***

-          Юрий Вадимович, хайа, Москва куорат хайдах көрүстэ?

-          Этэҥҥэ, үҥсэргиирим суох.

-          Дьиэ-уот биэрдилэр?

-          Бэйэбит өрдөөҕүтэ дьиэ ылбыппыт, онно олоробун.

-          Рублевкаҕа?

-          Һэ-һэ, суох. Рублевкаҕа да буолбатар, үчүгэй квартира.

-          Дьиэ кэргэниҥ ханна баарый? Эйигин кытары?

-          ...50/50... Кэргэним биир ый манна баар, биир ый – Дьокуускайга.

-          Юрий Вадимович, “постпред солбуйааччыта” диэн дуоһунаһы эйиэхэ анаан толкуйдаабыттар дииллэр дии?
Соһуйбуттуу:

-          Уруккуттан баар дуоһунас. Мин иннибинэ Иван ДОЛИНИН олорбута...

-          ...онтон?

-    Онтон мин кэлбитим кэннэ, ДОЛИНИН президент көмөлөһөөччүтэ дуоһунастаммыта. Егор Афанасьевыһы (БОРИСОВЫ) уонна Галина Иннокентьевнаны (ДАНЧИКОВАНЫ) кытары быһаччы үлэлиир буолла.

-          Былыр-былыргыттан, Максим АММОСОВ саҕаттан, биһиги чиновниктарбытыгар  Москваҕа ыытыы – көскө ыытыыга тэҥнэһэрэ.

-          Эс! Букатын сыыһа өйдөбүл. Мин хаһан да былааһы, систиэмэни утарбатаҕым, оннук айылаах көскө утаарыллар курдук буруйум да... суох этэ. Манна да үлэ баһаам. Ханнык эрэ боппуруос ыннараа быһаарыллар, ханнык эрэ манна.

-          Саха сирин ахтаҕын дуу?

-          Биллэн турар... Манна диэн эттэххэ, дьэ түүл түһүүр буоллум. Урут, дьиэбэр кэлэн аһаат да, охтон түһэн баран утуйан хааларым. Сарсыарда 6 чааска турабын – аһыыбын – үлэлии барабын. Киэһээ эмиэ хойукка диэри үлэлиирим. Түүл түһүүр да соло суох буолара.

-          Уонна түүлэ суох түүннэр кэннилэриттэн тугу түһээтиҥ?

-          Дьокуускайы... Мунньахтыы олорорбун, уулуссанан баран иһэрбин, тутууларга сылдьарбын... ыйы быһа оннук түүлү көрбүтүм.

-          Саатар онтуҥ өҥнөөх ини?

-          Арааһынай буолара... Ол гынан баран аҥаардас түүл түһээбитим да миэхэ – дьикти! Мээр үлэтигэр холоотоххо билиҥҥи үлэм быдан холку. Баһылык дуоһунаһа диэн сүҥкэннээхэй эппиэтинэс этэ буоллаҕа (үөһээ тыынар). Куорат – биир  сүдү тыыннаах организм. Куруук уларыйа, уста турар. Биир проблеманы тутатына быһаарбатаххына,  хаар чөмөҕүн кэриэтэ силбэһэн, улаатан барар.  Онон, баһылык куруук барытыгар бэлэм буолуохтаах.

-           Депутатынан төннөн кэлбэккин дуо? Ил Түмэн депутата буола сылдьыбыттааххын дии...

