Аҕыйах сыллааҕыта «тимир суол кэллэҕинэ ол-бу араас ыарыы, куһаҕан дьаллык тарҕаныаҕа» диэн сири-сиксигинэн кэпсэл оҥостор этибит. Дьиҥэр ити, «тимир суол» кэлиититтэн буолбакка, тас дойдуттан кэлии дьон үксүөхтэриттэн дьаахханыы этэ.

2008 сылтан Саха сиригэр барыта 219 тыһыынча 608 киһи тас дойдуттан кэлиитэ бэлиэтэммит. Оттон бу сыл биэс ыйын түмүгүнэн 21 тыһыынча 31 киһи тас дойдуттан кэлэн миграционнай учуокка турбут. Ордук Кыргызстан, Армения, Таджикистан олохтоохторо кэлэллэр эбит. Тоҕо?

Биллэрин курдук, бу дойдулар урукку Советскай союз састаабыгар киирэллэр этэ. Киргизияҕа билигин 5,5 мөл. тахса киһи олорор. Олортон аҥардара, 2 мөл. тахса киһи, дьадаҥы араҥаҕа киирсэр. Ордук тыа сирин олохтоохторо. Кыргызтар сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатынан уонна промышленноһынан дьарыктаналлар. Ордук энергетика, нефть промышленноһа сайдыбыт. Киргизия бу салааларга сыллата ортотунан 500-600 мөл. солк. тас дойдулартан инвестиция быһыытынан ылар. Ону таһынан дойду үбүлээһинин уопсай ороскуотуттан 45 % дьон-сэргэ олоҕо сайдыытыгар туһуланар. Ол эрээри Киргизия экономикатын кыайан көннөрбөтө. Россияҕа үлэ көрдөһө, судургутутан эттэххэ, «харчы өлөрө» кэлэр киһи ахсаана аҕыйаабат. Билиҥҥи туругунан, Киргизияттан Россияҕа 543 тыһыынча киһи үлэлии сылдьар, олортон 106 тыһ. киһи эрэ үлэлииргэ көҥүллээх, ону таһынан 70 тыһ. киһи патент ылан үлэлии сылдьаллар, онтон атыттар көҥүлэ суохтар.

Оттон Армения, Киргизияны кытта холоотоххо, сиртэн хостонор баайа үгүс. Тутуу матырыйаалыттан саҕалаан араас күндү таастарга тиийэ баар. Арменияны индустриальнай-аграрнай дойду диэн ааттыыллар. Манна билигин массыынаны оҥоруунан, таҥыынан, тимири ыраастааһынынан, оҥоруунан, өҥнөөх металлургиянан, тутуу матырыйаалынан, ону таһынан таҥаһы тигиинэн күүскэ дьарыктаналлар. Армения үгүс улахан тэрилтэлэрин Россия компаниялара бас билэллэр. Билиҥҥи туругунан, бу дойдуга 3 мөлүйүөн кэриҥэ киһи олорор.

Таджикистан эмиэ индустриальнай-аграрнай дойду. Ол эрээри макроэкономическай туругунан, ол эбэтэр дойду бэйэтин экономикатын көрдөрүүтүнэн, аан дойду үрдүнэн дьадаҥы дойдуларга киирсэр. Бу дойдуга чоҕу, неби, гаһы, хорҕолдьуну хостууллар. Сүрүн промышленнай объегынан алюминиевай собуот буолар. Ол эрэн сүрүннээн чэпчэки промышленноһынан, таҥаһы тигиинэн, матырыйаалы оҥоруунан дьарыктаналлар. Нэһилиэнньэ ахсаана быйыл 8 мөл. киһиэхэ тэҥнэспит буоллаҕына, Таджикистантан Россияҕа 1 мөлүйүөнтэн тахса киһи үлэлии кэлбитэ бэлиэтэммит. Оттон Саха сиригэр кэлии дьон ахсааныттан 16 % таджиктар ылаллар.

