Сахаҕа улаханнык сөбүлэтэр икки ырыаһыт кыттыһан биир бырайыагы толкуйдаабыттара истиэххэ-көрүөххэ дьэ бэрт интэриэһинэй буолсу.
Онон сылтаан, Байбал былырыын сольнай кэнсиэрин иннинэ биэрбит интервьютун хат бэчээттиибит. Ааҕааччыга билигин да ааҕарыгар интэриэһинэй буолуо дии санаан.
***
Байбал: "Ылаары кэлбитим"
Саха -- дьикти айылҕалаах. Омуктан эрэ ураты уран тылы сыаналыыр. В.Серошевскай «Сахалар» этнографическэй чинчийэр үлэтигэр: «Уустаан-ураннаан, хоһуйан-дьүһүйэн  саҥарары сатыыллар уонна таптыыллар», -- диэн бэлиэтээбитэ баар. Кырдьыга оннук. Оттон уран тылга өссө сүрэҕи-быары ортотунан сыыйыллан киирэр матыып холбостоҕуна, букатын даҕаны өлбөт-сүппэт норуот шедеврэ айыллан тахсар. «Норуот ырыаһыта, норуот ырыата» диэн бу буоллаҕа, айар киһиэхэ билинии, ылыныы муҥур чыпчаала.

 

Павел Семенов – Байбал, арааһа аныгы саха эстрадатын ыраас куолаһын, саймаархай сахалыы матыыбын, уран тылын эталона диэтэххэ омнуоламмата буолуо. Кини маны хайдах ситиһэрий? Бука, киһи быһыытынан даҕаны, булгуччу, сайаҕас санаалаах, олохтоох тыллаах-өстөөх, дириҥ көрүүлээх, уостубат дьулуурдаах, ыралаах буолуохтааҕа буолуо.

- Урут наар таптал туһунан ыллыырым. Билигин сааһырыы уонна уопутуруу бэрээдэгинэн, ордук киһини толкуйдатар, күдээринэ тыаһаан баран салгыҥҥа суураллан хаалбат -- үйэлээх соҕус ырыалары айа, ыллыы сатыыбын. Ырыам киһиэхэ  иҥнэр ханнык диэн,  толкуйдатар ырыаһыт буоларга дьулуһабын.

- Ити өйдөбүлү улаханнык ылыммаппын. Оннук аһара «ыһа-тоҕо» ыллаан кэбиһиэм дии санаабаппын. Ыллыы кэлбит киһи ыллыахтаах буоллаҕа. Миэхэ атын дьон эмиэ «аналыҥ-- ырыа, онон ыллыахтааххын» диэн эппиттэрэ...

- … Итэҕэйэр дьонноохпун.

 

- 1994 сылтан. 1996 сыллаахха Култуура колледжын бүтэрбитим.

- Аатырыы-сураҕырыы диэн… кэлиэхтээх кэлэр. Ол ону -- Айылҕа биэрбитин,  сөпкө туһаныахха наада. Сиэр кэминэн. Дьон-сэргэ билиниитин ылан баран, уһуннук ол таһымҥын тута сылдьыаххын баҕарар буоллаххына, дьону кытары дьон курдук сылдьыахтааххын.  Ханнык баҕарар публиканы кытары биир тылы булан, аһара нөҥүө да, бэтэрээ да түспэккэ ортотунан сылдьыахха наада.

- Кыра ычалаах киһи кыра да аатырыыны уйбат дии саныыбын. Мин тус бэйэм оннук дьону кытары илэ билсибэппин эрээри, баалларын билэбин.

- Дьыл-хонук аастаҕын аайы, киһи, күннээҕи олоҕор аатырыы үтүө да, мөкү да дьайыытын салайа үөрэнэр. Сорохтор саҥа ыллаан иһэннэр автобуһунан сылдьыахтарын кыбысталлар. Мин массыынам суох, онон автобуһунан төһө баҕарар сылдьабын. Олох кыһаллыбаппын. Ону сорохтор сүөргүлүүллэр: «Байбал, эн, таһымҥын тутуоххун наада», -- диэн. Мин идэм -- ырыа. Ырыа – истээччитэ суох ырыа буолбат, көрөөччүтэ суох артыыс – артыыс буолбат. Дьону кытары дьон курдук сылдьыахха наада, ортотунан.