-          Мин ханна да бэйэм таласпатах киһибин. Миэхэ этии киллэрэллэр этэ, онно сөбүлэһэрим, эбэтэр сөбүлэспэтим. Холобур, 1982 сыллаахха Ньурбатааҕы 270 сыллаах авиаэтэрээт командирын солбуйааччытынан, Саха сиринээҕи  ССКП ГК инструкторынан, кэлин сэбиэдиссэйинэн, СР Президенин дьаһалтатын солбуйар салайааччытынан, куорат мээринэн... “үлэлээ” диэн этии киллэрэр этилэр. Бэйэм баҕаран туран улахан дуоһунаска хаһан да таласпатаҕым. Мин производствоҕа алын үлэттэн саҕалаан, туох баар кирилиэс үктэлин кэрийэ ааҕан баран үөһэ дуоһунаска тахсыбытым. Урут, каадыры иитии олус бэркэ аттарыллан оҥоһуллара. Салайааччы, производство туох баар түһүмэҕин барытын ааһан үүнэрэ. Оттон билигин буоллаҕына, 17-лэригэр оскуолаттан тахсан, госсулууспа үөрэҕин бүтэрэллэр уонна тута  тойон буола охсор аакка түһэллэр.

...Арай, Ил Түмэн 3-с ыҥырыылаах мунньаҕар бэйэм баҕаран депутакка кандидатынан     турбутум. Бастаан доҕотторум эппиттэрэ: “Вадимыч, депутакка турбаккын дуо? Тур, ээ”. Онуоха кырдьык даҕаны дии санаан баран быыбарга кыттыбытым. Онно баҕас бэйэм баҕабынан кыттыбытым.

(Санатар эбит буоллахха, ЗАБОЛЕВ Ил Түмэн үһүс мунньаҕар Туймаадатааҕы 10№-дээх быыбардыыр уокуруктан депутатынан талыллыбыта).  

-          Карьераҥ салгыы хайа диэки салаллыай?

-          Мин хаһан да эрдэттэн таайа, сэрэйэ сатыыры сөбүлээбэппин. Көстөн иһиэҕэ.

-          Юрий Вадимович, мээр дуоһунаһыттан болдьоҕуҥ иннинэ ситэ үлэлэппэтэхтэригэр кими эмэ  буруйдуугун дуо?

-          Кими буруйдуохпунуй?..

-          Россияҕа “буруйдааҕы көрдүүр”олус тэнийбит ньыма.

-          ...Туох да “ЧП” производствоҕа тахсыбатаҕа, буруй оҥоһуллубутаҕа... Үлэ кэминэн баран испитэ. Мин дьэҥкэ өйдүүр этим: инники быыбардар кэлиэхтэрин. Быыбар болдьоҕо уһаан биэрбитэ дии... Ставка Айсен Сергеевичкэ оҥоһуллубута, кинини сиэр быһыытынан бэлэмниэххэ наада этэ, ол иһин миигин эрдэ уураппыттара.  Политтехнология хараҕынан көрөр эбит буоллахха, саамай сөптөөх быһаарыы этэ.

-          Хом санааҥ суох?

-          Суох.

-          Бүтэһик интервьюгар “только не Алеша Петров” диэбит этиҥ дии? Тугу этээри гыммыккыный?

-          “Гордума депутата Алексей ПЕТРОВ эрэ мээр буолбатын” диэн эппитим. Ити киһи, бэл сессияҕа даҕаны тугу этиэн баҕарарын киһи өйдөөбөт. Оттон Дьокуускай култуура, наука, спорт, духуобунас, үөрэх киинэ эбээт. Сатаан саҥарбат киһи учуонайдары, учууталлары кытары хайдах сатаан кэпсэтиэх этэй?!

-          Оттон эн мээр быыбарыгар оччотооҕу президент ШТЫРОВ этиитинэн кыттыбытыҥ?

-          Этии Вячеслав Анатольевичтан киирбитэ. Мин куоракка туох-хайдах үлэлиэххэ сөбүн толкуйдаан көрөн баран сөбүлэһэн быыбарга кыттыбытым.

-          Билигин Штыровтыын билсэҕит?

-          Мин барыларын кытары билсэбин ээ. Сарсыарда 7.30-га үлэбэр кэлээт даҕаны Дьокуускайга төлөппүөннүүбүн, сорудах ылабын, доҕотторбун кытары кэпсэтэбин... Штыров постпредствоҕа сылдьааччы. Постпредство дьиэтэ – Саха сирин лоскуйа. Биир дойдулаахтарбытын барыларын үөрэ-көтө көрсөбүт. Студеннары эмиэ манна кэлэн үөрэххитин ааҕыҥ, бэлэмнэниҥ диэн ыҥыртыыбыт.

