Былыр да, аны да будулҕан чэҥ муус тыйыс тыыннаах муҥура биллибэт байҕал хонноҕор олорор норуот оҕото кэм-кэрдии кыһарыйар туруулаһыытыгар тыыннаах хаалар иһин мөхсөн кэллэ.  Төһө да сиэдэрэй оттоох-мастаах алаас сыһыы кэмниэ-кэнэҕэс эгэлгэтин арааһа сымсаан, аҕыйах эрээри халыҥ ахсааннаах маһынан-отунан саба үүнүөҕүн өйдөөтөрбүт даҕаны, тыыны уһата түһэргэ өссө да орто туруу бараан дойдуга үрүҥ күн анныгар сылаанньыйа түһүөх баҕаны ама ким сүөргүлүөх үһүнүй.  Биһиги национальнай идиэйэбит – тыыннаах хаалар туһугар мөхсүү буолбатах дуо?  Өскөтүн оннук буоллаҕына, биһиги тыыммыт тугунан туолан уһаты-туора устар үйэлэри уҥуордуон сөбүй?

 Норуот сүрэ – тыл. Оттон тыл кута – итэҕэлгэ.

 Түөрт үйэ тухары саха төрүт итэҕэлин урусхаллааһын, атын итэҕэли соҥнооһун түмүгэр, саха саха да буолан бүтэн эрэр.  Бастакы хаһаактары кытары утары сахалар бастаанньалара – итэҕэллэрин көмүскээһин идиэйэлээх этэ диэн “Аар Айыы итэҕэлин” канон таһымыгар таһаарарга дьулуспут Айыы ойууна Владимир КОНДАКОВ эмиэ итинник ааттаах кинигэтигэр суруйан турар.  Ол тумул кэтэҕэр саспыт былдьаһыктаах дьыллар-күннэр  ис хоһооннорун илэ билбэтэхпит да иһин, киһи сөбүлэһиэх санаата кэлэр.   Улахан улуу итэҕэллээх буолан үйэ-кэм үтүргэниттэн мүлчү туттаран тыыннаах ордон кэллэхпит, бачча киэҥ сири-дуолу  Саха сирэ диэн ааттаттахпыт эбээт.  Ыт-кус курдук сомоҕолуур, угуйар итэҕэлбит суоҕа эбитэ буоллар дьыллар ыгыыларыгар симэлийэ сүппүппүт быданнаабыт буолуох этэ.

Оччотугар, билигин, биир моһолу - тыйыс айылҕабытын кытары биир тылы булан бур-бур буруо таһаарар үөрүйэхтэнэн туораабыт дьону, кыраныыссаны суурайар глобализация диэн киһи-аймах сайдыытын аныгы түһүмэҕин хайдах охсуута суох ылынан, онно кыттыһан, аан дойдуну кытары тэҥҥэ “эн-мин” дэһэр үөрүйэхтэнэн, омук быһыытынан суураллыбакка дьоһуннук олоруохпутун сөбүй?   Сүгэ кыайбатаҕын сүбэ тобулар баҕайыта.

Бүгүн, “Аартык.ру” интернет-хаһыатыгар санаатын үллэстиэҕэ “Оһуохай” түмсүү салайааччыта,  Дьокуускайдааҕы куорат Думатын депутата Александр Джурович ДАНИЛОВ.

-  Аан дойду улахан религияларын ылан көрөр эбит буоллахха, христианство да буоллун, мусульманство да буоллун, араас-араас конфессиялаахтар. Христианнар протестаннара диэн, правовославнайдара, католиктара диэн... аны олор бэйэлэрин истэригэр эмиэ сэттэ уон сэттэтэ хайдыһаллар.  Билигин саха төрүт итэҕэлигэр үлэлиир дьон син биир сүрүн  идиэйэлэрэ – Айыы (Аар Айыы) итэҕэлэ.  Арай, биир Библияны сүүс киһи ааҕан баран сүүс түмүккэ кэлбитин курдук,  биир Айыы үөрэҕин атын-атыннык саныыр-тиэрдэр дьон бааллар.  Дьиҥинэн итини баалаамыахха сөп этэ эрээри,  биһиги этиһэр-охсуһар кэммит суох.  Элбэх ахсааннаах омуктарга конфессияларынан хайдыһыы содула кыра буолуон сөп.  Кинилэргэ тыһыынчанан сыллар усталарыгар итэҕэллэрин эридьиэстээн, ханнык эмэ биир барылга киллэриилэрэ даҕаны “бырастыы гыныллар”.  Оттон биһиэхэ уһун сыллардаах мөҥүрүөн мөккүөр,  сотору кэминэн этиһэр  дьон суохтарынан сибээстээн, түмүгүн булларбакка уостуон сөп.  Этэллэр эбээт: “Норуоту ыһаары гыннаххына сүүс таҥарата ай”, - диэн.   Сол курдук, биһиги төрүт итэҕэлбитин тарҕатарга дьулуһар дьоммут биир түмүккэ кэлэ охсуохтарын наада. Кинилэр норуоту сомоҕолуурга итэҕэл оруолун өйдүөхтээхтэр.

