Россия үс гыммыт иккитэ Азия континеныгар сытарын быһыытынан, дойду кэнэҕэс  сайдыытын  Азия-Тиихэй акыйаан регионун кытары ыкса ситимниирэ – стратегическэй  өттүнэн саамай сөптөөх суол буоларыгар саарбахтаабаппыт.  Аҥардастыы Арҕаа Европа дойдуларын (бэйэлэрин да кризистэрин быһаарбакка олорор дойдулар) кэннилэриттэн балай саппай уопсартан тохтоон, аан дойду экономическэй сайдыыта Азия диэки охтубутунан сыаналаан, экономикабыт сайдар суолун ити эҥээргэ туһаайарбыт билиҥҥи кэм ирдэбилэ.

Бу күннэргэ дойду салалтатын таһымыгар Уһук Илин сайдар государственнай программатын бигэргэтии унньуктаах улахан үлэтэ, киирсиитэ бара турар. Бэчээттэн билэрбитинэн, манна, Федерация Сүбэтин вице-председателэ Вячеслав ШТЫРОВ күүскэ ылсыһан үлэлии сылдьар. Госпрограмма олоххо киирэр түгэнигэр, урукку салайааччыбыт биир эмэ тутаах солоҕо тигистэҕинэ, республикабыт онтон сүүйүөн сөп. “Бэйэ киһитэ” кэпсэтэргэ да судургу буоллаҕа.

   Уларыйыы, быһаччы Саха сирин таарыйарын быһыытынан, биһиги салалтабыт госпрограммаҕа  бэйэтин хас да баҕа санаатын эттэ. Ол гынан баран, аҥаардас “социальнай чэпчэтиини” туруорсарбыт тутах соҕус. Биһиги экономическэй уларыйыыга бэйэбит быһаччы киирсэн, тутуһан-хабыһан кыттыһарбыт, олохпут оҥкулун бэйэбит уурсарбыт наада. “Кулу” эрэ диэбэккэ, хара ааныттан сайдыыбытын уһансар тутаах дьон буолуохтаахпыт. Харчыга кыттыстахпытына, хааһынабыт туоллаҕына, кэнэҕэс  хайа баҕарар боппуруоһу быһаарсар кыахтаныахпыт этэ буоллаҕа.

***

 

Бастатан туран, туох-баар үлэ-хамнас, тутуу саҕаланар – таһаҕас таһыыттан. Ол таһаҕаһы кимнээх, ханан аҕалаллара – сүрүн боппуруос. Сирбит-уоппут оҥоһуутунан Саха сирэ сүүйүүлээх балаһыанньалаах: саамай уһун өрүстээхпит уонна  уруккута Хотугу муора суоллаахпыт. Өлүөнэнэн, Хотугу муора суолунан икки төгүл түргэнник уонна чэпчэкитик  Уһук Илини эрэ буолбакка, Азия-Тиихэй акыйаан регионун Европаны кытары быһа сибээстиир кыахтаахпыт. Саамай кылаабынайа – муоранан, өрүһүнэн таһаҕас таһар флоппутун бөҕөргөтүөхпүтүн наада. Итиннэ “Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствотын холбоһуга” ААО генеральнай дириэктэрэ Сергей ЛАРИОНОВ туох санаалаах олорорун истиэххэ:

- Сергей Александрович,  2015 сылтан өрүс, муора судноларыгар ирдэбил уларыйыахтаах. Пароходствобыт төһө суднолааҕый, саҥа техническэй регламеҥҥэ эппиэттэһэр кыахтаах дуо?

- “ЛОРП” АО барыта 328 суднолаах. 2015 сылтан таһаҕас таһар өрүс уонна муора суднолара, айылҕаҕа хоромньута суох үлэлииллэрин курдук, иккис түгэхтээх уонна борталаах буолуохтаахтар.  

