Биллэрин курдук, Аан дойду ырыынага  аан дойдуга ырыынактары эрэ кытта сыһыаҥҥа киирсэр.  Оннук тэрилтэнэн биһиэхэ «Холбос» буолар. Ити тэрилтэ үлэтин Саха сиригэр бука бары билэбит, Саха сиригэр киэҥник тарҕанан атыыны-эргиэни тэрийэн үлэлээбитэ. Тыа дьоно эт, арыы, түүлээх аҕалан промышленнай табаардары ылаллара, ол эрэн «Холбос» кыамтата республика иһигэр эрэ тарҕанар буолан,  бу ырыынак буолар кыаҕа суох этэ.

Саха сиригэр оҥоһуллар бородууксуйа тас эргиэҥҥэ тахсар эрэ эбит буоллаҕына, табаарыгар сөптөөх төлөбүрү ылар кыахтанар. Ол курдук, Саха сиригэр бултанар балык, төһөнөн  Саха сириттэн тэйэр да, соччонон сыаната үрдүүр.

 «Ыытыллар дьаарбаҥкаларга, Саха сиригэр оҥоһуллар ас мэлдьи үрдүк сыананы ылар: комиссия чилиэттэрэ биһиги павлионнарбытыгар кэлэн астына аһаан – биһиги дьоммутугар хамаҕатык үрдүк сыананы биэрэллэр.

Ол эрэн, дьаарбаҥкаларга ылбыт дипломнар, мэтээллэр ырыынакка миэстэ биэрбэттэр. Ырыынак сокуона оннук, бэйэлэрин устааптарынан үлэлииллэр. Ол аата, кинилэр технологиялара, кинилэр сертификаттара, кинилэр көҥүллэрэ эрэ баар эбит буоллаҕына, ырыынак бэйэтин түөлбэтигэр атын табаардары киллэрэр, -  диэн “Ил Түмэн” биир депутата этэр. Чахчы, ити быраабылалары «күүстээх» эрэ билиммэт.

Ол курдук, Кытай эрэ табаара  бары ырыынактарга күүһүнэн кимэн киирэр буолан, атын дойдуларга хамаҕатык атыыланар. Сахалар ону олус бэккэ билэбит. Дьокуускай куоракка «Столичнай» ырыынакка чэпчэкитик атыылыылларын иһин бука бары кытай малын ылан туһанабыт. Маҕаһыыннартан оннук малы уон төгүл үрдүк сыанаҕа булаҕын.

“Саха сиригэр кэнники кэмҥэ, «Холбос» үлэтин олус атахтаатылар. Билигин аан дойду ырыынагар киирэрбитигэр, «Холбос» үлэтин сөргүтэрбит ирдэнэр буолла.

Мин көрүүбэр, бу маннык буолуон сөп: Российскай Федерация бэйэни салайыныы сокуонугар олоҕуран, биһиги республикабытын сэттэ ырыынакка, дьон олохсуйбутунан экономическэй уокуруктарга үллэрэн, улуустары  анал дьоҕурдарынан көрөн үлэлэтиэххэйиҥ.

Биһиги, сэбиэскэй саҕаттан, олохпут хаамыытын былаастарга сигэнэбит. Ол, омос көрдөххө, кэмигэр туһалаах курдугун эрээри, сүрүннээн, дьону алаастарыттан тэйитэн, төрүт дьарыктарын эһэн, сахалары омук быһыытынан суох оҥорон эрэр.

Өссө бэйэлэрин кэмнэригэр улуу дьоммут сэрэтэн тураллар: ол курдук Иван Иванович Крафт эппиттээх: «Сахалар олохсуйбут сирдэригэр кэлии бааһынайдарга сири биэримэҥ» диэн.

Онтон Өксөкүлээх Өлөксөй көрүүлэниитигэр: «Сахалар нуучча омугун кытта тутустахтарына инники олохторугар сайдыыны ситиһиэхтэрэ» - диэбитэ.

Билигин, Саха сиригэр тимир суол кэллэ. Өтөр кэминэн «хаамаайы» бөҕө кэлиэ, ол буолуор диэри сахалар алаастарынан тарҕанан, онно олохсуйан, аныгы сайдыы тэтимигэр киирэн тас ырыынакка туһаайан үлэлиэ этилэр.