- Сомоҕолоһууга улуустаһыы, алаастаһыы содула баар?

- Биллэн турар, өйбүт-санаабыт 33 аҥыы 33 улууһунан хайдыһан турар. Биир  Боотур улууһун  үс аҥыы хайыппыттара үс аҥыы менталитеты үөскэппитэ.  Ол кимиэхэ эрэ барыстаах,  биһиэхэ кыра ахсааннаах омукка улуустаһыы күүспүтүн үрэйэр эрэ.   Онон, киһи “чурапчыбын”, “ньурбабын”, “уус алдаммын” дэммэккэ “сахабын” диэн өйдөбүлгэ тиийиэхтээх.  Итинник өйгө-санааҕа тиийэргэ итэҕэл тирэх буолуохтаах.  Олох тэтимэ сиэлэр-сүүрэр икки ардынан элэгэлдьийэн истэҕинэ,  мөккүөрбүт муҥурун булбакка эстиэхпитин сөп.  Ол иһин (Аар) Айыы үөрэҕэ хайа сатанарынан норуокка түргэнник төннүөн наада.  Хас биирдии саха хааныгар төрүт итэҕэлбит тыына иҥэ сылдьар.  Ону уһугуннарыахха эрэ наада.

- Итэҕэл төрдө – ытык оһуохай. Аан бастаан тыл баарын курдук,  саха итэҕэлигэр аан бастаан оһуохай,  оһуохай таһаарааччы,  этээччи баар этэ.  Мусульманнар имамнара мечет башнятын үрдүгэр тахсан баран: “Алла-а-ах ак бар!” – диир дии, дьон кинини үтүктэн кэнниттэн “аллаах ак баар” диэн түһэрэ сыталлар.   Атын былыргы религияларга жрец кэнниттэн үтүктээһин көрүҥнэрэ көстүтэлииллэр.  

   Биһиги историябыт  дириҥ силистээх-мутуктаах,  өбүгэлэрбит быдан былыргыттан тымыр таттарыылаах дьон буоллахтара.

   Саха итэҕэлин аан бастакы көрүҥэр оһуохайдьыт – жрец (таҥара үлэһитэ)  этэ диир чинчийээччилэри кытары сөбүлэһэбин.  Оһуохайтан саҕалаан тус-туһунан идэтийии тахсан барбыта. Холобур, ону уруһуйдуур эбит буоллахха,  сир –итэҕэл, ол сиртэн тирэнэн оһуохай – мас үүнэн тахсар,  ол мас лабаалара – алгысчыттар, тойуксуттар, хомусчуттар, ойууттар-удаҕаттар онтон да атын “кыараҕас идэлээх”  дьон үүнэн тахсыбыттар.  Былыр оһуохайдьытыҥ бу тойугу, алгыһы, үҥкүүнү-битиини  барытын толорор – универсальнай жрец  этэ буоллаҕа.   Оһуохай этээччи - итэҕэл үлэһитэ этэ.  Ити холобур, этээччи хас эмэ буола-буола  “оһуокай-оһуокай, эһиэкэй-эһиэкэй”  диэн этэр дии.  Ол кини эппитин,  дьоҥҥо тиэрдибитин  “тоһоҕолоон,  өйдөрүгэр хатыыр”  күлүүс тыла буолар.

  Этээччи тугу этэрэ-тыынара дьон өйүгэр хатанан хаалар. Аныгылыы эттэххэ, кини дьону туохха эмэ программалыыр.  Оһуохай хамсаныыта, тэтимэ, күнү батыһа эргиирэ – барыта киһини турукка киллэрии ньымата.  Маннык турукка киирбит киһини, бэйэтин кэнниттэн үтүгүннэрэн,  күлүүс тылларынан өйдөрүгэр хатаан – итэҕэлин тарҕатара,  сиэргэ-туомҥа үөрэтэрэ.

Аны,  былыргы этээччилэр тыллара-хоһоонноро барыта сааһыламмыт, каноннаммыт буоларын олоҥхолорго көрүөххэ сөп.  Ити билиҥҥи сорох этээччилэр (итиннэ сэбиэскэй кэм культуратын  сабыдыалынан диэххэ сөп)   “күннээҕи ыаһаҕынан” оһуохай тылын таһаарыахтарын сөп.  Оттон былыргы  этээччи,  омуннаабакка эттэххэ,  турукка киирэн Айыылар тылларын – Алгыс тылларын норуотугар ЭТЭР  этэ буоллаҕа.

