Араас норуот бииргэ алтыһан, дьылҕаларын холбоон, киэҥ нэлэмэн дойду хотугулуу-илиҥҥи сирин-уотун иччилээн эйэ-дэмнээхтик үлэлии-хамсыы олорор Сахабыт сиригэр быһыы-майгы туруктааҕынан мэлдьи киэн туттааччыбыт. Ааспыт Сомоҕолоһуу, норуоттар доҕордоһууларын сылын дойду киин куоратыгар түмүктүүр тэрээһиннэргэ федеральнай былаас бэрэстэбиитэллэрэ, култуура, билим биллэр бэрэстэбиитэллэрэ биһиги өрөспүүбүлүкэбитин холобур туттан биһирииллэрин биллэрбиттэрэ. Ол эрээри РФ регионнарын баһылыктарын үөһэттэн аныыр, эбэтэр олохтоох парламеннарынан талар сытыы боппуруос быһаарыллар, бөдөҥсүтүү туһунан национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ ордук сэрэхтээх тыл-өс киин былаас эргимтэтиттэн эмиэ күндүтүллүбүт, быыбар чугаһаабыт, экономика, үп-харчы эйгэтигэр Саха сиригэр улахан суолталаах хамсааһыннар саҕаланан эрэр уустук кэмнэригэр түбэһиннэрэн, нус-хас уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй балаһыанньаны түөрэҥнэтиэн сөптөөх, нэһилиэнньэ ортотугар өйдөспөт, хом санаһар түгэни үөскэтэ сатыыр курдук быһыы-майгы баар буолла. Тыала суохха силлиэни-буурҕаны уккуйар, сата баһын тардар ис хоһоонноох бэчээккэ матырыйаалынан П.Казарян диэн киһи өрөспүүбүлүкэ норуоттарын хардарыта ытыктаһар үйэлээх үгэстэрин кэһэр, иллээх-эйэлээх сыһыаннарын харыстаабат быһыытын аһаҕастык биллэрдэ. Бу дьайыыны өр сылларга норуоттар дьыалаларын департаменыгар национальнай общиналары кытары ыксары алтыһан үлэлээбит политолог, атын үгүс биллэр дьон быһаччы өрөспүүбүлүкэҕэ уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй быһыыны-майгыны айгыратар сыаллаах омугунан, итэҕэлинэн атааннаһыыны тардар бэлитиичэскэй провокация быһыытынан сыаналаатылар.

Армян общинатын сирэйдиир уопсастыбанньык аатыран өрө тутуллан өйөбүлү ылбыт, олохсуйбут Сахатын сиригэр махталлаах сыһыанын оннугар айдаан төрүөтэ буолар дьаллыктаммыт Казарян, билигин ХИФУ профессора, наука дуоктара ааттаах киһи, интервьютун аахтахха, тыла-өһө хоччорхойо-хатааннааҕа, торооһуна суоҕа уонна бэйэ-бэйэтигэр утарсыылааҕа бэркиһэтэр. Төһө да «дьиҥ кырдьыкка эрэ кыһаллабын» диэн хайыҥ охсуннар, наука чахчыларынан дакаастабыла суох була сатаан оҥорор хайа да илэ өйдөөх учуонай айаҕар кыайан батарбат илэй-балай, куба лахсыыра түмүктээһиннэрин ис хоһооно олохтоох норуоттарга баттыгастаах, өһүргэтиилээх туһаайыылааҕа сонно харахха быраҕыллар. Бэйэтэ даҕаны наука боппуруоһунан сылтаҕыран, онуоха санааны этиинэн сирэй саптынан, туспа сыалы-соругу эккирэтэрин кистии барбатах. Ол курдук төлө тарпыт мөккүөрүн хара ааныттан история наукатын тиэмэтиттэн тиэрэ хайысхаҕа, букатын атыҥҥа, национальнай бэлиитикэ боппуруоһугар салайбыт. Киирии тылыгар Саха сирин урукку суруллубут историятын ааһан иһэн үлүбээй үрдүттэн кириитикэлээт, историянан дьарыктанааччыларга, кинини утарыахтаах оппоненнарыгар эрдэттэн баайсар ухханнаахтык уруккуттан саха туһугар ыар баалкы буолбут уодаһыннаах дьаралыктары аҥар кырыытыттан саба быраҕан бу курдук суоһурҕанар эбит:

«Я не против того, чтобы любители занимались историей. Любое увлечение, нацеленное на выявление исторической истины, приветствуется. Но когда оно служит орудием этночванства, то я против. Этночванство возникает там, где нет достоверности, где у людей наблюдается слишком высокое самомнение, где себя не сопоставляют с окружающим миром. Национализм никогда к добру не приведет, потому что национализм атрофирует определенные чувства и восприятие. Этнический нигилизм тоже неправильная вещь».