Сорох дьон куһаҕаны бэйэлэрэ «сыбаан» кэбиһэллэр. «Айыбыын! Дьэ, бу Байбал, туох ааттаах улаатымсыйдыҥ, миэхэ кэлэн ыллаабатыҥ, табаарыстаргын кытары олоро түспэтиҥ, наһаа да бэйэҕин билиммиккин!» -- эҥин диэн… Эн оннуккун көрдөрбөтөҕүҥ, санаабатаҕыҥ да үрдүнэн, оннук «майгылаан» кэбиһэллэр. Итинник «сирэй-харах анньыы» кимиэхэ баҕарар, ханна баҕарар баар.

 

- Дьонтон наар үрдүү сатаан, дьону тэҥнээбэт, ахсарбат буола сылдьар киһи, буолаары буолан ырыаһыт, туох-ханнык кэскиллээх буолуоҕай? Бу орто дойдуга, тыыннааҕыҥ тухары дьонтон үөрэнэҕин, дьону үөрэтэҕин. Холобур буолуохтааххын, онно дьулуһуохтааххын. Билинэбин: мин олохпор барыта биир кэм эриэ-дэхси буолбатаҕа, төлөрүйүү, түһүү да, тахсыы да баара, сыыһа-халты, буруй-сэмэ да баара. Арыгыны испэтэх, табаҕы тардыбатах киһи дэммэппин. Ол гынан баран, киһи сыыйа көнүөхтээх уонна майгытын-сигилитин, олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын салайына үөрэниэхтээх. Киһи ис-иһиттэн уларыйара – уларыйыы диэн буолар. Ол саҥа таҥас кэппитэ, атын баттах үүннэрбитэ – уларыйыы буолбатах.

- «Тосту көнөөһүн» диэн миэхэ суох буолуохтаах. Барыта сыыйа кэлэр. Биир күн уларыйан уһуктубаккын.

-  Ардыгар таксинан баран истэххэ, ким эмэ: «Оо, Байбал, миигин биллиҥ дуо?» -- диэн ыйытара баар буолааччы. Биһиги идэбит быһыытынан, наһаа элбэх киһини кытары алтыһан, билсэн-көрсөн ааһабыт. Билбэтэх да буоллаххына, «билбит» курдук кэпсэтэ сатыыбын. Хомотумаары, өһүргэтимээри.

 

- Бастакы уонна соҕотох.

- Оннук баар. Кэргэммин кытары 16 сыл бииргэ олордубут. Арааһы барытын ааспыппыт. Муударай, өйдөөх дьахтар ыал олоҕун үрэйбэт, харыстыыр аналлаах. Киинэҕэ көстөр курдук улахан андаҕары бэрсибэтэхпит эрээри, биир олоҕу олоруохтаахпыт диэн холбоһон ыал олоҕун тэриннэхпит. Мин кырдьаҕас ыал оҕотунабын. Аҕыс бииргэ төрөөбүттэртэн саамай кыраларабын.  Аҕам 78-гар өлбүтэ, ийэм 75-э. Иитиим эмиэ уруккулуу түс-бас, аһыҥа, лыах курдук бииртэн бииргэ көтүөккэлии сылдьары утарар. Ыал буоллуҥ -- олоруохтааххын. Биһиги, ыал буолан баран, 5 сыл оҕоломмотохпут. Ол гынан баран биһиги «оҕолонуохпут» диэн син биир кэтэһэр, эрэнэр этибит. Арахса соруммуппут эбитэ буоллар, ол кэмҥэ үрүө-тараа сырсыа этибит.

- Суох, медколледжы бүтэрбитэ.

- Биир, Аскалон диэн уоллаахпын. 5-с кылааска үөрэнэр.

