·         Раиса Степановна, бу быраап, суут-сокуон үлэһиттэрин барыларын түмэр бырааһынньык буоларынан, бастатан туран, билиҥҥи уопсастыбаҕа юрист идэтин суолтатын туһунан ыйытыахпын баҕарабын.

·         Биллэрин курдук, юрист идэтэ киһи олоҕун-дьаһаҕын бары өрүтүн таарыйар. Ханнык баҕарар дойду судаарыстыбаннай тутулугар, быраабын ситимигэр идэтийбит юристар билиилэрэ, сатабылларын таһыма уһулуччу суолталаахтар дии саныыбын. Ол билиилэрэ төһөнөн дириҥ, чиҥ, киэҥ даҕаны, ону төһөнөн таба туһаналлар даҕаны, соччонон уопсастыба тутула уонна быраап ситимэ сайдыылаах буолаллар. Күннээҕи олоҕу ыллахха, дьон араас сөбүлэһиилэри кумааҕыга түһэрэргэ, бигэргэтэргэ эбэтэр суут мунньаҕар көмүскэтэргэ юрист өӨөтүн туһанар. Оттон юрист идэтэ итинэн эрэ хааччахтаммат ээ: сокуоннары, нормативнай аакталары дириҥник билиини, таба туһаныыны таһынан, маннык идэни талбыт киһиттэн сиэрдээх быһыыны-майгыны, чиэһинэй буолууну ирдиир.

·         «Сиэрдээх быһыыны-майгыны, чиэһинэй буолууну» диэтиҥ. Оччотугар юрист, чуолаан, судьуйа буолбут киһи ханнык хаачыстыбалардаах буолуохтааҕый?

·         Судьуйа дуоһунаһа юрист идэтин үрдүкү чыпчаала буолар. Онон, судьуйа таһыччы үрдүк ирдэбиллэргэ сөп түбэһиэхтээх. Кини дириӨник толкуйдуур, дьон кыһалҕатын өйдүүр, үтүө суобастаах, тулуурдаах буолуохтаах. Ону таһынан, үлэлиир кэмин тухары бэйэтин уонна тус бириэмэтин харыстаабакка, сокуоҥҥа киирэр уларытыылары үөрэтэргэ, ырытарга бэлэм буолуохтаах. Хас таһаарбыт быһаарыыта, уурааҕа киһи дьылҕатыгар сыһыаннааҕын, дьайарын өйдүөхтээх. Сыыһар түгэнигэр, киһи дьылҕата уларыйыан, алдьаныан сөп эбээт. Ол иһин төһө да эмсэҕэлээбиттэри аһыннар-харыһыйдар, буруйдаахтары сэмэлээтэр, бэйэтэ санаа охсуутугар, уларыйыытыгар (эмоцияҕа) бэриниэ суохтаах – ол кини үлэтигэр мэһэйдиэн сөп.

·         Чуолаан эн салайар салааҕар киирдэххэ, биһиги республикабытыгар гражданскай дьыалалары көрүү туруга хайдаҕый?

·         РФ Гражданскай кодексатын 11-с ыстатыйата этэринэн, күөмчүлэммит уонна кэһиллибит быраап суутунан көмүскэнэр. Оттон биһиги дьоммут туох эмит мөккүөр үөскээтэҕинэ, суукка тута барбат идэлээхтэр. Бу мөккүөрү бэйэлэрэ хайдах даҕаны быһаарбат буолар уһукка тиийдэхтэринэ биирдэ, дьэ, суукка ирдэбил түһэрэллэр. Ол эрээри, кэлиҥҥи сылларга бэлиэтээн көрөрбүнэн, дьон бэйэтин быраабын сүрдээҕин көмүскэнэр, билэр буолла. Бу – правовой культура таһыма үрдээбитин туоһута. Маныаха республика салалтатын уонна общественнай тэрилтэлэр бу хайысхаҕа утумнаах үлэлэрэ кырата суох суолталаахтар диир саныыбын.

Дьыала ахсаана сыл аайы элбээн иһэр. Тэҥнээн көрүүгэ эттэххэ, холобура, 2010 с. 21.386 гражданскай дьыалаҕа суут уурааҕа тахсыбыт эбит буоллаҕына, 2011 с. – 22.832, оттон бу сыл 9 ыйыгар номнуо – 23.166 дьыалаҕа быһаарыы ылылынна. Уопсастыба, олох-дьаһах, правовой сыһыан сайдыыта, уларыйыыта – бу барыта суукка көрүллэр гражданскай дьыалалар араастарын элбэтэр, сууттар көрөр гражданскай-правовой мөккүөрдэрин уустугурдар.

·         Эһиэхэ ордук элбэхтик ханнык мөккүөрдэр көрүллэллэрий, туох кыһалҕалаах дьон кэлэрий?

·         Статистиканы көрдөххө: бас билии боппуруоһа, сир боппуруоһа, үлэ быраабын кэһии (хамнас төлөбүрэ, үлэттэн уһуллуу, дьиссипилиинэ эппиэтигэр тардыллыы), олох-дьаһах, олорор дьиэ, коммунальнай төлөбүр, кэргэннии буолуу, арахсыы, оҕону-урууну иитии, төрөппүт быраабын быһыы, алимент ирдээһин, баайы-малы үллэстии, оҕо кимниин олорорун быһаарыы, уо.д.а. Бу ааһан эрэр сыл 9 ыйыгар тахсыбыт суут уураахтарыттан көрдөххө: 12 % – дьиэ-уот, коммунальнай төлөбүр; 8 % – публичнай-правовой дьыалаларга; 4 % – үлэ-хамнас тула.