- Онон (Аар) Айыы итэҕэлин тарҕатааччылар, дьиҥинэн, оһуохай нөҥүө, дьону бэйэлэрин диэки түргэнник тардар кыахтаахтар. Итэҕэл сүрүн санаатын оһуохай нөҥүө ылыннарыахтарын сөбө.

Оһуохай уонна саамай биир сүүйүүлээх  балаһыанньата - түһүлгэҕэ киирэр дьон ахсаана элбэҕэр сытар.  Биирдии-биирдии ыҥыртаан дьоҥҥо төрүт итэҕэл туһунан кэпсиир ордук дуу, эбэтэр хас да уонунан, улахан түһүлгэлэргэ сүүһүнэн дьон киирэн тахсар, маассабайдык өйүгэр түһэрэр ордук дуу?

- Дьэ, ити баар суол. Оһуохайы ыччакка күүскэ  пропагандалыахха наада. Сөптөөх, аныгылыы оҥоһуулаах, үчүгэй акустикалаах улахан оһуохай дьиэлээхпит эбитэ буоллар... диэн баҕа санаалаахпыт, чэ, ити атын кыһалҕа...  

Быйыл Туймаада ыһыаҕар саамай улахан оһуохайга Гиннес рекордун олохтоотубут. Этээччи – Александр  Саввинов.  Итинник тэрээһиннэр дьоҥҥо-сэргэҕэ олус наадалаахтарын кыттааччылар ахсааннара элбэҕэ көрдөрдө.  Ханнык эмэ идиэйэ, санаа  – оһуохай нөҥүө букатын элбэх киһини түмэ тардар кыахтааҕын биһиги илэ көрдүбүт уонна итэҕэйдибит.

- Кырдьыга оннук. Итини улахан тылларынан эппэккэ эрэ, судургу олох-дьаһах  холобурунан да ылан көрүөҕүҥ.

Былыр эдэр дьон билсиһэр сирдэрэ – ыһыах – оһуохай буолара.  Илии илииттэн, тоҥолох тоҥолохтон даҕайсар, тутуһар – долгутуулаах бөҕө буоллаҕа.  Бары биир киһилии тэҥҥэ хамсанан долгулдьуйар, биир санааҕа, ырыаҕа түмүллэр, биир үөрүүгэ-көтүүгэ кыттыһар – энергетиката диэн туох да сүҥкэннээхэй буоллаҕа!   Ыһыахха билсиһииттэн, көрсүһүүттэн сиэттэрэн уруулар тэриллэллэрэ, оҕолор төрүүллэрэ.  Биир дьиктитэ диэн баар, ханнык улууска оһуохай оонньуута ордук тэнийбит да  – ол улууска элбэх оҕолоох ыал ахсаана элбэх.  Холобур, Ньурбаҕа, Сунтаарга, уопсайынан, Бүлүү сүнньүн улуустарыгар биэс уонна онтон элбэх оҕолоох ыал ахсаана киин улуустардааҕар быдан элбэх.    Ити, ытык оһуохай өссө таайылла илик таабырына буолар.

Билигин сулумах сылдьар орто саастаах киһи элбэх,  оҕото да суох ыал сэдэх буолбатах. Өрөбүл аайы оһуохайга сылдьар кырдьаҕастар  “манна кэлэн ыалдьыбат буоллубут” дииллэр.  Кырдьык, оннук.  Бэл, бу оһуохайдаан баран ыал буолбут саастаах да дьон бааллар.   Оттон эдэрдэргэ билсиһэргэ-көрсөргө эгэ эрэ буоллаҕа.  Таарыччы доруобуйаларын бөҕөргөтөллөр уонна саамай сүрүнэ диэн – саха төрүт  итэҕэлигэр сысталлар эбээт.  Оттон ыччаппыт  төрдүн умнубат буоллаҕына,  сарсыҥҥыбыт да күннээх буоларыгар эрэлим  улахан.

***

    Александр ДАНИЛОВ санаатыгар кыттыһан туран, оһуохайы пропагандалаан уһуйааннарга, оскуолаларга куруһуок курдук тэрийиэххэ баар эбит дии санаатыбыт.

    Кыра эрдэҕиттэн  сиэр-туом,  киһилии майгы,  аһыныгас-амарах сыһыан,  бэйэ-бэйэҕэ истиҥ сыһыан диэни билбит оҕо,  уопсай күргүөмҥэ  биир сомоҕо буолан кыттыспыт эдэр киһи норуотун үгэһин ытыктыыр,  тылын сүмэтин сыаналыыр,  сахатынан киэн туттар киһи буола улаатыаҕа диэн  саарбахтаабаппыт.