Бу үлүгэрдээх ыарахан тылы-өһү туохха олоҕуран эппитэ биллибэт. Киниэхэ, саамай сүрүнэ, урутаан саба түһүҥххэ, сҥпсҥспҥтҥхтҥрү, уопсайынан, саханы омугумсахтар диэн балыйан, дьэбэлэйдээн, сүүйтэриилээх балаһыанньаҕа туруоруохха наада быһыылаах. Урукку репрессия сылларыгар итинник политическай үспүкүлээссийэ ньыматынан буруйга түбэһиннэрэн, төһөлөөх учуонай, суруйааччы, салайааччы дьоммутун умса уурбуттарай! Дьэ итинник «бэйэлэрин миэстэлэрин билиммэттэри» дьиҥнээх миэстэлэрин булларааччы оруолун ылынан саҕалаан, эҥин араас киһи үөйбэтэҕин, наука билбэтэҕин, уонунан көлүөнэ историктар хаһан да эппэтэхтэрин тарбаҕыттан эмэн ылан кэлтэйдии соҥноон барбатах үһү дуо?! Казарян «саҥа арыйыыларын» сүрүн ис номоҕо  — саха норуота тугунан да күөн туттара суох, атыттар тэҥнээхтэринии көрүөхтэрин, убаастыахтарын сатаммат омугун курдук өйдөбүлү үөскэтии. Ити барыта өрөспүүбүлүкэҕэ аатын биэрбит омук бэйэтэ эмиэ билиҥҥи сиригэр-уотугар адьас кэлин XVI эрэ үйэҕэ кэлэн туспа норуот быһыытынан үөскээбит, атын төрүт олохтоохтору үтүрүйбүт, онон Саха сиригэр, сирин баайыгар, дьиҥэр, ураты бырааба суох диэн сымыйа тезиһи көннөрү дьоҥҥо соҥнуурга уонна нуучча тыллаах нэһилиэнньэҕэ, хотугу норуоттарга саханы утары өйү-санааны күөртүүргэ туһуланар эбит (Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттары эмиэ букатын да «аллараа таһымнаахтар» («нижестоящие») диэн атаҕастабыллаах миэстэҕэ туруорар). Онон, уопсастыбаннаһы соруйан кыйахаан-күүркэтэн, айдаан-сахсаан таһааран, арааһы этитэн-саҥардан, тугу эмэ оҥорторон дуу баран, Саха сиригэр «омуктар икки ардыларыгар быһыы-майгы кытаатта», «саха национализма күөрэйдэ» диэн киин былаас салалтатыгар түмүк оҥоһулларыгар, олохтоох салалтаҕа ыгааһын, быһаччы орооһуу күүһүрэригэр, уһугар тиийэн баһылыгы үөһэттэн анааһыҥҥа, өрөспүүбүлүкэ статуһун суох оҥорорго сылтах, төрүөт бэлэмниир ыраахха ытар сыаллаах-соруктаах иһэ истээх, бэрт түгэхтээх дьайыы буолан тахсар.

Бу маннык казарянныы ньыманан киһилии олоҕу түстүүр, былааһы бөҕөргөтөр сатамматын олох уопута көрдөрөр. Провокатордар тус бэйэлэрин эрэ туһаларыгар сирэйэ-хараҕа суох баран, уопсай дьыаланы буортулууллар. Иллээх олоҕу ыһар, алдьатар судургута, хос саҥалыы тэрийэр наһаа ыарахана биллэр. Ол да иһин тустаах ахтыллыбыт омуктар бэйэлэрин билиниилэрин, ааттарын-суолларын түһэрэр, уопсастыбаны омугунан көрөн араартыыр хабааннаах тойугулааһыны кырдьык-хордьук наука мөккүөрүн курдук ылынар сатаммат, уҕалдьытыыга киириммэккэ, атын норуоту соруйан дискредитациялыыр, омугунан үрдүктүк туттууга тирэҕирбит, РФ биир чөл өрөспүүбүлүкэтигэр быһыыны-майгыны сатарытар, ол аата дойду тутулун айгыратар дьайыы быһыытынан хайдах баарынан дьүүлгэ таһаарар наадатын политолог, атын да араас идэлээх дьон сөпкө этэллэр.