 

-  Салгыы барыахха наада. Онно бэйэм бүөм санаалаахпын, көрүүлээхпин. Сибилиҥҥиттэн хамсанан, дьаһанан эрэбин. Арассыыйаттан тирэҕирэн, онно кыаҕыран баран, омук сиригэр тахсыахха наада. Бастаан баайдык, кыахтаахтык олорор дьоҥҥо көстүөххэ-биллиэххэ наада...

- Үп-харчы быһаарар бөҕө буоллаҕа. Мин правительствоттан үбүлэтэр кыаҕым, билсиим суох. 45-50 сааспар диэри омук сиригэр тахсар суолбун солонуохпун наада. «Маннык ырыаһыт баарбын, мин сахабын, сахалар маннык ырыалаахтар-тойуктаахтар» диэн биллэрэр гына. Саатар.

- Баар. Кирилиэс олуга баар, ол олукка чиҥник, тирэхтээхтик үктэниэхпин наада. Онно, биллэн турар, суос-соҕотоҕун тарапачыспаппын, дьиэ кэргэним, чугас доҕотторум көмөлөрүнэн, өйөбүллэринэн тахсар санаалаахпын. Эппит-саҥарбыт курдук судургу буолуо суоҕа. Ону өйдүүбүн. Элбэхтик үлэлиэххэ, сыраны-сылбаны барыахха, күүһү-күдэҕи ууруохха уонна олус баҕарыахха, талаһыахха наада…

- Дьиҥэтэ оннук. Харчы кыайара элбэх. Ол гынан баран, наар харчынан ыһан-тоҕон, көрөөччүнү өрүү сүүйэ турар ньиэптээх магнат биһиэхэ суох. Чэ, биирдэ-иккитэ кэнсиэртиэхтэрэ, онтон?

 

- Шоу көрүҥэ буоллаҕа. Спонсордара уйунар кыахтаах буоллахтарына оҥордуннар ээ. Ол гынан баран, итиннэ биир куттал баар, дьону үөрэтэн кэбиһэллэр. Аныгыс сырыыга ити статустарыттан түһүө суохтарын наада. «Хайа, бу сырыыга тоҕо оонньоппото?» -- диэн буолуо эбээт.

- Мин тугу да оонньоппоппун. Ол гынан баран, ити лотереялаах кэнсиэри тэрийэри мин саҕалаабытым. Дьон кэлиэ суоҕа диэн буолбатах, көрөөччүгэ бэлэх диэн санааттан тэрийбиппит. Убайым кэриэтэ саныыр киһим – Алексей Павлов («Киэргэ» тэрилтэ салайааччыта) көмүһүнэн көмөлөһүөм лотереята оҥор диэн эппитин ылынан, киэргэллэри оонньоппуппут.

-  Чэ, ону билбэтим. Мин бэйэм квартираланаары кэнсиэртии сатыыр буоллаҕым (күлэр).

- Баар даҕаны, мас.

- Оннук курдук. Уонна гастроллаан харчы киллэринэҕин.

- Биллэн турар. Уматыгыҥ сыаната, ырааҕа, хонугуҥ, аһыҥ… аны бу дьаҥ туран, улуус улууһунан карантиҥҥа бардылар. Биир да артыыһы чугаһаппаттар. «Умайаҕын» даҕаны. Өссө атын артыыстар «кассовайдар» диэн биһиэхэ ымсыыраллар. Бардахпытына толору кулуубу мунньабыт. Биллибэт-көстүбэт ырыаһыттар элбэхтэр. Айаннаан-айаннаан тиийбиттэрин кэннэ дьон кэлбэт.

- Бастаан рейтинин көрөбүт, онтон киһи быһыытынан хайдаҕын. Уһун-киэҥ айаҥҥа дьону кытары тапсар киһи сылдьар.

- Мин үөрэнэн хааллаҕым дии, тугу хаппырыыстыы сылдьыамый? Сылын аайы Аркадий Алексеев тэрийэн, Бүлүү улуустарынан Лэгэнтэй, Олимпия буолан гастроллаан кэлэбит.