Урут, Сэбиэскэй кэмҥэ, Жатайга суднолары тутар уонна өрөмүөннүүр собуот баара. Собуот билиҥҥи туругунан судно тутар кыаҕа суох, аҕыйах бэйэбит судноларбытын өрөмүөннүүр эрэ кыахтаахпыт. Холобур, быйыл “ленанефть” 3 суднотыгар иккис түгэҕи уонна бортаны оҥордубут. Онтон элбэҕи оҥорорго кыамтабыт тиийбэт. Собуоту модернизациялыырга 3 млрд кэриҥэ солкуобай ирдэнэр. 2015 сылга судноларбытын регламеҥҥа эппиэттиир гына оҥорботохпутуна – флот барыта туран хаалыан сөп. Атын региоҥҥа ханна  илдьэн оҥотторуохпутуй? Сыаната да ынырык (биир судно аҥаардас реновацията 80-90 мөл. солк.), ырааҕа да сыттаҕа дии. Онон собуот саҥардыллара хайаан да наада.  

- Билигин уста сылдьар судноларгыт хас сыллааҕыларый, эргэрдэхтэрэ да буолуо?

- Эргэрэн, 50 “саастаах” хараабыллар кытары бааллар. Өссө биһиги уубут тымныы уонна навигациябыт кэмэ кылгас буолан син тулуктаһан кэллэхпит. Дьиҥинэн,  судно үйэтэ - 25 сыл. Оттон  50 сыл устубут судно туруга мөлтөөбүтүн ааһан техническэй да өттүнэн эргэрэр буоллаҕа. 

- Жатайдааҕы собуот хаһан сөргүтүллүөр диэри флоту саҥардыы хайдах барарый?

- Флоту саҥардарга анал программабыт биир пуунунан, былырыын  икки ньиэп тиэйэр судноны (баржаны)  Волгаҕа турар «Верфь братьев Нобель» ХЭТ собуотугар сакаастаан туттара сылдьабыт.  Бу саҥа суднолар өрүскэ-муораҕа сылдьар, муустан-кыдьымахтан чаҕыйбат кылаастаах, ыраахха диэри устар суднолар. Икки араас таһаҕаһы (холобур, дизельнэй уматыгы уонна мазуту), 4400 туоннаны биирдэ тиэнэр кыахтаахтар.

- Сыаната төһөнүй?

- Биирдии бэйэлэрэ  120 мөл. солкуобайтан тахса сыаналаахтар. Ону сэргэ 2 муораҕа сылдьар буксир атыыластыбыт. Аны саас бу буксирдарбыт икки улахан, аныгы оҥоһуулаах баржаларбытын Архангельскайынан тахсан Хотугу муора суолунан айаннатан аҕалыахтара.

- Дьокуускайга диэри төһөнөн кэлэллэрий?

- Икки нэдиэлэ курдук айанныахтара. Хотугу муора суола, Суэцкэй ханаалынан эргийэ сылдьыахтааҕар, икки төгүл быһа.

- Сыл ахсын сүүстэн тахса мөлүйүөннээх суднону туттарар уустуга биллэр.

- Ол иһин Жатайга - Ураты экономическэй зона (УЭЗ) тэрийэри туруорсабыт. Нолуокка чэпчэтии көрөн, уһун болдьоххо кредит ылан собуоту сөргүтүөх тустаахпыт. Итиннэ былырыыҥҥыттан саҕалаан үлэлэһэн эрэбит. Бэйэбит тутар, өрөмүөннүүр буоллахпытына эрэ, мэҥэ бырайыактарга кыттыһар кыахтаныахпыт. Оннук дьаһамматахпытына, таһаҕас таһар сакааспытын куоттарыахпытын сөп. Оттон “ЛОРП” – республика сүрүн таһаҕас таһааччыта: биһиги үлэтэ суох хааллахпытына – республика барыта харчыта суох хаалар.

- Уһук Илин сайдыытыгар госпрограммаҕа В.Штыров региоҥҥа УЭЗ-ны тэрийэргэ судургу ирдэбили киллэриэххэ диэн этэр.

- Саамай сөптөөх этии. Тоҕо диэтэххэ, биһиги Россияҕа барытыгар дьайар  уопсай ирдэбилгэ хапсан УЭЗ тэрийэрбит олус уустук. Тендердэргэ өрүү кыайтарабыт. Сирбит-уоппут тэйиччитэ, инфраструктура суоҕа биһигини наар сүүйтэриилээх балаһыанньаҕа анньар. Онон биһиэхэ анал бэрээдэгинэн УЭЗ тэрийэр хайаан да наада.