       Билигин, государство политикатыгар киирэр тыа сирин сайдыытыгар, государствоҕа бэйэ аһын хамаҕатык оҥорууга – бу балаҕан ыйыгар Россия президенэ Владимир Путин кытаанах, анал үп көрүүлээх сорудахтары . Онуоха  ыччаты патриотическай өйгө-санааҕа иитии, сүрүн базовай үөрэҕи биэрии, сиэр-майгы быһыытынан үлэҕэ сыһыарыы, бу барыта алааска, сылаас дьиэҕэ-уокка, аныгы сибээс технологиятынан туһанан буолуон сөп. Ол иһин государство көмөтө алаастарга тахсан олохсуйар дьоҥҥо үчүгэй дьиэ-уот, хаһаайыстыба тэриллиитигэр сөптөөх тутуу-хаһаа, суол-иис, уот тардыллыыта оҥоһуллуохтаах. Тыа дьоно оҥорон таһаарбыт продукциялара: үрүҥ ас, эт, оҕуруот, теплица үүнээйитэ, тыа сирин отоно, ол иһигэр анаан да үүннэрбиттэрэ: хаптаҕас, моонньоҕон, сугун да курдуктар – барыта кэмигэр хомуллан, «Холбос» үлэтэ буолан тас ырыынакка тахсан атыыланалларын ситиһиэххэ сөп этэ.

Ол курдук, ити үөһэ этиллибиккэ салгыы санааны атастаһар буоллахха, хоту, 13 улууска, сайынын күөллэригэр дьиэ куһун-хааһын айылҕа көмөтүнэн дэлэччи иитиэххэ сөп. Бастаан боруобалаан, Булуҥ, Абый, Уус- Яна улуустарыгар бу үлэни кытай дьонун көмөтүнэн ыытыахха сөп этэ.

Онтон Кытай итиннэ анал миэстэлээх, ону «көтөр тумуута» турда диэн, 2006 сыллаахха аан дойдуга, Америкаттан ураты дойдуларга, аһаҕастык уу көтөрүн иитиини дойду ахсын бопсон тураллар. Саха сирин хоту өттө киэҥник тайаан сытар таас хайаларынан: соҕурууттан, илинтэн, арҕааттан көмүскэнэн сытар. Манна ыалдьыбыт-тумуулаабыт көтөр хайдах да тиийбэт сирэ. Онтон сааһын кэлбит көтөр, түргэн үлүгэрдик ууһаан, оҕолорун балтараа-икки ый иһигэр кынаттарыгар туруоран, ситэ охсоллор.

Россия орто балаһатыгар, дьиэ көтөрө биэс ый устата ситэр. Бу айылҕа өҥөтө: сөрүүн салгын, быыстала суох күн инкубацията, уон төгүл иҥэмтэлээх от, ыраас, баай аһылыктаах уу дэлэйэ, көтөрү аймаабат чуумпу.

Маны сатаан туһаннарбыт, барыс киллэриниэ этибит. Билигин уу көтөрүн иитиитэ аччаан, аан дойду дьоно бу астарын суохтаан эрэллэр. Хотугу улуустарга тас ырыынак интэриэһиргиирэ элбэх.

Онтон олох кыаллары ылан этэр эбит буоллахха, бу иһэр муус уутун ылан, тимир суолунан анал, иһэр ууну оҥорор тэрилтэлэри кытта дуогабар түһэрсэн, кинилэргэ утаарыы буолуо этэ.

Сорох тоҕо иһэр ууну бэйэбит сирбитигэр туруорбаппыт диэн ыйытыан сөп. Сөптөөх ыйытыы, чахчытынан кыаллар суол, ол эрэн, бастакы кэмҥэ, Россияҕа баар чахчылары учуоттаан, оннук дьарык кэккэ ыарахаттардаах буолуо – коррупция дьайар иҥсэтэ: былаас араас көҥүллүүр өрүттэринэн киириитэ, административнай мэһэйдэр, бандьыыттар рэкеттэрэ, онтон да атын куһаҕан дьайыылар үлэни  атахтыыллара чахчы. Онтон үрдүкү былаастарга тимир суолу туһаныы ирдэниллэр.

Онон, онуоха-маныаха диэри муус ылан эриэххэйиҥ.  Салгыы бу тиэмэҕэ санааларбын этинэрим  элбэх, онон көрсүөххэ диэри.
***

А.Д. Иванов -Тоҕой,
"Кистэлэҥ күүс".