Уһук Илин биһиги дойдубутугар геостратегическай суолталаах регион буоларын быһыытынан,  үөһэ бэриллибит ыйытыыга хайдах хоруй бэриллэриттэн бүтүн Россия Федерациятын дьылҕата тутулуктаах. Манна, бу сиргэ-уокка кистэнэ сытар айылҕа баайа-дуола эрэ оруолу оонньообот. Элбэх экономистар сабаҕалыылларынан, сотору айылҕа баайын-дуолун, ыраас уутун-салгынын  сэргэ  дьон олорор, үлэлиир-хамсыыр сирэ-уота кырыымчык кэмэ кэлиэҕэ.  Ол иһин омук сирин дьоно киэҥ нэлэмэн сирдээх Россия диэки, ордук кини Илин Уһугар харахтарын хатыыр буоллулар. Кинилэр санааларынан, киһи-аймах сайдыыта бу регионтан тирэнэн тахсыахтаах. “Оттон Россия билигин да баар сиринэн муҥурданнын, Уһук Илини киһи-аймах туһатыгар туһаныахха”  диэн саҥалар иһиллитэлээн эрэллэр. Баҕар, геополитическэй балаһыанньа биир тэҥ уларыйбакка турара эбитэ буоллар, ити саҥаны кумаар дыыгыныырыгар холуох этибит. Ону баара аан дойду уларыйа, сайда, кэҥии турар тэтимэ балысхана сүрэ бэрт.

Сэбиэскэй кэми кытары тэҥнээтэххэ, бу регион кыһалҕалара мунньуллан дириҥээн, уустугуран, улам кутталланар чинчилэннилэр. Кэнники сылларга кыһалҕаны быһаарар соруктаах хас да дьаһал ылылла сатаабыта. Холобур, 1996 сыллаахха Уһук Илин уонна Забайкалья сайдарыгар анаан федеральнай программа ылыллыбыта. Бу иининэ үлэлээбит атылыы ис хоһоонноох программалар экономиканы өрө тардыбыт, нэһилиэнньэ ахсаанын элбэппит, олоҕу тыыннаабыт буоллахтарына, бу сырыыга ханнык да салааҕа улахан туһа тахсыбата. Сорохтор программа ситэ үбүлэммэтэҕиттэн атахтанан тугу да ситиспэтэ диэн этэллэр. Онно сөбүлэһиэххэ сөп эрээри, барытын үп-харчы татымыгар сигиир сыыһа дии саныыбын. Саамай кылаабынайа -  1996 сыллааҕы программаҕа ырааҕы өтө көрүү стратегията суох да этэ, суох даҕаны. Ол атахтаата. Уһук Илин субъектарыгар көннөрү баҕа санаа быһыытынан этии кэриҥинэн оҥоһуллубут программа этэ.

***

Аан дойду экономическэй балаһыанньата түргэнник уларыйа турар. Көрүөх бэтэрээ өттүгэр Азия-Тиихэй акыйаан регионнарын экономиката туох да балысханнык сайынна. Кинилэр экономикаларын сайдар тэтимэ биһиги хаалынньаҥ Уһук Илиммитигэр улаханнык дьайар буолан бардылар. Демография, политика, экономика сорох боппуруостарыгар тыллара, дьаһаллара нүһэрсийдэ. Атын өттүнэн, эмиэ даҕаны, омук дойдуларын кытары ылсарга-бэрсэргэ, бииргэ үлэлииргэ аан дойду аана аһылынна.

21-с үйэ бастакы уон сылыгар Россияҕа балайда туруктаах балаһыанньа үөскээтэ. Көнөтүнэн этэр буоллахха, Ельцини солбуйбут Владимир ПУТИН политическэй воляны көрдөрдө.  Чуолаан, ити чахчылартан сиэттэрэн, дойдуга саҥа кыаҕы туһаныы, кутталы намыратар үлэ дьиҥнээхтик саҕаланна.