-  Олус чаҕылхай личность. Артыыс быһыытынан ураты суоллаах-иистээх. Соһуччу, атын.

 

- Ылынабын, сөбүлэһэбин диир буоллаххына, эйиэхэ наадалаах буоллаҕына, ирдииллэрин толоруохтаах да буоллаҕыҥ. Ырыаһыт буоларбар, чуолаан, Тумус Мэхээлэ өҥөтө олус улахан. Урут, көннөрү попсаны ыллыы сырыттаҕым. Ону: «Тукаам, бу кырдьыаххар диэри «таптыыбын ээйигиин» дии сылдьыаҥдуо?», -- диэн, айлыҕаҕар олоро сылдьары – дэгэрэҥи ыллаа диэн, онно үөрэппитэ. Миэхэ итинник сүбэлиир-амалыыр дьон олус наадалар.

Георгий Сергучев элбэҕи биэрбитэ. Ирдэбиллээх, грамотнай, олус тактичнай киһи. Бу дьон миэхэ сайдарбар, үүнэрбэр тирэх ууран биэрбиттэрэ.

- Ыллыан сөп. Айылҕатыгар баар буоллаҕына түргэнник ылынар. Холобур, Бурнашов Толик, Очиров Виталий, Саарын түргэн баҕайытык ыллаан бардылар. Саарын куолаһа дэгэрэҥҥэ өссө арыый да атын. Кини дьиэрэтэн, норуот ырыатын ыллыыра ордук табыллар. Толик – универсальнай ырыаһыт. Ханнык баҕарар ырыаны табан толорор.

 

- Тыымпыттан диэ… Онно ырыаһыттар тахсар усулуобуйалара урут-уруккуттан оҥоһуллан турар. Билигин да ыллыыр дьоҕурдаах оҕолор элбэхтэр, сотору биллиэхтэрэ.

- Бэйэҕэ баары, сүрэххэр-быаргар сөҥө сылдьары, бэйэ куолаһынан уратытык таһаарар ыарахан. Ону, бастаан, кими эрэ үтүктэн таһаараллара бааламмат. Ол ааһыаҕа. Васек Еремеев сыыйа уларыйбытын курдук уларыйыахтара. Бэйэлэрин суолларын тобулуохтара.

- Оннук баар. Тахсыахтаах дьоннор тахсаллар буоллаҕа.

- Киирдиннэр ээ, ким да боппот, мэһэйдээбэт.

- Алексей Егоров «Этигэн хомуска» дьүүллүү олорор кэмигэр Өркөн хаһан да кыайбатаҕа.

-  Тутулуга суох бизнес – «АМВЕЙ» сеть тутабын. Кэргэним үлэлээбэт, дьиэҕэ олорор, онон дьарыктанар. Дьиэ кэргэммит бизнеһэ -- ол.

-  Аскалон, Герман уонна Клавдия Хатылаевтар салайар, «Тэтим» бөлөхтөрүгэр дьарыктанар. Былырыын Японияҕа баран барабаан охсор тэтимҥэ үөрэнэн кэлбиттэрэ. Дьарыгын олус сөбүлүүр. Кэнсиэрпэр үһүө буолан – Проня Хоютанов, Саша Максимов буолан кыттаары сылдьаллар.

 

- Санаабар -- улахан бырайыак толкуйдуу сылдьабын. Иван Арбита хоһоонноругар суруллубут ырыаларбын иһитиннэриэм. Арбита бэйэтин кэмигэр биллибэккэ-көстүбэккэ хаалбыт поэт. Мин кини хоһоонугар бастакы ырыам --  «Оһуордаах ыйдаҥа» диэн, балайда дьон-сэргэ билэр ырыата баар.

- Руслан Тараховскай.

- Режиссердарбыт даҕаны элбэҕэ суохтар. Арбитаны Карл Сергучев… Сергей Потапов туруоруохтара эбитэ буолуо. Ол гынан баран, эдэр, үлэлиэн баҕарар киһини тургутан көрөөрү, баҕар кыайдаҕына, сатаатаҕына кэлин бэйэм режиссерум буолуо диэн, бүөм санаалаах – Руслан Тараховскайы ыллым. Көрүөхпүт.

