Мантан инньэ дьиэ өрөмүөнэ хаһан ыытылларын олохтоохтор бэйэлэрэ быһаарыахтара. Итини тэҥэ, капитальнай өрөмүөн толоруллар хаачыстыбатын эмиэ бэйэлэрэ хонтуруоллуохтара. Итинтэн сиэттэрэн,элбэх квартиралаах дьиэни өрөмүөннээһиҥҥэ фондалар тэриллиэхтэрэ.

Анал счет дуу, оператор дуу?

Олохтоохтор капитальнай өрөмүөн фондатын икки ньыманан тэрийиэхтэрин сөп. Бастакытынан, кредитнэй тэрилтэҕэ аһыллыбыт анал счекка фонда харчыта мунньуллуон сөп. Иккиһинэн, капитальнай өрөмүөн усунуоһун региональнай оператор счетугар киллэриэххэ эмиэ сөп. Фонда харчыта тус сыалыгар эрэ, ол эбэтэр дьиэ өрөмүөнүгэр эрэ туһаныллыахтаах.
Республика төһө кыалларынан федеральнай бюджеттан капитальнай өрөмүөҥҥэ диэн 3 млрд солк. ылыахтаах. Аҕыйаҕа суох харчы. Бу харчыны ылар сыалтан республика ирдэбилин толоруохтаах. Ол курдук, 183 №-дээх федеральнай сокуоҥҥа олоҕуран, 2013 сыл от ыйын 1 күнүгэр диэри нормативнай-правовой акталар барыта оҥоһуллан бэлэм буолуохтаахтар. Бу билигин толоруллан, регионнааҕы коммерческайа суох операторы тэрийии үлэтэ бара турар.

 Капитальнай өрөмүөн диэн тугуй уонна онно туох үлэ киирэрий?

Элбэх квартиралаах дьиэҕэ капитальнай өрөмүөн ыытыллыыта анал болдьохтоох. Холобур быһыытынан аҕалар буоллахха, маннык. Таас дьиэ кырыыһата 10 сылынан өрөмүөннэниэхтээх, фасады итиини тутар матырыйаалынан – 15, лииби өрөмүөннээһин – 25, учуоттуур прибордары уларытыы – 30 сылынан ыытыллыахтаахтар. Маны тэҥэ, капитальнай өрөмүөҥҥэ ититэр ситими, инженернэй оборудованиены саҥардыы эмиэ киирэллэр.
Элбэх квартиралаах дьиэни өрөмүөннээһиҥҥэ манныктар киирэллэр:
1. дьиэ иһинээҕи уот, ититэр уонна уу ситимнэрин өрөмүөннээһин;
2. лифт оборудованиетын уонна шахтатын өрөмүөннээһин;
3. кырыыһаны өрөмүөннээһин;
4. элбэх квартиралаах дьиэҕэ баар подвальнай хостору өрөмүөннээһин;
5. фасадтары өрөмүөннээһин уонна итиини тутар матырыйаалы уларытыы.
6. коммунальнай өҥөнү оҥорууга туһаныллар учуоттуур прибордары олордуу уонна уот, итии уонна тымныы уу, газ, итии бэриллиилэрин регулировкалааһын уонна хонтуруоллааһын;
7. элбэх квартиралаах дьиэ сыбаайатын эбэтэр акылаатын саҥардыы.
Республикатааҕы сокуоҥҥа бу испииһэккэ эбии баар. Ол курдук, балкону, лоджияны, пандустаах кирилиэһи өрөмүөннээһини сэргэ, дьиэ тас аанын, уопсай туһаныллар түннүктэри, балкон ааннарын уонна лаампалары уларытыы киллэриллибит. Саамай үчүгэйэ диэн, сүрүн испииһэккэ элбэх үбү-харчыны эрэйэр лииби уонна сыбаайаны өрөмүөннээһин киирбитэ буолар. Маны барытын республика бюджета уйунар.
РФ олорор дьиэ Кодексатыгар уларыйыы быһыытынан дьиэ хаһаайыттара ыйдааҕы усунуос төһө кээмэйдээх буоларын бэйэлэрэ быһаарыахтара. Усунуос кээмэйэ РФ субъегын олохтообут нуорматын куоһарыа суохтаах.
Тупсарыы, киэргэтии салайар компанияҕа сүктэриллэр.
Подъезтары кырааскалааһын уо. д. а. капитальнай өрөмүөҥҥэ киирбэттэр. Ол курдук, эркиннэри уонна дьиэ үрдүн штукатуркалааһын, муостаҕа билиитэлэри ууруу, подъезтары кырааскалааһын быстах өрөмүөҥҥэ киирсэр. Ол иһин дьиэ хаһаайыттара төһө кыалларынан дьиэни көрүөхтээх-истиэхтээх, дьаһайыахтаах салайар компаниялары (УК – управляющая компания) кытта сөбүлэһэн, ити үөһэ этиллибит үлэлэри дуогабарга киллэриэхтээхтэр. Маны ылыммыт салайар компания эбээһинэһин эҥкилэ суох толорорго дьулуһуохтаах.