Дьэ, бу кэлбит дьон республикабытыгар тугунан дьарыктаналларый? Ханна үлэлииллэрий?

Тастан киирбит үлэһит дьон сүрүннээн Дьокуускайга, Мирнэйгэ, Алдаҥҥа, Нерюнгрига үлэлии хаалаллар. Ол өйдөнөр. Ханна харчы хамсыыр сирин эрдэттэн билэ сылдьан онно тардыһаллар. Сылын аайы тастан киирбит үлэһиттэргэ квота көрүллэр. 2011 сылга 14754 квота көрүллүбүт буоллаҕына, республика Президенин этиитинэн кыччатан, быйыл бу 9970 тэҥнэстэ. Ол эрээри ити быһаарыы миграннар кэлиилэрин тохтоппото. Кэлбит дьон син биир быыс-арыт булан үлэҕэ киирэллэр.

Кинилэр сүрүннээн тутууга, атыыга-эргиэҥҥэ, промышленноска үлэлии бараллар. Ол эрэн тутуу эйгэтигэр барыылара быдан баһыйар. Миграннар 30 % тутууга үлэлииллэр. Тоҕо? Бастатан туран, бу хамсааһын тутуу тэрилтэтиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Кэлбит үлэһиккэ социальнай көмө көрүллүбэт, бу киһи кыра да хамнаска сөбүлэһэр, тутуу тэрилтэтэ бу дьон иһин нолуок төлөөбөт.

Оттон тутуубут хаачыстыбата, кинилэр үлэлэрин түмүгэ хайдаҕый? Быстар мөлтөх. Быстах кэмҥэ үлэлээн барар үлэһиттэр хаачыстыбаҕа буолбакка, төһө элбэҕи үлэлииргэ дьулуһаллар. Биллэн турар, ахсааны батыһан хаачыстыбаны аахсыбаттар.

Бу боппуруоска СР тутуутун министрэ Сергей Дереповскай маннык быһаарыыны биэрдэ:

— Билиҥҥи туругунан, биһиги хайдах даҕаны тутуу эйгэтин бэйэбит специалистарбытынан, идэлээх, оробуочайдарбытынан хааччыйар кыахпыт суох. Билигин олохтоохтору үөрэтии бара турар. Бу хамсааһын түмүгүн икки-үс сылынан биирдэ билиэхпит. Тутууга хонтуруол улаатта. Холобур, аҕыйах сылтан бэттэх кытайдары тутууга киллэрбэт буоллубут.

Манна эбэн эттэххэ, республикаҕа баар орто анал үөрэх кыһалара сыл аайы тутууга балтараа тыһыынча үлэһити бэлэмниир кыахтаахтар. Ол эрээри тутууга эрэ буолбакка атын идэлээх дьон эмиэ тиийбэттэр.

Бу туһунан Федеральнай миграционнай сулууспа Саха сиринээҕи управлениетын начальнига Игорь Холодков бэлиэтиир.

— Үлэлии кэлбит дьон үгүстэр идэлэрэ, үөрэхтэрэ суох. Сорохтор нуучча тылы билбэттэр даҕаны. Бу сылга Саха сиригэр кылгас кэмҥэ эбэтэр букатын олохсуйар санаалаах 1300 киһи сайабылыанньа биэрбититтэн 1152 киһи республикаҕа кылгас кэмҥэ олорорго көҥүлү ылла. Көҥүл ылбыт дьон аҥардара орто үөрэхтээхтэр, 20 % эрэ орто анал эбэтэр үрдүк үөрэхтээхтэр.

Игорь Александрович этиитигэр сыһыаран Россияҕа бастайааннай пропискалаах тас дойдуттан кэлбит дьон тустарынан этэн аһарыым. Бу дьон үлэ квотатыгар киирсибэттэр. Кинилэр быыбарга, референдумҥа кыттыыттан ураты, биһигини кытта тэҥ бырааптаах буола түһэллэр. Өссө маннык баар.