 Уһук Илиҥҥэ дойду олоҕор дьайар кэккэ бырайыактар олоххо киирдилэр: Чита-Хабаровскай массыына суолун тутуута, Амур-Дьокуускай тимир суола, ИСТА ньиэбин турбата, Сахалин-Хабаровскай-Владивосток гааһын турбата, АТЭС саммитын Владивостокка ыыты тэрээһинэ, Бурейскайдааҕы ГЭС тутуллуута... “Уһук Илин уонна Забайкалье” анал федеральнай программа салҕанна уонна ол иһинэн регион бары субъектарыгар кэккэ социальнай боппуруостар быһаарылыннылар. Уһук Илиҥҥэ бөдөҥ инвестициялаах бырайыактары  чааһынай хампаанньалар ылсан үлэлээн эрэллэр (холобур, «Сургутнефтегаз», «СУЭК», «Мечел» ААО-лар о.д.а.). Соҕуруу Саха сиригэр государство уонна кэтэх бас билии кыттыһан үбүлээн үлэлиир улахан барыйыактара баар буоллулар. Бу бырайыактар көдьүүстэрин саарбахтыыр дьон бааллар.

Оттон мин саныахпар бу үтүө холобур. Уһук Илин экономиката сайдарыгар кинилэр көмө-тирэх буолаллар.  Холобур, АТЭС саммитын көрсө Владивосток тосту тубуста. Былыргы куорат, кэнэҕэс  Уһук Илин дьыалабыай киинин быһыытынан аан дойдуга билиниллэр толору кыахтанна.  Өскөтүн куорат саҥардылларыгар үп-харчы “онон-манан эргийэн быычалаабакка” толору туһаныллыбыта эбитэ буоллар, өссө тупсуоҕа хаалла. Ол да буоллар, Владивосток син биир, экономика өттүнэн көрөр эбит буоллахха, кураанах территорияҕа  оазис кэриэтэ ылыныллар. Онон даҕаны, Россия президенэ Владимир Путин Уһук Илин уонна Байкаллааҕы регион сайдыытыгар Стратегия бэлэмнэтэн 2009 сыллаахха бигэргэттэҕэ. Стратегия олоххо киирэр тэрээһинэ эмиэ бигэргэммитэ. Онно сүрүн сорудаҕынан РФ министиэристибэлэрэ уонна ведомстволара Уһук Илин уонна Байкал региона сайдарыгар Государственнай программа оҥукулун оҥоруохтаахтара.

Ол кэннитэн үс сылаа ааста. Былаан да туолбата, сорудах да оҥоһуллубата. 

Ити хобдох түмүгү, үгэс курдук, чиновниктар толоругаһа суохтарыгар, эбэтэр “барыны бары бутуйбут” экономика кризиһигэр сигиэххэ сөп этэ да, мин саныахпар, правительство экономическэй штаба стратегическайдык толкуйдаан былааны оҥорор дьоҕурун сүтэрбитэ төрүөт буолла.

Кэнники сылларга, штаб наар үс-хас омук дойдуларын экономическэй институттарын  көрдөрүүлэригэр олоҕурбут санаа түһүүлээх, эбэтэр көтөҕүллүүлээх, хайаан да “инновационнай сценарийдаах”  ыра санаалары суруйар   макроэкономическэй сабаҕалааһыннары оҥоруунан үлүһүйэн хаалла.  Оттон дьиҥнээхтик, стратегическэй толкуйдары дьаһалларга аттаран оҥорору кыайбат буолла. Ити - Уһук Илин уонна Байкал регионун сайдыытын государственнай программатын барылын правительствоҕа киллэрбит холобурдарыттан ырылхайдык көстөр. Биир хотону биир субъекка тутар, биир кулуубу иккис субъекка тутар прграмма хайдах федеральнай таһымнаах буолуон сөбүй?

Сурук-барыл “күөстүү оргуйа” турдар да, олох таһыма бу регионнарга тупсан кэлбэт. Дьон соҕуруу көһө турар, оҕо төрөөһүнэ өлүүтээҕэр аҕыйах. Сэбиэскэй кэми кытары тэҥнээтэххэ, Уһук Илиҥҥэ олох таһыма атын регионнардааҕар үрдүк этэ. Билигин 30% намыһах. 

