. Онон болдьохторо ааспыт, хаачыстыба ирдэбилигэр эппиэттээбэт аһы-үөлү араас акциянан сирэйдэнэн, таах атыылыыллар. Түргэнник буорту буолар бородууктаны харайарга температурата да тутуһуллубат.
Биһиги күннээҕи олохпутугар хаачыстыбата суох аһы-үөлү, атыыһыттар өттүлэриттэн куруубай сыһыаны үгүстүк көрсөбүт. Туох-хайдах буолуохпутун билбэккэ, сорох түгэҥҥэ аахса барбаккабыт, хайдах баарынан ылынарга тиийэбит. Ол эрээри хас биирдии киһи бэйэтин быраабын туруорсуохтаах, көмүскүөхтээх.
Билигин маҕаһыын, ырыынак арааһа элбээн, ону батыһа косметологическай, медицинскэй салоннар, түннүгү, ааны, алдьаммыт техниканы оҥорор биирдиилээн тэрилтэлэр хас хардыы ахсын бааллар. Өрүсүһэ-өрүсүһэ хаһыатынан, телевидениенэн бэйэлэрин өҥөлөрүн, маҕаһыыннарын, чэпчэки сыаналаах табаарын туһунан тохтоло суох рекламалыыр идэлэннилэр. Ол эрээри сорох чааһынай маҕаһыыҥҥа киирдэххэ, лицензияларын, бэйэлэрин предприятиеларын, салайааччыларын кимин-тугун, аатын-суолун туоһулуур докумуоннарын, «Үҥсүү, этии» кинигэтигэр кистии-саба туталларын үгүстүк көрсөбүт.
Онон тэрилтэ оҥорор өҥөтүн хаачыстыбатын кытта сөпсөспөт, биитэр алдьаммыт табаары атыылаабыт буоллахтарына, «Үҥсүү, этии кинигэтин» суруйуҥ уонна хайаан даҕаны Роспотребнадзорга сайабылыанньата түһэриҥ диэн Киһи уйгутун уонна атыылаһааччы быраабын көмүскүүр федеральнай надзор сулууспатын үлэһиттэрэ сүбэлииллэр.
Российскай Федерация 294 №-дээх сокуонугар олоҕуран, атыы-эргиэн, өҥөнү оҥорор тэрилтэлэригэр Роспотребнадзор официальнай хонтуруолу 3 сылга биирдэ ыытар кыахтаахтар. Өскөтүн былааннаныллыбыт бэрэбиэркэ сыл ахсын уонна тустаах тэрилтэлэргэ эрдэттэн сэрэтиитэ суох ыытыллара буоллар, сокуону кэһээччилэр харыларыттан харбатыа этилэр. Маны таһынан Роспотребнадзор үлэһиттэрэ клиеннэр сайабылыанньаларынан эмиэ бэрэбиэркэни ыыталлар.
Этиһэр-айдаарсар оннугар сайабылыанньата суруйуҥ
Ордук тыа сирин олохтоохторо бэйэ-бэйэлэрин чугастык билсэр буоланнар, улаханнык үҥсүспэттэр. Аныгыскы сырыыга иэс биэриэхтэрэ суоҕа, дьон саҥара сылдьыа диэн куттанан, барытын кистии-саба сылдьаллар. Аны бөһүөлэккэ биир эрэ парикмахерскай, биитэр хаартыска бэчээттиир соҕотох киин баар буоллаҕына эмиэ үҥсүһэн да туһата суохха дылы. Маннык балаһыанньа тыа сиригэр атыы-эргиэн, өҥө ырыынагар күрэстэһии суоҕуттан үөскүүр. ,
Киһи уйгутун уонна атыылаһааччы быраабын көмүскүүр федеральнай надзор сулууспатын территориальнай дьаһалтатыгар сыллата республика үрдүнэн нэһилиэнньэттэн 2000 тахса сайабылыанньа киирэрин туһунан туһанааччы быраабын көмүскүүр отдел начальнига Зинаида Никифорова маннык кэпсээтэ.