«Казарян о мифах, об истине и якутах» диэн интервьюну тилэх баттаһан кини туох киһитин, ханнык сыалы-соругу тутуспутун чопчу ыйан интернеккэ икки ыстатыйаны суруйбут (биирдэһин «Наше время» хаһыат комментарий көрдөөбүтүгэр бэлэмнээн биэрбитин тоҕо эрэ таһаарбатахтар) и.н.к. А.Николаев сыанабыла бэчээккэ тахса илигинэн сибээстээн быһа тардан билиһиннэрэр тоҕоостоох: «Уже сразу после своего выхода эта статья в силу неоднозначности и резкости ряда националистических, расистских высказываний профессора Казаряна, злободневности обсуждаемых проблем истории, его репутации политического лидера армян Якутии стала приобретать скандальный характер…», «… в 90-е годы Казарян получил известность, как политический провокатор и ученой сомнительной репутации. Он неоднократно публично делал разные провокационные заявления в отношении истории Якутии, происхождения и истории народа саха, являясь специалистом по узкой теме дореволюционной политической ссылки, Казарян никогда не занимался научным изучением собственно истории региона и ее народов». Автор «Наше времяны», суруналыыс А.Иванованы тугу этиэхтээҕэ биллэр киһи бэйэтин саарбах дьыалатын оҥороругар хаһыат сирэйин биэрэн баран кини позициятын өйүүрдүү быһыыланалларын хомнообут.

Бу Казарян маҥнайгы эрэ киириитэ-тахсыыта буолбатах, соруйан айдааны-сахсааны таһаарар кэрээнэ суох быһыытын иһин эппиэккэ тардыллыахтаах диэн үгүс киһи кыһыйан-абаран бэчээккэ, интернеккэ суруйда. Ол эрээри боломуочуйаны аһары баран төрөөбүт тылынан үөрэтиини хааччахтаары, бүтүн Ил Түмэни, министиэристибэни түүрэйдиир, сууттаһан сүгүн үлэлэппэт борокуратуура куорат депутата А.Данилов сайабылыанньатын болҕомтоҕо ылбатаҕа, «экстремизми», омуктар икки ардыларыгар сыһыаҥҥа дьиэри көрдүүр атын даҕаны туһааннаах тэрилтэлэр дьэ кэлэн бу сиэрэ суох быһыыланар провокатордыы дьайыылаахха тоҕо эрэ сыалыһар быарыныы сымнаабыттара өйдөммөтүттэн нэһилиэнньэ долгуйар.

Бэл, ХИФУ ректора Казарян биир да опровержение биэрбэтэҕин үрдүнэн «көмүскүүр» анал мунньах тэрийэн, бэйэтэ үлэһитин «саҥаны арыйыыларын» «үс төгүл ааҕан туох даҕаны омсолооҕу булбатах» аатыран дьону-сэргэни сөхтөрдө. Мундир чиэһин көмүскээһинтэн сиэттэрэн омугунан күөнтэһиини күөртээччини өйүүр балаһыанньаҕа киирэн хаалыы — соторутааҕыта эрэ өрөспүүбүлүкэҕэ идеологияҕа эппиэттиир үрдүк дуоһунаска үлэлээбити уонна аны даҕаны политикаҕа кыттыһарга суоттанааччыны аатын-суолун тупсарбата чахчы. Быыбардар иннилэринэ даҕаны, атын да кэмҥэ уопсастыбаҕа куруутун сиэрдээх быһыы, ил-эйэ тутуһулуннаҕына эрэ түптээх олох, туруктаах балаһыанньа чөл буолара кимиэхэ барытыгар өйдөнөр.

«Биир сыптарыҥнаах ынах хотону барытын сутуйар» диэн өс хоһоон баарын санатар наадалаах. Сырыы аайы араас казаряннар киириилэрэ-тахсыылара сэмэтэ-суҥхата суох хаалан иһэрэ куһаҕан холобуру биэрэр, нэһилиэнньэ суукка-сокуоҥҥа, былааска итэҕэлин мөлтөтөр. Оттон холобурга ыллахха, суруналыыс Уххан экономикаҕа буруйу оҥоруу туһунан чахчыларга олоҕурбут интернеккэ тахсыбыт ыстатыйа туһуттан Кавказ омуктарын баһааҕырта, омугунан киирдэ диэн сылтаҕынан сууттана сылдьыбыта. Киһитэ кини буолан, кыайтарбакка, «эмиэ омугумсуйуу күөрэйдэ» диэн сахаларга сымыйа буруй дьаралыга сыбаныахтааҕа дьалбарытыллан турар. Аны ыар буруйу оҥорон баран сууттан-сокуонтан куотуна сыспыт Нерсесян айдааныттан төрүҥттэммит миитиҥҥэ кыттыбытын иһин биир эдэр ыччаты, эмиэ омугумсуйуу ыстатыйатыгар түбэһиннэрээри, хас эмэ ыйы быһа сордообуттарын туһунан бэчээккэ суруллубута. «Сыыр намыһахтыы» диэн итинник сыһыаны этэн эрдэхтэрэ.