 Төһөлүүнэн кыттыһабыт?

Капитальнай өрөмүөн усунуоһа федеральнай стандарт быһыытынан 7,6 солк. тэҥнэһэр. Усунуос төһө буоларын сыл аайы СР Правительствота бигэргэтэр. Бүгүн бу чопчулана сылдьар. Сокуоҥҥа «Устанавливаемый минимальный закон взноса должет быть доступным для граждан с учетом совокупных расходов на оплату жилого помещения и коммунальных услуг» диэн нуорма баарыгар олоҕуран,мас дьиэ 1 кв. м – 3 солк., оттон таас дьиэ 1 кв. м – 3,5 солк. буолуоҕа. Киһи олорбот дьиэтэ (нежилое помещение) кв м. – 7,6 эбэтэр 8 солк. буолара күүтүллэр. Ол аата республика бюджета капитальнай өрөмүөн ыытыллар сүрүн чааһын бэйэтэ уйунар. Холобур быһыытынан аҕалар буоллахха, 63 кв.м иэннээх квартираҕа олорор ыал 2014 сылтан ый аайы капитальнай өрөмүөҥҥэ төлүүр харчыта ортотунан 190-220 солк. (2 бырыһыан) буолуоҕа.
Усунуос 2013 сыл от ыйын 1 күнүттэн төлөммөт. Үс ый ааһан, регионнааҕы капитальнай өрөмүөн программата оҥоһуллан, бэчээккэ таҕыстаҕына биирдэ саҕаланар. Өскөтүн, программа 2014 сыл тохсунньу 1 күнүгэр ылылыннаҕына, усунуоһу 2014 сыл муус устарын диэки төлүөхпүт.

 Өрөмүөн булгуччу ыытыллыахтаах

Сокуон ирдииринэн капитальнай өрөмүөн усунуоһа коммунальнай өҥөнү төлүүр курдук булгуччу төлөнүөхтээх. Өскөтүн, төлөбүр хойутуур буоллаҕына, 1/300 ставкалаах пеня ааҕыллар. Адьас төлүөн баҕарбат дьоҥҥо суут кытары орооһуон сөп. Ол аата усунуоһу төлүүртэн бэйэ өттүнэн аккаастаныы сокуону кэһиигэ тэҥнэһэр. РФ Олорор дьиэ кодексатыгар этиллэринэн, саахалланар уонна көтүрүллээри турар дьиэ хаһаайыттара эрэ усунуоһу төлүүртэн босхолоноллор.
Ол эрээри, дьиэ муниципалитет бас билиитигэр сылдьар буоллаҕына, капитальнай өрөмүөнү муниципальнай дьаһалта бэйэтин суотугар ыытар. Ол эбэтэр капитальнай өрөмүөҥҥэ төһө үп наадатын көрөн, бэйэтин бюджетын ыстатыйатыгар киллэриэхтээх.