Муус устарга дойду Президенэ Владимир Путин Сэбиэскэй союз састаабыгар киирэ сылдьыбыт дойдулар олохтоохторо Россия гражданнара буолалларын түргэтэтэр, докумуон толоруутун судургутутар сыаллаах сокуон бырайыагын оҥорорго сорудахтаан турар. Сорудах быһыытынан, сокуону оҥоруу балаҕан ыйын 15 күнүгэр диэри болдьохтоммута.

«Лента.ру» сайтка суруйалларынан, бу хамсааһын Франция артыыһа Жерар Депардье Россия гражданина буолбутуттан саҕаламмыт. «Жерар Депардье Россия гражданствотын, баһан эттэххэ, биир суукканан эрэ ылла. Оттон аан дойду үрдүнэн Россия туһугар ыалдьар, көмөлөһө олорор, нууччалыы саҥарар биир дойдулаахтаргыт үгүстэр. Кинилэр хас эмэ сылы быһа эппиэти кэтэһэллэр, сорохтор ол эппиэти ылбаттар даҕаны», — диэн Владимир Путинтан Францияҕа Россия биир дойдулаахтарын координационнай сэбиэтин председателэ Дмитрий Кошко ыйыппыта. Онуоха Владимир Владимирович атын дойдуга олорор биир дойдулаахтарбыт РФ гражданнара буолалларыгар, кырдьык, быраабыланы судургутутуу наадатын эппитэ. Дьэ, ити кэннэ муус устар 30 күнүгэр бу туһунан сокуон бырайыагын бэлэмнииргэ ыйаахха илии баттаабыта.

Кырдьык, Жерар Депардье Россия олохтооҕунан ааттаныан ааттанар. Кыра эрдэхпититтэн кинини үгүстэр Россия артыыһа дии саныыр, герой оҥостубут буолуохтаахпыт. Ол эрээри кини курдук дьон аҕыйахтар эбээт. Сокуон хараҕа кыраҕы дииллэр да, бу сокуон таҕыстаҕына дьиҥнээхтик Россия гражданина буолар санааны уонна сымыйанан куоһурданыы быыһын-ардын сатаан быһаарыа дуо?

Нууччаҕа «тем временем», сахаҕа «ити кэмҥэ» диэн тыл кыбытыга баар. Ити кэмҥэ Интернеккэ («ооҕуй илимигэр»), «Ватсап» кэпсэтэр ситим нөҥүө бу маннык сурук тарҕаммыта ыраатта. Аҕыйах сыллааҕыта бу текст Интернет ситимигэр, кэлин сотовай нөҥүө илииттэн илиигэ бэриллэн, билигин киһи соһуйа аахпат да буолла. «Есть у меня один знакомый узбек-гастарбайтер 58 лет, зовут по-нашему Ваня..» диэн саҕаланар сурук. Бу Ваня 2002 с. тутууга үлэлээбит эбит. Сурукка кэпсэнэринэн дойдутугар бараары туран биир билэр киһитигэр манныгы кэпсээбит. Онтон быһа тардан билиһиннэрэбин.

«Вы не понимаете – что происходит. Ну почему вы такие глупые?! Неужели вы не видите – сколько нас, мусульман, вокруг вас? Вы что, не видите, как ваше еврейское правительство специально завозит нас все больше и больше? Нас уже много, очень много, а скоро нас станет больше вас. Мы живем на ваших фабриках и заводах по 300-500 человек, мы не курим, не пьем, не наркоманим. Многие из наших молодых активно занимаются спортом, у всех есть холодное оружие, а у некоторых уже и огнестрельное. Не верь тому, что нам платят копейки. Нам платят больше вас. Например, я на стройке получаю 40-45 тысяч рублей. А вам говорят, что мы работаем за 10 тысяч – вас обманывают, это сказка для участкового, чтобы меньше платить «за крышу»… пока платить.