Холобурга диэн, биири ылыаҕыҥ -  олорор дьиэни тутууну. 2011 сыллаахха Уһук Илиҥҥэ олорор дьиэни тутуу Россия орто көрдөрүүтүнээҕэр тыһыынча нэһилиэнньэҕэ икки бүк аҕыйах буолла.  Социологическай ыйытык көрдөрөрүнэн, 40 % устудьуон Уһук Илиҥҥэ үөрэнэн баран хаалар санаата суох. Тоҕо диэтэххэ, кини инники дьылҕатын бу региону кытары ситимнээн кыайан көрбөт, идэтинэн үлэлиэн баҕарар даҕаны үлэлиир усулуобуйата суох. Ыччат дьоппуон эргэ массыынатын атыылыыртан, бандьыыттыы аҥаардаах балыгы бултуу-батара сатыыртан, уоран ойууру кэрдэн Кытайга таһаарартан атыны, тугу эрэ күттүөннээҕи оҥоруон баҕарар. Эдэрдэр саҥа технология, сонун бырайыак, аныгы тутуу, собуот өттүгэр үлэлиэхтэрин баҕараллар эбит. Оттон Россия киин уобаластарын устудьуоннарын 30%-на, Уһук Илиҥҥэ ханнык эмэ улахан бырайыак саҕаланнаҕына кэлэн олохсуйуохтарын сирбэттэр эбит диэн социологтар этэллэр.

Бу боппуруоска санаабын хаста  да этэн турарым. Байкалтан илин сытар регионнар олохторун хамсатарга саҥалыы көрүүлээх хаһаайыстыбаннай сыһыан олохтонуон наада. “Уһук Илин кодексата” диэбит курдук барыл оҥоһуллуохтаах. Манна регионнар ураты айылҕалара хайаан да учуоттаныахтаах. Оннук санааны Улан-Удэҕэ балаҕан ыйыгар ыытыллыбыт Байкааллааҕы форум Аан дойдутааҕы экономическэй конференциятыгар эмиэ эппиттэрэ. Ону ааһан, Федерация сорох субъектарын, муниципалитеттарын салайааччылара, учуонайдар, практиктар уопсай идиэйэни сэргэ, чопчу ханнык хардыы, дьаһал оҥоһуллуохтааҕар тиийэ этии киллэрбиттэрэ. Бюджекка, нолуокка, тутулга, инвестицияҕа, айылҕа харыстабылыгар, социальнай политикаҕа ураты сыһыан олохтонуохтааҕын туруорсубуттара.

Урут правительство экономическэй блога итинник хабааннаах этиилэри өйөөбөт этэ. Наар ырыынакка эрэ сыһыаран бары боппуруоһу быһааттара сатыыра. Барыһа суох идиэйэ наадата суох диэн буолара.

Билигин сыһыан арыый да уларыйда. Барыс эрэ сырсар туһуттан  норуот хаһаайыстыбатын үлэлэтии – регионнар тэҥэ суох балаһыанньаламмыттарыгар тиэртэ. Регионнар сайдыыларыгар улахан араастаһыы баар буолла. Билигин итини туоратар сыалтан Владимир Путин даҕаны, Дмитрий Медведев даҕаны Уһук Илиҥҥэ ураты быһаарыы ылыллыахтаах диэн хаста да эттилэр.

 

Уһук Илин уонна Байкал регионнара сайдар Стратегияларын сүрүн идиэйэтэ уонна санаата, чопчу хардыылара хайдах буолуохтааҕый?
Бастакынан. 2025 сылга диэри Уһук Илин уонна Байкал регионнара сайдар  Государственной программалара оҥоһуллан бүтүөхтээх.

Правительство государственнай программалар оҥоһуллар бэрээдэктэрин бигэргэтэн турар. Онно  региоҥҥа сыһыаннаах  федеральнай анал программалар эмиэ киириэхтэрин сөбө ыйыллар.  Итиннэ эбии государство уонна кэтэх бизнес кыттыгас бөдөҥ бырайыактарын эмиэ киллэриэххэ наада диэн санатабын. Программалар бары бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн, толорсон биэриэхтээхтэрэ чопчу Государственнай программаҕа ыйыллыахтаах.

Холобур,  «Газпром» ААО Илин Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ – Гаас илиҥҥи  программатын ыытар. Онно Сахалиннааҕы, Саха сиринээҕи, Иркутскайдааҕы гаас хостуур кииннэр; ИС-ТА ньиэп турбатын сырыһыннара кэриэтэ тардыллар гаас турбатын ситимэ; гаас таҥастыыр уонна газохимическэй тэрилтэлэр киирэллэр.

