Онно төрүөтүнэн бирисээгэлээх сэтээтэллэр кыттыылаах суут кэлиҥҥи кэмҥэ таһаарбыт бириигэбэрдэрэ буоллулар. Ол – кыһыл оҕону түннүгүнэн мүлчү туппут саастаах киһи дьыалата, ХИФУ методиһын өлөрүү дьыалата, итирик суоппар буруйунан Нам полицейскайа өлбүт дьыалата, киһини наймылаан өлөттөрө сатаабыт дьахтар дьыалата... Урут да этэн аһарбытым курдук, дьон-сэргэ киһи өлүүлээх дьыалалар бириигэбэрдэрин, юридическай ымпыктарын-чымпыктарын иҥэн-тоҥон ырыта барбат буолан, хаһан да хайдах баарынан ылыммат. Јлөрүү, киһини өлүүгэ тиэрдии эмиэ араастаах буоларын өйдөөбөт уонна өйдүү да сатаабат. Оттон киһини өлөрүөххэ сөп, – соруйан, олус кырыктаахтык, эрдэттэн толкуйдаан-былааннаан, үлтү кырбааһын түмүгэр. Өлөрүөххэ сөп – алҕас, бэйэни көмүскэнэн, сыыһа туттууттан, дьалаҕай быһыыттан, сэрэҕэ суохтан, быһымахтыйыы туругар сылдьан (« в состоянии аффекта»), суол быһылааныгар, уо.д.а. Дьэ, маннык ымпыктары-чымпыктары өйдөөн-дьүүллээн быһаарыахтаах, бирисээгэлээх сэтээтэллэр сууттара.

Ити үөһэ ахтыллыбыт дьыалалар бириигэбэрдэриттэн сиэттэрэн, интернеккэ олорооччулар онно кыттыбыт бирисээгэлээх сэтээтэллэри үөҕэн-мөҕөн, кыраан-таныйан да биэрдилэр. Ол дьон умайыктаммыт хара санаата ааранан миэхэ эмиэ тиксибитэ, кэлин тиһэҕэр өлөрүөхсүтү көмүскээбит, быыһаабыт мин буолан тахсыбытым. Итинник сирэйэ-хараҕа суох буруйдааһын сыанан аҕаабата чуолкай буолан баран, санаабын син биир уларыппаппын. Тоҕо диэтэр, ити үөхсэр-кырыыр дьонтон биир да киһи суукка сылдьан көрбөтөҕө-истибэтэҕэ, оттон мин биир да суут мунньаҕын көтүппэтэҕим. Ити кыһыл оҕо өлүүлээх дьыаланы көрүүнү этэбин. Оччотугар кимиэхэ ордук итэҕэйиэххэ сөбүй – сылдьыбатах дьоҥҥо дуу, сылдьыбыттарга дуу?

Бу бирисээгэлээх сэтээтэллэр сууттара олоххо киирбитэ уонча сыл буолла да, кинилэр кыттар сууттарыгар аан бастакытын ити быйыл эрэ сырыттым. Маннык суут мунньаҕа хайдах быһыылаахтык барарын илэ көрөр кыахтаммытым. Бу сэтээтэллэриҥ – хантан да халлаантан түһэн кэлбэтэх, бэйэбит аттыбытыгар сылдьар көннөрү дьон. Республикаҕа бирисээгэлээх сэтээтэллэр биир уопсай испииһэктэрэ баар. Бу испииһэктэн түбэһиэх талыллан, суут мунньаҕар республика араас муннуктарыттан ыҥырыллан кэлэллэр (маннык талыынан Үрдүкү суут аппараата дьарыктанар). Бирисээгэлээх сэтээтэлинэн 25 сааһын туолбут, быыбардааччылар испииһэктэригэр киирбит, сууттамматах, психдиспансерга, наркодиспансерга учуокка турбат РФ гражданина буолар.

Бирисээгэлээх сэтээтэллэр коллегиялара сабыылаах суут мунньаҕар таӨыллар. Онно куоластааннар, бэйэлэрин старшиналарын талаллар, бирисээгэ биэрэллэр. Өй-санаа күүрээнигэр (эмоцияҕа), уопсастыба сабыдыалыгар бэриммэккэ, дьыаланы кырдьыктаахтык, сиэрдээхтик көрүөхпүт диэн. Бу бирисээгэлэрэ суут мунньаҕын боротокуолугар тиһиллэр.

Буруйданааччылар дьыалаларын маннык суут көрүүтүгэр биэрэр бырааптарын хото туһаналлар. Буруйа суох киһи «кырдьыгым тахсыа» диэн, буруйдаах киһи «баҕар, мүлчү туттаран, накаастабылтан куотуом» диэн эрэнэ саныылларыттан буолуо, бадаҕа. Бирисээгэлээх сэтээтэллэриӨ араас идэлээх, юридическай үөрэҕэ суох, олоххо тус уопуттарынан, тус көрүүлэринэн, суобастарынан, сүрэхтэрэ-дууһалара тугу этэринэн салайтарар көннөрү дьон буоллаҕа. Дьэ, мантан силис тардар быһыылаах, кинилэр уопсастыбаны соһутар, күүтүллүбэтэх вердиктэри таһаараллара.

Тоҕо диэтэр, кинилэр таһаарар уураахтарыгар туох барыта дьайыан сөп быһыылаах: судаарыстыбаннай буруйдааччы (прокурор) уонна адвокат кимнэрэ-туохтара, хайдах туттан-хаптан саҥараллара-иҥэрэллэрэ, суут кыттыылаахтарыгар сыһыаннара, төһө итэҕэтиилээхтик дакаастыыллара. Бэл диэтэр, бирисээгэлээх сэтээтэллэр бэйэлэрин настарыанньалара, прокурору, адвокаты, сууттанааччыны хайдах ылыналлара кытары оруоллаах быһыылаах. Идэтийбит юристар – прокурор уонна адвокат – киирсиилэрэ, хайалара кыайыылаах тахсара, кинилэр бирисээгэлээх сэтээтэллэргэ бэйэлэрин позицияларын хайдах тиэрдэллэриттэн улахан тутулуктаах эбит диэн көрбүтүм. Манна эбии барыллааһын силиэстийэ хайдах ыытыллыбыта, хаачыстыбата, биллэн турар, быһаарар оруолу ылар.

Быһата, бирисээгэлээх сэтээтэллэр уйулҕаларыгар дьайар түгэннэр элбэх буолуохтарын сөп эбит: холобура, адвокат прокурор «саба түһүүлэригэр» утарылаһар, сокуону буолбакка, киһини көмүскээччи быһыытынан көстүөн сөп. Эбэтэр төттөрүтүн, буруйдааҕы эппиэттэн куоттара сатыыр «куһаҕан киһи» курдук ылыныллыан сөп. Оттон прокурор судаарыстыба аатыттан кыттар буолан, бирисээгэлээх сэтээтэллэр харахтарыгар быдан үрдүк аптарытыаттаах киһи быһыытынан көстүөн сөп.

Түмүктээн курдук эттэххэ, бирисээгэлээх сэтээтэллэр таһаарар вердиктэригэр дьайар түгэннэр элбэхтэр. Ону бирисээгэлээх сэтээтэл буолан, дьыала көрүүтүгэр кыттыбыт, кини «тириитин кэппит» киһи эрэ өйдүөҕэ. 

Вера МАКАРОВА, "Саха сирэ".