Көрүллэр дьыалалары ырытан көрөн, уопсастыбаҕа туох кыһалҕа баарын эндэппэккэ быһаарыахха сөп. Атыннык эттэххэ, суут сыыппаратыгар уопсастыба олоҕо сиэркилэҕэ курдук көстөр. Холобура, биир кэмҥэ биэнсийэни ааҕыыга ханнык кээмэйдээх оройуон коэффициена туттуллуохтааҕын туһунан олус элбэх дьыала көрүллүбүтэ. Бу дьыалалары «Нерюнгри биэнсийэлээхтэрин дьыалата» диэн ааттаабыттара. Ис дьыала уорганнарын уларытыы-тэлэритии, милииссийэлэри аттестациялааһын кэнниттэн, аттестация түмүгэр сөпсөспөтөх үлэһиттэр суукка элбэх ирдэбили киллэрдилэр. Булгуччулаах страховкалааһын, холобур, ОСАГО олохтонно – страховка төлөбүрүн ирдээһин элбээтэ. Республикаҕа олорор дьиэни тутууга «пилотнай бырайыак» үлэлээтэ – манна кыттар дьону талар хамыыһыйа быһаарыытыгар элбэх үҥсүү киирдэ. Сокуонунан араас чэпчэтии эбэтэр мэктиэлээһин (холобура, тулаайах оҕолорго дьиэни-уоту уочарата суох биэрии) олохтонно – маны тула үөскээбит ирдэбиллэр элбииллэр. Хамсаабат баай-дуол, сир-уот, онуоха быраап, ону атыылааһын, атастаһыы туһунан мөккүөр эмиэ элбэх. Кэлиҥҥи кэмҥэ үп тэрилтэлэрэ, бааннар дьоҥҥо кредиттээһини киэҥник сайыннардылар. Бу түмүгэр сууттар иэс харчыны төннөрөргө күһэйии туһунан ирдэбиллэргэ балачча элбэх уураах таһаардылар.

·         Раиса Степановна, мин билэрбинэн, гражданскай дьыалалары көрүүгэ быйыл саӨа уларыйыы киирбитэ. Ону кылгастык быһаара түһүөҥ дуо?

·         Кырдьык, бу сыл саҥатыттан апелляция диэн киирбитэ. Судургутук быһаардахха, улуустар, куораттар сууттара дьыаланы туох эрэ сыыһалаахтык көрбүт буоллахтарына, төттөрү ыытар этибит. Билигин ол суох: апелляцияҕа тута көрөбүт, быһаарыы бэйэбит таһаарабыт. Ол быһаарыыбытын өрүттэр РФ Һрдүкү суутугар ааһыныахтарын сөп. Манна биири бэлиэтиэхпин баҕарабын: ирдэһээччи киһи суукка тугу этиэхтээҕин, туох дакаастабыллааҕын барытын суут бастакы кэрдииһигэр хайаан да аҕалтыан наада. Апелляция диэн – чахчы (факт) суута, кассация – быраап суута.

·         Уустуктар, кыһалҕалар гражданскай дьыалалары көрүүгэ бааллар дуо?

·         Оннук улахан уустуктар суохтар. Сыалбыт диэн – дьыаланы болдьоҕор уонна сөптөөхтүк көрүөхтээхпит. Республикаҕа көрүллүбүт дьыалалартан 73 %-на сөпкө көрүллүбүт, 27 %-на – процессуальнай кэһиилэр. Көрдөрөн туран, сокуону куруубайдык кэһии суох.

Ити эппитим курдук, апелляция киирбитинэн, сорох улуустарга суут үлэһиттэригэр уларытыы барбыта. Нэһилиэнньэ дьыалатын көрөр суут састааба саӨардыллыбыта, СР Үрдүкү суутугар улуустартан, куораттартан үлэлэригэр үрдүк көрдөрүүлээх судьуйалар ананан кэлбиттэрэ. Арай сүрүн кыһалҕа быһыытынан, биир судьуйаҕа тиксэр дьыала ахсаана элбэҕин уонна арааһын этиэххэ сөп буолуо. Хас биирдии судьуйа ыйга ортотунан 60-ча гражданскай дьыаланы көрөр, күҥҥэ 10-12 суут мунньаҕын ыытар. Дьокуускай куорат суутугар, биир нэдиэлэҕэ 300 дьыала киирбититтэн, 200-220-тэ көрүллэр, 100-130 дьыаланы сүрүннээн көрүүгэ бэлэмнииллэр, 60-80 дьыала быһаарыыта-уларыйыыта оҥоһуллар. Судьуйалар уонна суут үлэһиттэрэ өрөбүлэ суох үлэлииллэрэ элбэх.

Дьыаланы кэмигэр, болдьоҕун иһигэр көрүллүүтүн харгыстыыр өссө биир сүрүн мэһэйинэн суукка ыӨырыллыбыт дьон кэлбэтэр буолар. Суут коллегията бу боппуруоһу быһаарарга тиһиктээх үлэни ыытар.

·         Раиса Степановна, бэйэ быраабын көмүскэнэргэ суут уурааҕа саамай көдьүүстээх ньыма диэн этиэххэ сөп дуо?

·         Биллэн турар. Киирбит дьыалалар 88 %-нара ирдэһээччилэр туһаларыгар быһаарылыннылар, ол эбэтэр, суут дьоҥҥо кырдьыгы буларыгар көмөлөһөр, гражданнар бырааптарын уонна сокуоннай интэриэстэрин көмүскүүр. Һрдүк көрдөрүүнэн этиэххэ сөп, республика оннунан хаалар быһаарыылара 95 %-ҥа тэҥнэһэрин. Бу көрдөрүү суут быһаарыылара табатык, сокуоннайдык, бигэтик таһаарыллалларын туоһулуур.

                

   Вера МАКАРОВА,