— Туһанааччылар ордук коммунальнай хаһаайыстыба, атыы-эргиэн, ас-үөл хаачыстыбата мөлтөҕүн этэллэр. Онон элбэх сайабылыанньа Дьокуускай, Нерюнгри, Алдан, Мирнэй, Ленскэй куораттарын олохтоохторуттан киирэр. Бүлүү бөлөх, илин эҥэр улуустарыгар Роспотребнадзор отделларыгар улахан үҥсүү, этии суоҕун кэриэтэ. Аҕыйах диэххэ сөп. Үҥсээччи киһи санитарнай нуорманы уонна атыы-эргиэн быраабылатын көрөргүтүгэр көрдөһөбүт, биитэр ханнык эрэ бородуукта буортуйбут, болдьоҕо ааспыт диэн чопчу суруйуохтаах. Болдьоҕо ааспыт бородуукта киһи доруобуйатыгар улахан охсуулааҕа биллэр. Төһө даҕаны тутатына биллэрбэтэҕин үрдүнэн, сыыйа киһи доруобуйата сатарыйыан сөп. Онон эмсэҕэлээбит дьон тутатына биһиги отделбытыгар сайабылыанньа киллэриэхтэрин наада. Маҕаһыын аадырыһа чопчу ыйыллыахтаах. Үгүс дьон сайабылыанньалара чуолкайа суох буолааччы.
Кодекска уларытыылар киирдэхтэринэ…
Урут Сэбиэскэй кэм саҕана «Үҥсүү, этии кинигэтин» маҕаһыын үлэһиттэрэ харахтарын харатын курдук харыстыыллара. Сэбиэдиссэй кинигэни күннэтэ бэрэбиэркэлээн, барытын быһаарсара. Билигин ол кинигэбит долбуур түгэҕэр ханна эрэ быылынан бүрүллэн. Ким да улаханнык наадыйбат. Онон Киһи уйгутун уонна атыылаһааччы быраабын көмүскүүр федеральнай надзор сулууспатын территориальнай дьаһалтата СР Правительствотыгар административнай быраабы кэһии кодексыгар «Үҥсүү, этии кинигэтин» туһунан ыстатыйаны олохтуурга этии киллэрэр санаалаах. Оччотугар «Үҥсүү, этии кинигэтин» бэрэбиэркэлээбэт, хонтуруоллаабат тэрилтэлэр ыстарааптанан, потребительскэй ырыынакка быһыы-майгы тосту уларыйыа этэ.
Сыана кассаттан араастаһар буоллаҕына
Дьокуускай куоракка «Своя копейка», «Токко», «Удачная покупка» курдук улахан маҕаһыыннар долбуурдарыгар турар ас-үөл сыаната кассаҕа тиийиэххэ диэри уларыйан тиийэр. Уонча араас көрүҥнээх бородууктаҕа куруук бутуур тахсар. Иэмэ-дьаама биллибэт. Сыананы чопчулаһарга уһун күн баранар. Консультаны нэһиилэ ыҥыраҕын. Сыана тоҕо араастаһарын ыйыттахха, табаар күн бэҕэһээ кэлбитин этэллэр. “Үлэһиппит ахсаана аҕыйах. Онон уларыппакка хааллыбыт”, — дииллэрин үгүстүк истэбит.
РФ Гражданскай Кодексын быһыытынан, ас-үөл суруллубут сыаната официальнай докумуонунан буолар. Табаар прилавокка суруллан турар сыанатынан атыыланыахтаах. Өскөтүн сыана араастаһар буоллаҕына, тутатына атыыһыкка быһааран бэриллэр. Онтон атыыһыт “бэриммэт” түгэнигэр, «Үҥсүү, этии кинигэтигэр» суруйан баран, чеккитин илдьэ Роспотребнадзорга барыҥ.
Биһиги үгүс өттүгэр «Үҥсүү кинигэтигэр» суруйан баран таах быар куустан олоробут. Санаабытыгар, кинигэҕэ суруйдубут да, кырдьыкпыт дагдайыа, бырааппытын көмүскэниэхпит дии саныыбыт. Онон тустаах уорганнарга сайабылыанньа суруйан, специалистартан сүбэ-ама ылар ордук.
***
***