1958 сыллаахха Обком пленумугар бачыым таһааран Саха сиригэр аан маҥнайгынан хортуоппуйу механизациялааһыны киллэрбитэ. Урут лаппаакынан үлэлиир эбит буоллахтарына, Николай Дмитриевич рационализаторскай бачыымынан илии үлэтэ чэпчээн техниканы туттар буолбуттара. Суруналыыс бөҕөтө субуспута, Г.Чиряев, А. Овчинникова, Совмин председателэ Кучеров тахса сылдьыбыттара. Араас оройуоттартан делегациялар бөлөхтөрө кэлэн уопут атастаһан, хортуоппуй ыһар, хомуйар техникатын көрөн бараллара. 

Николай Дмитриевич 1952 сыллаахха комсомол кэккэтигэр киирбитэ, 1962 сылтан партия чилиэнэ. Ол кэмин билигин да бу баардыы өйдүүр. Партийнай билиэтин райком бастакы секретара Петр Иванович Докторов туттарбыта. 

***

1937 сылга дойдубут историятыгар репрессия ыар тыына сабардыыр. Норуот өстөөхтөрө диэн дьаралыктаах сүүһүнэн киһи буруйа да суоҕар буруйданан, элбэх дьиэ кэргэн тулаайахсыйан, кинилэр харахтарын уута өр сылларга куурбакка, репрессия сиэртибэлэрэ буолуталыыллар.

Николай Дмитриевич төрөөбүт дойдутугар Өктөмҥө олорор, алта оҕолоох, уон сиэннээх, биэс хос сиэннээх, кэргэнинээн Петрова Елена Ивановналыын биэс уон биэс сыл устата иллээхтик-эйэлээхтик, быр-бааччы олорон кэллилэр.

- Николай Дмитриевич, Саха сирин бастакы Президенэ Михаил Ефимович Николаевтыын оскуолаҕа бииргэ үөрэммиккит. Ол кэмнэриҥ туһунан ахтан аас эрэ. 

- Биһиги бастакы кылаастан төрдүскэ диэри бииргэ үөрэммиппит. 1945 сыллаахха оскуола боруогун атыллаабыппыт. Оччолорго тоҕус сааскыттан үөрэтэллэр этэ. Михаил Ефимович куруук биэс сыанаҕа үөрэммитэ. Учуутал тугу эмит ыйыттаҕына илиитин аан бастакынан кини көтөҕөрө. Кылааска оһуобай көхтөөх этэ, бырааһынньыктарга, араас тэрээһиннэргэ, общественнай үлэҕэ куруук инники күөҥҥэ сылдьара. Кэнсиэртэргэ ыллыыра, үҥкүүлүүрэ, хорга турара. Кыра эрдэҕиттэн олус актыыбынайа.

- Үөрэҕэр үчүгэй этэ диигин. Киниттэн дьиэҕэ үлэни, уруогу устар этигит дуо?

- Мин чугас олорор буолан устарым, атыттар ыйыттахтарына хайаан да ыйан-кэрдэн, сүбэлээн биэрэр этэ.

- Уол оҕо мэниктээн киһи-хара буолар. Михаил Ефимович кыра эрдэҕинэ төһө мэниктиирэй?

- Биһиги мэниктээн бөҕөтө буоллахпыт. Михаил Ефимович, биһиги Миисэ диирбит, охсуспута, этиспитэ суох, ол саҕаттан олус дуоспуруннаах, кини тылыттан биир да оҕо тахсыбат этэ. Уолаттары бэйэтигэр тардара, утары саҥарбат да этибит. Сүрдээх принципиальнайа. Мин биир сыл аҕа этим да, кини дьаһалыттан, тылыттан тахсыбыппын өйдөөбөппүн. Биир уратытын бэлиэтиир буоллахпына, ырааҕы көрөн туран тугу эрэ өр да өр толкуйдуура, куруук инньэ гынара. Биһиги орой мэниктэр ол саҕана Миисэбит Саха сирин Президенэ буолуохтааҕын хантан дьолоҕойбутугар оҕустарыахпытый? Төһө да кыра буолларбын кини оннук саҥата суох ырааҕы одуулуу турарын өйдөөн хаалбыппын. Республикабытын салайар сүдү киһи буолуохтааҕа ол саҕаттан биллэрэ дуу... 

- Биирдэ эмит бэрээдэги кэспитэ буолаарай?

