"Сааланыы
Сааттан эмсэҕэлээһин, суорума суолланыы түбэлтэлэрэ сыл ахсын син биир тахса тураллар. Ол сүрүннээн, арыгылааһынтан силистэнэр эрээри, сэби-сэбиргэли харайыы ирдэбилин тутуспат буолууттан, дьалаҕай сыһыантан эмиэ итинник хомолтолоох суолга тиийиэххэ сөп. Буруй бу көрүҥүн сэрэтэр сыалтан уонна сааланыы сокуонугар саҥа уларыйыы киирбитинэн, бүгүн бу тиэмэҕэ хаттаан эргиллэбин.

Статистиканы ылан көрдөххө, бу сыл уон ыйын иһигэр сэби-сэбиргэли туттан, 54 буруй оҥоһуллубут (былырыын бу кэмҥэ 48 эбит). Сааны харайыы бэрээдэгин кэһэн, 5 тыһ. тахса киһи административнай эппиэккэ тардыллыбыт, 8 тыһ. тахса сэп-сэбиргэл былдьаммыт. Маныаха бэлиэтээн эттэххэ, хаһаайын ыйыллыбыт кэһиини туораттаҕына, былдьаммыт сэбин-сэбиргэлин төннөрөллөр. Оттон сыл иһинэн иккитэ административнай эппиэккэ тардыллыбыт киһи саатын лицензиятын былдьатыан сөп.

Бу олорон санаатахха, сааны эркиҥҥэ, тоһоҕоҕо таах ыйаан туруоруу эбэтэр орон анныгар кистээһин, хоспоххо, гаражка, ампаарга көннөрү ууран кэбиһии түмүгэр элбэх быһылаан тахсыбыт буолуохтаах. Уонна куһаҕаннык харайыы ночооттоох даҕаны – сааны, ботуруоннары уоруу 22 түбэлтэтэ тахсыбыт. Ирдэбил быһыытынан, саа анаан-минээн сейфэҕэ хатаныахтааҕын саалаах киһи барыта билэр. Сейфэ буоллар, туора дьон, оҕолор тиийбэт, ылбат, булбат сирдэригэр туруохтаах. Эркиҥҥэ эбэтэр муостаҕа хам саайыллыахтаах, хамсыа суохтаах. Оттон полиция үлэһиттэрэ киһи саатын хайдах көрө-харайа сылдьарын сылга иккитэ-хаста бэрэбиэркэлиэхтээхтэр. Сэп-сэбиргэл туттуулаах быһылаан таҕыстаҕына, туһааннаах салаа полицейскайдарыгар бэйэлэригэр сулууспанан бэрэбиэркэ ыыталлар. Онуоха ситэ көрбөтөх-билбэтэх, миэрэ ылбатах түгэннэрэ булулуннаҕына, бэйэлэрин дьиссипилиинэ эппиэтигэр тардаллар.

Сааны-саадаҕы, сэби-сэбиргэли сөмөлүөтүнэн илдьэргэ туһунан харайыы ирдэнэр: барытын хаатыгар, хоруопкатыгар уган, аэропортка баар анал «түннүккэ» илдьэн туттарыллыахтаах, «түннүк» үлэһитэ туппутун туһунан докумуон биэриэхтээх. Саалаах хаһаайын көтөн тиийбит сиригэр ити докумуонун көрдөрөн, баайын-малын ылыахтаах. Манна даҕатан эттэххэ, сөмөлүөтүнэн илдьэргэ 5-кэ диэри саа, 400-кэ диэри ботуруон көҥүллэнэр.

Сокуоннайа суохтук харайыыга туох киирэрий?

Бастакытынан, республика тас өттүттэн аҕалыллыбыт буоллаҕына. Иккиһинэн уонна үгүс түбэлтэҕэ көстөрүнэн, урут ылыллыбыт, регистрацияламмакка хаалбыт эргэ саа. Һсүһүнэн, саа хаһаайына өллөҕүнэ, ол саа оҕотугар дуу, аймаҕар дуу тигистэҕинэ. Бу барыта оперативнай үлэ түмүгэр быһаарыллар. Син ол курдук, анал маҕаһыыннар көҥүлэ суох биир да сааны атыылаатахтарына, лицензиялара быһыллар.

Маны тэҥэ, хантан эрэ булуллубут саа, ботуруон, ытар, дэлби тэбэр тэрил эмиэ сокуоннайа суохтук харайыыга киирэллэр. Онон, балары барытын тутатына ис дьыала отделыгар илдьэн туттарар ордук. Оччотугар «кистии сылдьыбыккын» диэн эппиэккэ тардар бырааптара суох буолар, ону ааһан, өссө харчы төлүөхтээхтэр. Холобура, буулдьанан ытар саа иһин 3 тыһ.солк. диэри, бултуур саа иһин 2 тыһ. солк. диэри суума төлөнүөхтээх.