Биири бэлиэтээтэххэ, Казарян, Аан дойдутааҕы армян омук кэнгириэһин генеральнай сэбиэтин чилиэнэ буоларынан, кини атын омуктар тустарынан сиэргэ сөп түбэспэт, атаҕастабыллаах этиилэрэ, биир киһи ону-маны дойҕохтууруттан атыннык ылыныллан, норуоттар икки ардыларынааҕы мөккүөр буола улаата дарбайан политическай ис хоһооннонон тахсара сэрэхтээх түгэни үөскэтэр. Били Нерсесян араллаанын саҕана Хаандыга олохтоохторун уонна атын дойдуттан быстах кэлэ сылдьар армян үлэһиттэрин икки ардыларыгар киһи эчэйиилээх, массыына умайыылаах хомуур охсуһуу тахсыыта, ааспыт сылга сулууспаларын эбээһинэһин толорор полиция үлэһиттэрин кырбаабыт армян дьоно эппиэтинэскэ тардыллыбатахтара, аны быйыл регистрацията, үлэтэ суох сылдьар ханнык эрэ Ованесян дьыалата («Педофила не стали арестовывать». «ЯВ 01.02.13) күөрэйиитэ, баҕар-баҕарыма, бүтүн армян общинатыгар күлүк түһэрэригэр тиийэр. Итинник түбэлтэлэри билэ-көрө сылдьар эрээри, дойду үрдүнэн «гастарбайтердар» дэнэр миграннар кыраныысса таһыттан киириилэрэ күүһүрбүт, үлэ ырыынагын толорбут бириэмэлэригэр кэлии дьоҥҥо сыыһа өйдөбүлү үөскэтиэн сөптөөх олохтоох дьоннору намтатар, омугунан көрөн сэниир ис хоһоонноох этиилэри оҥорортон Казарян туттуммат буоллаҕына, туһааннаах эбээһинэстээх тэрилтэлэр орооһон уодьуганныыллара уолдьаспытын общественность модьуйар.

Түмүккэ, ааспыт сайын «Саха сирэ» хаһыакка ыытыллыбыт «Сомоҕолоһуу идеята: биһигини туох түмэр» диэн дириҥ ис хоһоонноохтук-ааттаммыт «төгүрүк остуолга» национальнай общиналартан бэрэстэбиитэл быһыытынан кыттыбыт кыргыз түмсүүтүн салайааччыта Эсен Сайдыкулов сэргэстэһэ олорор П.Л.Казаряҥҥа туһаайан эппит тылларын хос санатыаҕы баҕарыллар: «Олорор, үлэлиир сириҥ-уотуҥ дьонун-сэргэтин убаастыыр, сиэри, бэрээдэги тутуһар наада. Атын манастыырга бэйэ устаабынан салайтарар сатаммат. Арай Арменияҕа тиийэн, холобур, Давид Сасунскай туһунан куһаҕаны, өһүргэтэри саҥардахха, арааһата, тыыннаах да таһаараллара саарбах». Итинник бииргэ үлэлии, айа-тута олорор атын да омукпут дьонноро хайдыһыыны таһаара сатааччылары киһилии сиэргэ-майгыга ыҥырар, сэмэлиир тылы-өһү иһитиннэрэннэр барыбытын таарыйар, бүттүүммүтүгэр сыһыаннаах дойду национальнай политикатын атахтыыр мөкү дьыаланы бииргэ турунан бохсорбут сөптөөх. Ил-эйэ, хардарыта ытыктаһыы, интернациональнай доҕордоһуу элбэх норуоттаах дойдубутун үйэ-саас тухары тутан турарын умнумуоҕуҥ, ону бука бары харыстыаҕыҥ!

 

В.Луковцев,

«Сомоҕолоһуу» түмсүү чилиэнэ.