-          Штыров прессаҕа элбэхтик көстөр-биллэр буолан эрэр, төннүөн баҕарталыыр диэн сабаҕалааһын баар.

-          Дьэ, ону билбэтим. Билиҥҥи дуоһунаһа – улахан дуоһунас. Кини уруккуттан, олоҕун устатын тухары  активнай позициялаах киһи. Кини вице-президент, мин АПиП солбуйар салайааччыта эрдэхпититтэн билсэбит. 

-          Бастакы президент төрөөбүт күнүгэр Дьокуускайга барбаккыт дуо?

-          Суох, манна сэтинньи 24 күнүгэр бэлиэтиэхпит. Михаил Ефимович мин мээр дуоһунаһыгар үктэнэрбэр алҕаабыт киһи буолар ээ. Улаханнык ытыктыыр киһим.

-          Бу күһүн Дьокуускай куорат бырааһынньыгар бара сырыттыҥ?

-          Кистээн эттэххэ, мин куоракка элбэхтик баран кэлэбин. Дьокуускайга саҥа тутуу киирбитин көрөн үөрэбин, туох эрэ үчүгэй сүүрээн тахсыбытыттан астынабын.

-          Билиҥҥи мээр үлэтин хайдах сыаналыыгын?

-          Айсен Сергеевич хайдах курдук күүрүүлээх үлэҕэ сылдьарын билэбин уонна өйдүүбүн. Улахан, эппиэтинэстээх үлэ. Биир учууталым этэрин курдук “дьон баҕата салайааччы кыаҕыттан наар аһары баран иһэр”. Дьон элбэҕи ирдиир, харчы хаһан да тиийбэт...  Икки да күҥҥэ үлэҕиттэн барарыҥ сатаммат курдуга.

-          Сталин бюһун туруорары утарбытыҥ?

-          Билигин да утарабын. Баҕар, сэриини кыайбыт армия хамандьыырын быһыытынан бюст туруоруохха сөп буолуо, ол гынан баран төһөлөөх элбэх киһини лааҕырдарга сытыппытын, репрессияларынан суох оҥорбутун санаатахха... Суох, утарабын! Ол оннугар Ийэҕэ памятник турда дии, олус кэрэ сквер буолла! Ити памятник норуот харчытыгар тутулунна. Биирдиилээн дьон, тэрилтэлэр...

-         ... “баҕа өттүнэн” күһэлэҥинэн?

-          Суох-суох. Ким да, кими да күүһүлээбэтэҕэ, бары баҕаларынан кыттыспыттара.

-          Юрий Вадимович, мээринэн олорон тугу сыыспыппыный диэн билигин санаан көрөрүҥ буолуо?

-     Санаан бөҕө буоллаҕа... Бастакытынан, буор уулуссалары асфальтыахха баара этэ дии саныыбын. Ити мин сыыһам. Зосима бокуонньук көрдөһүүтүнэн арай Ушаков аатынан буор уулуссаны асфальтаабыппыт. Биири эрэ. Уоннааҕытын асфальтаммыт уулусса үрдүгэр асфальт уурар этибит. Билигин да ити хартыына хатылана турар. Дьиҥинэн, ити сыыһа эбит. Дьокуускайга  227 уулуссаттан 100-һэ эрэ асфальтаах. Кытыы уулуссалары таастыахха баара. Уонна иккис алҕаһым диэн – дьыссаат боппуруоһун  дуоһунаспар үктэнээт даҕаны тутан, быһааран барыахтаах эбиппин.  Мин эһиилигэр эрэ биир дьыссааты үлэҕэ киллэрбитим.