Бу гаас программатыгар туох да улахан элбэх үп көрүллэр. Ол иһин Уһук Илин уонна Байкал регионнара сайдар государственнай программаларыгар бу Гаас илиҥҥи программата эмиэ киирсэн, сүрүн оруолу ылыахтаах. Ону таһынан Гаас илиҥҥи программата туоларыгар гаас хостуур кииннэргэ салааларынан аттарыллыбыт программа (холобур массыына, тимир суол тутуута, уот-күөс тардыыта) киириэхтээх.   Оттон федеральнай таһымнаах анал программаҕа гаас промышленноһыгар үлэлиир каадыры бэлэмнээһини киллэриэххэ наада. 

Ааҕыллыбытынан, билигин Уһук Илини таарыйар 100 араас программа баар. Бу программалар бары бэйэ-бэйэлэрин кытары бириэмэнэн, сиринэн-уотунан силбэһиэхтээхтэр, чопчуланыахтаахтар. Оччотугар дьэ, биир кэлимсэтик үлэлиир Государственнай программа тахсыахтаах. Ол гынан баран ити да итэҕэс. Программа тиһигин быспакка үлэлиирин хааччыйарга федеральнай сокуон ылыллыахтаах. Бастатан туран, бюджеккэ анал ыстатыйа көрүллэн бу программа булгуччу, тиһигин быспакка үбүлэниэхтээх. 1996 сыллаахха бигэргэммит программа 40% эрэ үбүлэнэрин бары билэбит. Ол хатыламматын наадатыгар саҥа программаҕа сокуон өттүнэн харысхал наада.

Иккиһинэн, сокуонунан көмүскэммит программа баар буоллаҕына,  бизнес  үлэлииригэр мэктиэ баар буолуоҕа. Бизнес, государство Уһук Илини дьиҥнээхтик сайыннарарга интэриэстээҕин биллэҕинэ эрэ, инвестициятын угуоҕа.

Уһук Илин уонна Байкал регионнарын сайдыытын Государственнай программата сокуонунан бигэргэтилиннэҕинэ, ол былааннара государственнай да структураларга, естественнэй да монополияларга тулхадыйбат ыйар сулус буолуохтаах.

Оттон бизнес хайдах буоларый? Чуолаан бизнестэн элбэх инвестицияни киллэрэр туһугар иккис хардыыны оҥоруохтаахпыт -  «Уһук Илин уонна Байкал регионнарын социальнай-экономическай сайдыытын туһунан” федеральнай сокуон ылыллыахтаах. Бу манна хаһаайыстыбаннай сыһыан хайдах-туох уратылаах буолара чопчу ыйыллыахтаах.

Сокуон хас да түһүмэхтэн туруон сөп. Бастакынан, нолуокка чэпчэтиилэри көрөр пуун киириэхтээх. Бу туһунан элбэх этии киирбитэ. Судургу - туох баар тэрилтэлэри барыстан киирбит нолуок федеральнай хааһынаҕа киирэр чааһын сотуу, уустук -  НДПИ нолуогун ким ханнык көрүҥүнэн дьарыктанарынан, ким хайдах усулуобуйаҕа сир баайын хостууруттан тутулуктаан быһаарыахха диэн. Сокуону оҥорор барылга бу этиилэртэн саамай көдьүүстээхтэрин булан киллэриэххэ наада.

Мин бииргэ тохтуом этэ, этии быһыытынан сонун санаа иһиллибитэ: биир күн регион дьонуттан, тэрилтэлэриттэн федеральнай бюджекка киирбит нолуогу ааҕыахха, ол кэнниттэн киирэр нолуок улааттаҕына, араастаһыытын саҕаны Уһун Илин сайдар инвестиционнай фондатын тэрийэн онно харчыны угуохха диэн. Бу санаа интэриэһинэй эрээри, нолуок киирэрин барытын биир күн хайдах ааҕыахха сөбүн тобулар уустук. Ол гынан баран,  боруобалаан көрүөххэ сөп этэ буоллаҕ.