У нас, т.е. у наших руководителей, есть глобальный план. Они не сами его придумали, наши хозяева, они сами пешки, хотя и ездят на дорогих машинах и имеют в собственности магазины, рынки, рестораны… План этот скорее всего придуман даже не вашим правительством, а кем-то еще выше. Он заключается в том, что все мы знаем, что нам делать в час Х. Мы хорошо организованы. Когда настанет час Х, мы выйдем все и начнем кровавую резню.

Посмотри гастарбайтерам в глаза — мы вас уже не боимся, как 5-8 лет назад. Мы сильнее, дружнее и организованнее и мы ещё недолго будем жить в вагончиках и подвалах фабрик. Мы будем жить в ваших домах и квартирах, мы и сейчас плодимся и размножаемся в таких условиях, а когда мы переедем в ваше жильё — мы будем размножаться как кролики.

Зачем всё это? Это сейчас вы разбежитесь все по лесам, когда всё начнётся, но вы не всегда были такими. Вы — великий народ и поэтому вы должны быть уничтожены, именно как народ со своей культурой и верой».

Бу суругу ким суруйбута биллибэт. Ол эрээри киһини толкуйдатар. Бу дьонтон үгүстэрэ биһиги культурабытын, тылбытын-өспүтүн, төрүт үгэспитин убаастыыллар дуо? Суох. Атын дойдуга кэллибит диэн бэрээдэктэрин өрө тардыналлар дуо? Суох. Оннук буоларыгар биир өттүнэн биһиги бэйэбит буруйдаахпыт. Тылбытын-өспүтүн төһө убаастыыбыт, төрүт үгэспитин төһө тутуһабыт, ытык сирдэрбитин төһө көрөбүт-харайабыт, бэйэ-бэйэбитигэр төһө ытыктабыллаахтык сыһыаннаһабыт? Ону барытын көрө сылдьаллар эбээт. Кырдьык, тас дойдулартан кэлбит дьону барыларын биир халыыпка угар сатаммат. Биһиги дойдубутун дойду оҥостубут, сүрэхтиин-дууһалыын ыалдьар омук дьоно бааллар. Ол эрээри кинилэр олус аҕыйахтар. Кэлии дьон культурабытын, тылбытын-өспүтүн билбэттэр диибит. Биһиги бэйэбит онно кыһамматахпытына, сокуоммутун тутуһуннара үөрэппэтэхпитинэ ким үөрэтиэҕэй?

СР Президенэ Егор Борисов: «Миграционнай политика, дьиҥэр, бэйэбитигэр туһалаах буолуохтааҕа. Биллэн турар, тас дойдуттан специалистары аҕалан үлэлэтэр наада. Дойдубут сайдарын туһугар. Ол эрээри туох да ааҕыыта-суоттааһына суох аҕалан испэккэ, аан бастаан, бэйэбитигэр суох идэлээх дьону аҕалыахтаахпыт. Сорох идэлэргэ манна миэстэтигэр үөрэппэппит. Ол иһин. Билигин кэлии дьон олохтоохтор үлэлиэхтээх миэстэлэрин былдьыыр буоллулар. Тоҕо маннык буолла? Атын механизмы көрдүөххэ наада. Общественноһы түмэ тардыахха», — диэн саамай сөпкө этэр.

Ол эрээри дьыалатыгар тиийдэххэ, тутууга син биир тас дойдуттан кэлбит үлэһиттэр үлэлииллэрин курдук үлэлии сылдьаллар, фруктаны, оҕуруот аһын атыытын бас билбиттэрин курдук бас билэ олороллор. Тутууну, атыыны таһынан өссө атын эйгэлэргэ кимэн киирэн иһиэхтэрэ. Оннооҕор билигин сахалыы таҥаспытын, оһуорбутун-мандарбытын холтуура да буоллар үүт-маас түһэрэн ылан этэрбэһигэр тиийэ тигэн атыылыыллар. Биһиги ол тухары Правительствоттан «үлэ миэстэтин аҕалыҥ» дии олоробут. Маннык олорон биэрдэхпитинэ, салгыы хайдах буолабыт?
***

Аграфена КУЗЬМИНА (http://sakhasire.ykt.ru/?p=14732).