- Собуоту саҥардары тэҥэ туох былааннааххыт?

-  Аллараа Бэстээххэ таһаҕас тиэйэр терминал тутуохха диэн этиилээхпит. Бу дьыл ахсынньытыгар бырайыага оҥоһуллан бүтүөхтээх. Тимир суол Бэстээххэ кэллэ. Биллэн турар, поезтар төттөрү баралларыгар тугунан эмэ туолан барыахтаахтар. Таһаҕас тиэйэр эмиэ бэйэтэ сыралаах, быраабылалаах. Ыллыҥ да күрдьэҕинэн вагону чоҕунан толорор сатамньыта суох. Оттон терминал тутарбыт эбитэ буоллар, вагоннар ол терминалга диэри тимир суол салаатынан астаран кэлэн анал техниканан чоҕу, кумаҕы, гааһы-ньиэби састааптарга тиэнэн барыахтара этэ. Ити эмиэ биллэн турар элбэх үбү эрэйэр.

- Хантан харчыланан тутуоххутун сөбүй?

- Бааннартан 20-30-чча сылга   кредит ылан баран, иэспитин төлөөн бүтүөхпүтүгэр диэри тутууну солуок биэрэн тутууну ыытыахха сөп. Тутууну саҕалыырга бэйэбит үппүт  15 бырыһыантан итэҕэһэ суох киллэриллиэхтээх.

- Ону кыанаҕыт да?

- Уустук соҕус да буоллар, былаанныыбыт.

- Хотугу муора суолун сөргүтэргэ дойду салалтата интэриэстэннэ. “ЛОРП”- Өлүөнэҕэ сүрүн таһаҕас таһааччыы...

- ... сүрүн уонна саамай элбэх таһаҕаһы таһар. Сиринэн даҕаны, салгынынан даҕаны биир сырыынан тыһыынчанан туонна таһаҕаһы таһар кыаллыбат. Аны, пароходство экипажтара өрүскэ эрэ буолбакка муораҕа устар үрдүк идэтийбит таһымнаахтар.

 Бастатан туран, Хотугу муора суола сөргүтүллэрэ Арктика олоҕор саҥа тыыны киллэриэҕэ. Иккиһинэн, экономика өттүнэн олус барыстаах. Үөһээ ахтыбыппыт курдук, ХМС – Европаны  уонна Азияны силбиир саамай кылгас суол. Билигин ХМС-ун дьаһайар, үлэлэтэр дьаһалта тэрилиннэ. Сэрэйдэххэ, бу ХМС дьаһалтата Архангельскайга олохсуйара буолуо. Быйыл биһиги кытылбытынааҕы Хотугу муора суолунан 1300 мөл. туонна таһаҕас транзитынан ааста.

Азия-Тиихэй акыйаан регионугар, Уһук Илиҥҥэ таһаҕас таһар, чуолаан, Өлүөнэнэн барара барыстааҕын дакаастыырбытын ааһан, биһиги онно сөптөөх усулуобуйа тэриниэхтээхпит. Эппитим курдук, судноларбыт туруктарынан, ахсааннарынан эппиэттэһиэхтээхтэр. Иккиһинэн, бэйэбит тутар-өрөмүөннүүр кыахтаах буолуохтаахпыт. Үсүһүнэн, араас  таһаҕас тиэйэр-сүөкүүр кыахтаах аныгы терминалланыахтаахпыт. Төрдүһүнэн, өрүс баһыгар уонна атаҕар таһаҕас тиксиһиннэрэр базаланыахтаахпыт.

- “ГАЗПРОМ” Саха сиригэр кэлэн Гаас киинэ тутар былааннаах. Онон таһаҕас таһыыта өссө элбиэхтээх?