Көҥүллэммэт: административнай кэһиини соруйан оҥорбут; сууттаммыт; сокуоннай сааһын ситэ илик; олорор сирэ суох; психическэй ыарыылаах киһиэхэ. Уонна, биллэн турар, докумуоннара ситэ хомуллубатах буоллаҕына.

Сааны бэлэхтэһии

Нэһилиэстибэ быһыытынан кэлбит сааны бэйэ аатыгар суруттарарга, бэйэҕэ көһөттөрөргө бастаан улуустааҕы полиция отделын начальнигын аатыгар сайабылыанньа суруллар. Доруобуйа туругун туһунан 046-формалаах ыспыраапка, участковай боломуочунай араапара, үлэлиир сиртэн характеристика, госпошлина төлөммүтүн туоһулуур квитанция, хаартыскалар баар буолуохтаахтар. Итини таһынан, олохтоох ис дьыала уонна айылҕа харыстабылын уорганнарыгар зачет туттарыллыахтаах. Сэби-сэбиргэли, сааны-саадаҕы туттууга сэрэхтээх буолууга. Сааны ылааччы киһи сууттамматах уонна саата сейфэлээх буолуохтаах. Икки нэдиэлэ иһинэн учуокка туруохтаах.

Киһи олоҕун ханнык эмит бэлиэ түгэнигэр сааны бэлэхтиир үгэс баар. Бэлэхтээһин нотариус нөҥүө оҥоһуллуохтаах. Бэлэх биэрээччи сайабылыанньа суруйуохтаах. Миэхэ лицензия баар, ону бэлэх ылааччы аатыгар суруйуҥ, миигин учуоттан устуҥ диэн. Лицензия бэлэх ылааччы киһи аатыгар суруллуохтаах. Нотариуска кини бу докумуонун туппутунан тиийиэхтээх. Ол эрэн, өскөтүн аҕа уолугар, убай быраатыгар эҥин (олох чугас аймахха) бэлэхтиир буоллаҕына, туох да нотариуһа суох, ис дьыала лицензияны биэрэр отдела бэйэтэ оҥорон биэриэхтээх.

Былырыын бэчээттэммит «Травматик» – оҕо оонньуута буолбатах» («Саха сирэ», 195 №, 13.10.11) диэн ыстатыйабар саҥа федеральнай сокуон олоххо киирбитин иһитиннэрэн турабын. Бу гражданскай сэби-сэбиргэли эргитии эйгэтигэр уларытыылары киллэрэр, хонтуруолу кытаатыннарар саҥа сокуон ирдэбилинэн, сааланыыга көҥүлү аан бастакытын ылыахтаах киһи хайаан да анал үөрэҕи, бэлэмнэниини барыахтаах. Ол туһунан суруйбутум эрээри, оччолорго ханнык үөрэх тэрилтэлэригэр итинник боломуочуйа бэриллиэхтээҕэ быһаарылла илик этэ. Оттон быйыл чуолкайдаммыт, ол – «Ратник» уонна «Безопасность» үөрэтэр кииннэр. Үөрэх төлөбүрдээх: алта чаас – 5 тыһ. солк. үөрэммит киһи экзамен туттарар уонна анал үөрэҕи ылбытын туоһулуур докумуонун туппутунан, полицияҕа барар. Уонна, дьэ, сааланыыга көӨүлүн ылар. Экзамены тутар хамыыһыйа састаабыгар полиция үлэһитэ эмиэ киирэр.

Бу сокуон ирдэбилинэн, эбии бобуулар киирбиттэрэ: гражданскай сэби-сэбиргэли мунньахтарга, миитиннэргэ, демонстрацияларга, атын да тэрээһиннэргэ илдьэ сылдьар көҥүллэммэт.

Түмүккэ, эбии эттэххэ: республика ис дьыалаҕа министрэ Виктор Кошелев биһиги улуустарбыт ыраах сыталларын, айан төлөбүрэ ыараханын, дьон кэлэр-барар кыһалҕатын өйдөөн, былырыын саҥа дьаһал киллэрбитэ. Ол дьаһалынан, саалаах дьон, лицензиятын болдьоҕун уһаттараары, аны Дьокуускай куоракка тиэстибэт буолбута. Барыта антах, дойдуларыгар оҥоһуллар. Онон, министр ити үтүө саҕалааһынын өйөөн, саалаах дьон, болдьоххутун кэмигэр, биир-икки ый инниттэн кэлэн уһаттараргытын умнумаҥ. Бултуур кэм саҕана биирдэ өйдөнөн, сүүрэн кэлэн, административнай эппиэккэ тардыллыбат гына.