- Ончу суох. Биирдэ да бэрээдэк кэһэн дьүүллэммитин өйдөөбөппүн. Учуутал тугу эттэ да тук курдук толорон иһэрэ. Оччолорго дьабарааскылаан ол кутуругун туттарар сорудах биэрэллэрэ. Үөрэнэн баран киэһэ хойут тыаҕа дьабарааскылыы тахсарбыт. Дэлби күлсэн, дьээбэлэһэн ахан биэрэрбит. Биһиэхэ былаан быһыытынан бачча дьабарааскы кутуругун туттараҕыт дииллэрэ. Ону икки-үс күнүнэн толорорбут. Эппиэтинэстэн, үлэттэн олох туораабат этибит, Миисэ миэхэ сарсыардатын, күнүһүн кэлэрэ, куруук бииргэ оонньуурбут.

- Михаил Ефимович кимниин, ханна олорбутай?

- Ийэ диэн тыл баар саамай күндү тыл. Михаил Ефимович ийэтин билиҥҥэ диэри өйдүүбүн. Үрдүк уҥуохтаах, хатыҥыр дьахтар этэ. Улахан оскуолаҕа остуорастыыра. Сарсыардаттан эрдэ сүүрүү-хаамыы былаастаан баран иһэн утары көрүстэҕинэ: Коля, дорообо, - диэн ааһара. Киэһэ хараҥаҕа биирдэ дьиэтигэр кэлэрэ. Икки халааҥка оһоҕу отторо. Оскуола кирилиэһэ олус үрдүгэ, онно маһын быалаан сүгэн таһаарара. Куруук үлэлии сылдьар буолара. Учительскайы, көрүдүөрү, салҕааһын дьиэни сууйара. Миисэ киниэхэ соҕотох оҕо этэ. Аҕата суоҕа, ийэтэ нууччалыы сырдык хааннааҕа. Хаһан эмит тиийдэххэ хорчоххой лэппиэскэтин үрдүгэр түһэрэ, онон күндүлүүрэ. Биһиги чугас-чугас олорбуппут, кинилэр госконюшня тэрилтэ дьиэтигэр олорбуттара. Ийэтинээн олус эйэлээхтэрэ, соҕотох оҕотун иитэр, киһи буоларын туһугар кини оруола сүҥкэн.

Биирдэ Миисэм кэлэн: Коля, биһиги көһөр буоллубут, - диэбитэ. Ханна, хайа оскуолаҕа барарын ол саҕана ыйытыы суох, арааһа хоту эҥин диэки барбыттара быһыылааҕа. 

- Ол кэнниттэн хаһан көрсүбүккүтүй? 

- Көһөн барбыттарын кэннэ 1963 дуу 1966 дуу сыллаахха уруккубут, оҕо эрдэҕинээҕибит курдук үөрэ-көтө көрсүбүппүт. Оччолорго горкомол секретара быһыылаах этэ. Уруккуну-хойуккуну ахтыһан, кэпсэтэн арахсыбыппыт. Кэнники кини салайар үлэлэргэ баран, мин тыа киһитэ буоларым быһыытынан солом да суоҕун иһин, хам-түм көрсөбүт. Улахан салайааччы буоллум диэн сыһыана уларыйбат, Президеннии сылдьан манна мунньахха эҥин кэллэҕинэ анаан-минээн көрсөн кэпсэтэр.

- Кинини кытта үөрэммит оҕолортон хаһыа буолан хааллыгыт?

- Николай Алексеевич Никифоров маннааҕы Өктөм уонна Чапайтан Гаврил Алексеевич Шепеткин буолан хааллыбыт. 

- Оҕо-уруу, элбэх сиэн, хос сиэн тапталлаах аҕатаҕын, эһэтэҕин. Оҕолоруҥ тугу үлэлииллэр?

- Кэргэмминээн 55 сыл дьоллоохтук олорон кэллибит. Оҕолорум бары үлэһит буолан бу орто дойдуга кэлбит иэспин толору төлөөтүм диэххэ сөп. Билигин олохпутун сиэннэрбит киэргэтэллэр. Улахан кыыһым тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар преподавателлиир, иккис кыыһым үрдүк категориялаах быраас, үһүс кыыһым оҕо саадын иитээччитэ, уолум полиция үлэһитэ. Ити курдук бары да дьоҥҥо туһалыы, идэлэрин сөпкө тайананнар айымньылаахтык үлэлии сылдьаллар. 

- Кырдьык да дьоһуннаах олоҕу олорон кэлбиккин. Михаил Ефимович юбилейынан, чугас доҕоро буоларыҥ быһыытынан тугу баҕарыаҥ этэй?

- Кини курдук доҕордоохпунан киэн туттабын. Бастатан туран, бастакы президеммитин, Госдума дьокутаатын, доҕорбун-атаспын 75 сааһынан ис сүрэхпиттэн сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн туран эҕэрдэлиибин. Өссө үрдүк ситиһиилэри баҕарабын, республикабыт сайдыытыгар бары билиитин, күүһүн ууран үлэлээбитин бука бары киэн туттан ахтабыт, үрдүктүк сыаналыыбыт.