 Дьиэ сабыс-саҥа буоллаҕына

Саҥа дьиэҕэ олорооччулар усунуоһу төлүүртэн босхоломмоттор. Саҥа дьиэ төһө даҕаны хаачыстыбалаахтык тутуллубутун иһин сыбаайа, инженернэй оборудование сотору кэминэн эргэрэр. Биллэн турар, саҥа дьиэҕэ үс-түөрт сылынан тута капитальнай өрөмүөнү ыытар сатаммат эрээри, үөһэ этэн аһарбыппыт курдук, дьиэ инженернэй ситимэ түргэнник айгырыыр. Ол иһин усунуос харчыта счекка түһэн, бааҥҥа ууруллар уонна эбиитин бырыһыан ааҕыллан үрдүү сытыахтаах – капитальнай өрөмүөн хаһан оҥоһуллуор диэри.

 Квартираны атыылыыр түгэҥҥэ

Квартира атыыланар түгэнигэр усунуос харчыта саҥа хаһаайыҥҥа «суруллар». Манна иккис ырыынактан дьиэни атыылаһар киһи болҕомтолоохтук сыһыаннаһыахтаах. Ол курдук, эрдэтээҥи хаһаайын капитальнай өрөмүөн усунуоһун төлөөбүтүн, төлөөбөтөҕүн хонтуруоллуохтаах. Төлөөбөтөх буоллаҕына, усунуоһу төлөөһүн тута саҥа хаһаайыҥҥа сүктэриллэр. Онон бу эрдэ дуогабар быһыытынан быһаарыллыбыт буолуохтаах.

 Тэрилтэ бэйэтин кыаҕын билиниэхтээх

Бу саас «Сахамедиа» республикатааҕы иһитиннэрэр-бэчээттиир холдинг көҕүлээһининэн, олорор дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыба боппуруостарыгар «төгүрүк остуол» ыытыллыбыта. Тэрээһиҥҥэ СР ОДьКХ уонна энергетикаҕа министрин 1-кы солбуйааччы Владимир Тихонов, Дьокуускай куорат хаһаайыстыбатын дьаһайааччы Анатолий Кырджагасов уо. д. а. кыттыбыттара. Кэпсэтии сүнньүнэн «олорор дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыба салаалара ырыынак сокуонугар олоҕуран, чааһынай тэрилтэлэргэ бэриллэллэрэ сөп дуо?» эбэтэр «бу хайысханы өрө тардарга государство көмөтө наада дуо?» диэн боппуруостар тула барбыта.
Анатолий Кырджагасов этэринэн, салайар компаниялар уонна ТСЖ-лар ортотунан 200 тыһ. кв. м олорор дьиэни көрөр-истэр, дьаһайар буоллахтарына, экономическай өттүнэн кыаҕыралларыгар көдьүүстээх уонна үп-харчы кыһарыйыытыгар киирбэттэр эбит. Үлэһиттэригэр кэмигэр хамнаһы төлүүллэр, дьиэлэри кэмигэр көрөн-истэн өрөмүөннүүллэр, эргэ турбалары саҥардаллар. Оттон 500-тэн 700 кв. м иэннээх дьиэни көрөр салайар компаниялар, ТСЖ-лар өрөмүөнү кэмигэр ыыппаттар,үлэһиттэригэр хамнастарын төлөөбөттөр, устунан үп «оборчотугар» ыллараллар. Хас биирдии компания бэйэтин кыаҕын билинэн, эппиэтинэһи сүгүөхтээх. Дьоҕус тэрилтэ улахан үлэҕэ ылсара табыллыбат. Онон түмүккэ этиэҕи баҕарыллар, салайар компанияларга уонна олорор дьиэ табаарыстыбаларыгар дьиэлэри көрөн биэриэххэ наада, ол эбэтэр кинилэр кыахтара учуоттаныллыахтаах.

Өрөмүөнү ким быһаарарый?

Элбэх квартиралаах дьиэҕэ капитальнай өрөмүөн ыытыллар болдьоҕун квартира хаһаайыттара уонна салайар компаниялар, олорор дьиэ табаарыстыбаларын кытары уопсай мунньаҕынан быһаараллар. Өскөтүн, маннык быһаарыы суох буоллаҕына, өрөмүөн олохтоох салайыныы уорганын көҕүлээһининэн ыытыллыахтаах.
***
Александр ТАРАСОВ(http://sakha.gov.ru/node/120964).