- “ГАЗПРОМ” Саха сиригэр үлүгэр сууманы уган Гаас киинин тутуохтаах. Ол иһин хампаанньаҕа федеральнай хааһынаҕа киирэр нолуокка 20 сыллаах чэпчэтиини көрдүлэр. Республиканы эмиэ “чэпчэтиитэ көр” диэн көрдөстүлэр.

-          Ил Түмэн депутата буоларыҥ быһыытынан итиннэ туох санаалааххын?

-          Көрдөһүүлэрин ылыныахпытын наада.

-          Баай тэрилтэ төлөөтүн ээ...

-          Суох, арыый сыыһа толкуйдуугун (күлэр).  “ГАЗПРОМ” баараҕай бырайыагын олоххо киллэрэригэр биһиги  экономикабыт, социальнай эйгэбит  бары салаата сүүйүөҕэ. Ити бастакыта. Иккиһинэн, хампаанньа манна собуот тутарыгар миллиардынан сууманы угар. Онон кинилэргэ кыратык тыын ылалларыгар чэпчэтии көрүөх тустаахпыт, ол кэнэҕэс республика уонна хампаанньа икки ардыгар сыһыаҥҥа үтүө дьайыылаах буолуоҕар саарбахтаабаппын. 

Газовиктар кэлиилэрэ, чуолаан, пароходствоҕа эмиэ барыстаах – сакааспыт улаатар. Кинилэр 2023 сылга диэри 12 мөл. туонна таһаҕаһы тастарыахтаахтар. Ол аата сылга 1,2 мөл. туоннаны эбии таһыахтаахпыт (билигин 1,4 мөл. туоннаны таһабыт).  Ону таһарга, флот бэлэм буолуохтаах, оннук гымматахпытына таһаҕас таһыытын атын кэлии хампаанньаларга былдьатарбытын көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук.

-          Сэбиэскэй кэмҥэ “ЛОРП” сылга төһө туоннаны таһар этэй?

-          13 мөл. туоннаны. Хотугу муора суолунан уопсайа 500 мөл. туонна ааһара.

-          Оччо элбэх судно Өлүөнэбитин, муорабытын киртитиэ суоҕа дуо?

-          Ол иһин экологическай ирдэбил быһыытынан, 2015 сылтан судно бары иккис түгэхтээх, борталаах   буолуохтаах диэн ирдэннэҕэ ди.  

- Каадырынан хааччыллыыгыт хайдаҕый?

- Букатын тиийбэт. Коллектив орто сааһа 50-нуттан ааста... Навигация кэмигэр республика таһыттан 700-чэкэ киһини аҕалан үлэлэтэргэ күһэллэбит.

- Но! Оттон Речной училище (Новосибирскайдааҕы уу транспорын инстутун салаата) каадыры бэлэмнээбэт дуо?

- Быйыл 28 выпускник стажировкалана кэлбититтэн, “ЛОРПаҕа” алтата эрэ хаалла... Ыччат ыарахан үлэттэн икки атаҕынан куотар, бары паапка кыбынан баран сылдьыахтарын баҕараллар... Училище материальнай базатын хаҥатынарыгар харчы көрөн көмөлөһөбүт. Оҕолор толору государство суотугар аһаан-таҥнан, уопсайынан хааччыллан олороллор. Ол гынан баран, каадыры иитии – быстар мөлтөх. Мин саныахпар, Речной училище профориентационнай үлэтин букатын ыыппат, ыччаты хомуйар ирдэбилин сиэри таһынан уустугурдар дуу, туох дуу... Эһиил  тырааныспарбыт министиэристибэтэ каадыры бэлэмнииргэ государственнай сакаас оҥоруохпут диэн эрэннэрдэ, онон балаһыанньабыт тупсар ини.

- Бэйэҕит Жатайга Үөрэтэр киин астыгыт?

- Каадыр боппуруоһа сытыытык турарынан сибээстээн, Жатайга үрдүттэн Үөрэтэр киин аспыппыт.  Урут дьоммутун харчы бөҕөтүн төлөөн, орускуотуран туран Владивостокка, Находкаҕа ыытан үөрэттэрэрбит. Билигин сварщиктары, мотуруостары, ас астааччылары, туокардары о.д.а. идэлэргэ бэйэбит үөрэтэр буоллубут. Экипажтарбытыгар ханнык үлэһит тиийбэтинэн көрөн  үөрэтэн ситэрэн-толорон биэрэбит. Хотугу муора суола аһылларынан сибээстээн, курсаннарбытыгар муораҕа үлэлиир кыахтаах диплому биэрэр буоллубут.