- Оттон итинник буолла... Көрөөччүлэр, бэл, «хайаларын кэнсиэрэ этэй?» диэн мунан хаалбыт түбэлтэлэрин истэбин. Былырыын «сольнайдартан» Бүөккэ Бөтүрүөп, Лэгэнтэй, Олимпия кэнсиэртэрэ олус табыллыбыттара. Бүөккэ гиэнэ, саастаах киһи буолан, барыта орун-оннугар, дьоһуннаахтык, лоп-бааччы барбыта. Сергей Потапов туруорбута. Лэгэнтэй, тыыннаах музыканы дьон ахтыбыта буолуо диэн, «Ый суолун» доҕуһуоллатан ыллаабыта, аһара бэрт этэ.  Олимпия, шоу-көстүү өттүнэн, кыайа-хото туппута.

Мин, Олимпия курдук, хоруоптан тахсар кыаҕым суох («кыах» диэн буолуо дуо,  баҕа суох) – итини дьон киниттэн ирдиир, ол иһин оннук оҥорор. Сольнай кэнсиэрт – биир киһи кэнсиэрэ. Мин айымньыбын дьон истэ-көрө кэлиэхтээх. Мин тугу туойбуппун, ыллаабыппын иһиттиннэр-биллиннэр ээ.

- Бу киэһэм, биир өттүнэн сүрүн соруга диэн – эдэр, саҕалаан эрэр ырыаһыттарга тыл суолтатын көрдөрүү буолар. Үчүгэй, үйэлээх ырыаны күдээринэ «ля-ляя» тылынан айбаккын, дьиҥнээх уус, уран тыл сүмэтэ-сүөгэйэ эрэ этилиннэҕинэ, иҥтэҕинэ тахсар диэн көрдөрөөрү гынабын. Киһи (чэ, баҕар Аскалон, Лэгэнтэй айдыннар) эргиччи талааннаах хоһоонньут ону сэргэ дэгиттэр матыып айааччы буолара бэрт сэдэх. Мин бэйэм хоһооннорбор айбыт ырыаларым бааллар. Табыллыбыттар да бааллар. Ол гынан баран, өрүү барытын бэйэбиттэн эрэ таһаарарбар «ис библиотекам» тиийбэт. Ол иһин поэттар диэннэр бааллар. Кинилэр айымньыларын ылыҥ, көрүҥ, туһаныҥ, бэйэҕит поэккытын (бу мин Арбитаны булбутум курдук) булуҥ диэн эдэрдэргэ этиэхпин баҕарабын.

- Кэм-кэрдии аастаҕын аайы идэтийии кэлэр буоллаҕа. Иэйии киирэриттэн-киирбэтиттэн тутулуга суох үлэлиэхтээххин.

-  Урут сылайабын диир этим. Сорохтор кэнсиэртээн баран 1-2 күн сытан тураллар. Оттон мин төттөрү күүһүм-уоҕум киирбит курдук 2-3 күн баҕас «тыгыалыы» сылдьабын.

- Уопсайа 28-29. Онтон 20-тэ миэнэ.

- 80-а ыллыыбын. «Дапсы» уолаттарым доҕуһуоллуохтара. Кэнсиэр түмүгэр, «минньитэн», урут «Дапсыга» ыллыы сылдьыбыт ырыаларбытын ыллыахпыт.

- Лэкиэс кыайар.

- Тирээн кэллэҕинэ долгуйуом. Билигин тэрээһинигэр сылдьабын, онон санаам атыҥҥа сылдьар. Саамай сыалым-соругум диэн, дьон билиэт ылбытыттан, көрө кэлбититтэн кэмсиммэтин курдук кэнсиэрпин биэриэхтээхпин. Хас да киһи буоллун, көрөөччүм дуоһуйан төннүөхтээх.

Кэпсэттэ Туйаара НУТЧИНА,
25.02.2011.
***
Аартык.ру