***

Сокуон иккис түһүмэҕэр, Экономика ураты зоналарын тэрийэри киллэриэххэ наада. Уһук Илин уонна Байкал регионнара Федерацияҕа ыытыллар куонкурустарга элбэхтик кыттан кэллилэр даҕаны, күрэстэһэр кыахтара суоҕуттан бары кыайтарбыттара. Дьиҥинэн хаалынньаҥ регионнар экономикаларын өрө көтөҕөөрү  ураты зоналар тэриллиэхтээхтэр этэ буоллаҕа. Биһиэхэ таҥнары – “күрэстэһэр кыаҕа суох” диэн сайдыыта суох регионнар сайдыылаах регионнартан наар хотторон иһэллэр. Түмүгэр дьадайбыт дьадайан иһэр, байбыт байан иһэр.

Ол иһин ЭУЗ-рын Уһук Илиҥҥэ уонна Байкал регионнарыгар тэрийэри сокуонунан, анаан хааччыйыахха наада.  Өскөтүн ол бырайыагы Федерация субъега өйөөбүт буоллаҕына, РФ правительствотын анал быһаарыытынан куонкурса суох көҥүллүөххэ наада.

***

Аны УЭЗ-ҕа киириэхтээх үлэ арааһын кэҥэтиэххэ наада. Федеральнай былаас өттүттэн хонтуруоллааһыны хаалларыахха, оттон салайар боломуочуйаны Россия Минвостогар биэриэххэ.

***

Сокуон анал түһүмэҕэр государство уонна чааһынай бас билии бииргэ үлэлиир араас форматын ыйыахтаах: концессия, нолуок төлөбүрүн төлүүр болдьоҥу уһатыы, чааһынай инвестордар бырайыак инфраструктуратыгар бараабыт харчыларын нолуок улааттаҕына төннөрүү о.д.а.  

Сокуон хас да субъект, муниципалитет бииргэ кыттыспыт концессионнай сөбүлэһиитин сокуонунан чопчу быһааран биэриэхтээх.

Инвестицияны уонна производственнай үлэни  сатабыллаахтык дьаһайыы эмиэ сокуонунан быһаарыллыахтаах. Бастатан туран, ол - үлэлиири көҥүллүүр уонна салайар процедураҕа сыһыаннаах. Холобур быһыытынан, Сколковоҕа үлэлиир бырайыак, Сочига ыытыллар олимпийскай тутуулар, Владивостоктааҕы АТЭС саммитыгар бэлэмнэнии уопуттарын туһаныахха баар этэ.

***

Уһук Илиҥҥэ уонна Байкал регионнарыгар биир сүрүн боппуруос – айан уонна уот-күөс тарыыбын сыаната.  Бу проблема быһыта-орута буолбакка, кэлимсэ көрөн быһаарыллыахтаах уонна Государственнай программаҕа анал түһүмэҕинэн булгуччу киллэриллиэхтээх. Иккиһинэн, социальнай-экономическай  сайдыы туһунан федеральнай сокуону ылыннахпытына, анал түһүмэх тарыыпка ананыахтаах.

Сокуон биир түһүмэҕэ – социальнай кыһалҕалары быһаарыыга ананыахтаах. Регион, киһи олороругар табыгастаах эрэ буоллаҕына, үчүгэй каадырданыаҕа. Манна “Ийэ хапытаалын” тупсаран туһаныахха сөп, дьиэлэнэр-уоттанар схеманы сайыннарыахха наада, социальнай эйгэҕэгосударыто харчытын сэргэ чааһынай хапытаалы туһанар ньыманы булуохха наада.  Хоту  уонна Уһук Илин олорор дьоҥҥо урут көрүллэр чэпчэтиилэри, компенсациялары  барытын төннөрүөххэ  наада.

Түмүгэр,  «Уһук Илин уонна Байкал регионнарын социальнай-экономическэй сайдыытын туһунан” федеральнай сокуон ылылыннаҕына илиҥҥи территориябытыгар үп-харчы кэлиэҕэ, дьыала-куолу табыллыаҕа, олох таһыма үрдээн дьон олохсуйа хаалыаҕа.

Ону сэргэ, Госпрограмма чопчуланнаҕына, ситэрилиннэҕинэ – бу икки сокуонтан сиэттэрэн, Уһук Илин административнай-правовой кодексата тахсан кэлиэҕэ. Кодекса – Уһук  Илин, дьиҥнээхтик, Россия государствотын Тиихэй акыйааҥҥа тахсар тирэх сиригэр кубулутуоҕа.

Источник - http://www.lgz.ru/article/20294/