- Диплом дипломунан эрээри, үөрэтии таһыма эппиэттэһэр дуо?

- Үөрэтии таһыма кырдьык үрдүк. Учууталларбытын киин куораттартан аҕалтыыбыт. Тренажердарбыт бары  аныгылар. Маннык үөрэтэр киин Өлүөнэ устатын тухары Саха сиригэр  эрэ баар ээ. Онон кэнэҕэс, сакаас быһыытынан, атын регионнары эмиэ  үөрэтэр кыахтаныахпыт.

 - Речниктэр хамнаскыт хайдаҕый?

- Дьиҥинэн, икки сыл иһигэр орто хамнаспытын үөһээ таһаардыбыт. Бу – улахан ситиһии. Билиҥҥитэ  авиатордартан эрэ намыһах хамнастаахпыт. Биллэн турар, ыччат бастаан саҕалыырыгар биир-икки навигация тулуйуон наада. Хамнас ханнык баҕарар салааҕа курдук ыстаастан тутулуктаах.

- Үлэһиттэргитин дьиэнэн хааччыйаҕыт дуу?

- Дьиэ – каадыры тутуу биир саамай улахан төрүөтэ. Ол иһин үлэһиттэрбитин  дьиэнэн хааччыйар буолан эрэбит. Жатайга 500 үлэһиппит олорор, онон быйыл бөһүөлэккэ  элбэх квартиралаах дьиэ тутуутун саҕалаатыбыт.

- Ким тутарый, бэйэҕит?

- “ЛОРП” бэйэтэ Тутууга управлениелаах. Дьиэлэри сэргэ социальнай объектары эмиэ тутар. Ол курдук  Депутатскайга уонна Черскэйгэ оскуола туттубут. Өссө Управлениебытын салгыы сайыннарарга туспа ыытан кэбиһэрбит дуу диэн саныы сылдьабыт. Бэйэтэ бэйэтин ииттинэр, барыс таһаарар кыахтаах тэрилтэ.

-          Пароходство “төрөөбүт сиригэр” Киренскэйгэ эмиэ база туттан эрэр диэн истибитим.

- Киренскэйгэ экипажтардаахпыт. Дьоммутун  дьиэлээри, быйыл уопсай дьиэни атыылаһан ыллыбыт. Сай устата киһи дьиэ кэргэниттэн тэйэрэ олус ыарахан, ол иһин, баҕалаах буоллахтарына, дьиэ кэргэттэрэ эмиэ онно көһөн тиийэн навигация кэмигэр олорсуохтарын сөп. Ол иһин дьиэ кэргэн олорорун курдук уопсайы саҥардан, өрөмүөннээн биэриэхпит.

- Сергей Александрович,  Саҥа дьыл бу кэллэ... эҕэрдэҕин истиэхпитин баҕарабыт.

- Саҥа дьылга киһи барыта тугу эрэ үчүгэйи күүтэр үгэстээх. 2013 сылтан саҕалаан республикабытыгар сүҥкэн уларыйыылар тахсыахтара. Бу уларыйыыга олохтоохтор туораттан көрөөччү, ирдээччи эрэ оруолун толорбокко, быһаччы олохпут оҥкулун оҥорсуһар күүс буолуохтаахпыт. Уларыйыыттан дьааххаммакка кыттыһан иһиэххэ наада. Ханнык баҕарар балаһыанньаҕа бэйэҕэ барыстааҕын, сүүйүүлээҕин талыах тустаахпыт. Саха сирин олохтоохторугар чэгиэн доруобуйаны, бөҕөх санааны, дьулууру, дьаныары, онтон тахсар дьолу-соргуну баҕарабын!

 

Кэпсэттэ Туйаара НУТЧИНА,

Аартык.ру