       Өссө биир алҕаһым – куорат балыыһаларын, поликлиникаларын республикаҕа биэрии. Син эрэйинэн-муҥунан да буоллар, сылга 60 мөлүйүөнү көрөн доруобуйа харыстабылын эйгэтин көрөн-харайан кэллэхпит эбээт.  Балыыһалары тутан... Холобур, Кальвицаҕа 5-с поликлиниканы куорат тутан киллэрбитэ. Оттон билигин 3-с поликлиника (хаарыан бырайыак!) тутуллара республика бюджетыгар 2018 сылга диэри көстүбэт! Балыыһалары биэрэн баран, поликлиникалары туруорсан (модьуйан даҕаны) куоракка хааллаттарыахха баара этэ диэн кэмсинэбин. Сыыһа политика – дьон доруобуйата олорор сиринэн (муниципалитетынан) быһаарыллыахтаах. Аан дойдуга барытыгар оннук. Биһиэхэ даҕаны аны 2-3 сылынан төттөрү миэстэтигэр кэлиэҕэ дии саныыбын.
- Эмп-томп учреждениеларын муниципалитеттан субъект бас билиитигэр биэрии Россия үрдүнэн барбыта, Саха сиригэр эрэ буолбатах?
- Оннук. Ол да буоллар, баҕар туруорсубуппут эбитэ буоллар, син поликлиникалары куоракка  хаалларыах этибит буолуо.

-  Оттон тугу сөпкө оҥорбуппун дии саныыгын?

-          Мин оруобуна куорат салалтатыгар дьон итэҕэйбэт буолбут кэмигэр кэлбитим. Онтон син үлэлээн-хамсаан дьон итэҕэлин дьаһалтаҕа төнүннэрбитим дии саныыбын. Билигин сороҕор ааттарын да билбэт дьонум үөрэ-көтө көрүстэхтэринэ сүрэхпэр, дууһабар бальзам кэриэтэ... Астык баҕайы.

-          Гордума үлэтин туох дии саныыгын? Сотору-сотору араллаан тахсар: малтугуевтар, гусевтар, “хортуоска паапалара”...

-          Биһиги Гордумабыт идэтийбит таһымнаах парламент. Пресса наар куһаҕаны эрэ эккирэтэ сылдьан, үлүннэрэн суруйар идэлэннэ. Бу аттыбытыгар сылдьар үтүө, боростуой, хоһуун үлэһит туһунан суруйбаттар. Ким эрэ үйэтин-сааһын тухары суоппардаан дуу, токарьдаан дуу сылдьыбытын кэрэхсэбиллээхтик суруйдуннар ээ...

-          Ааҕыахтара дии саныыгын?

-          Ааҕымына! Мин ааҕыам этэ, кэргэним, оҕолорум, доҕотторум оннук үчүгэйгэ сирдиир суруйуулары олус сэҥээрэбит. Барыта хараны, дьиккэри суруйуунан үлүһүйэн хааллылар... олус хомолтолоох. Ол гынан баран 10-ча сылынан ити күүгэн ааһыаҕа. Дьон сырдыкка талаһан барыаҕа. Кэргэмминиин аны “НТВ”ыны көрбөппүт диэн быһаарбыппыт. “Ментовской” сериалларыгар тугу көрдөрөллөрүй– арыгы, күүһүлээһин, атыыланыы-атыылаһыы, өлөрсүү, табах... дьаабы!

-          Эн бэйэҥ хаһан да табахтыы сылдьыбатаҕыҥ дуо?

-          Табахтаан. Бырахпытым.

-          Хаһан бырахпыккыный?

-          ...Хаста да быраҕа сылдьыбытым.

-          Бүтэһигин?

-          4 сыллааҕыта. “Гормолзавод” дириэктэринэн олорон күҥҥэ 4 пачканы бүтэрэр этим. Онтон, кэбис, тохтуохха наада диэн быраҕан кэбиспитим. Онтон аҕам өлбүтүгэр ньиэрбэм тулуйбакка эмиэ табахтаабытым... Дьэ, билигин олорчу бырахтым.

-          Дуоһунаһыҥ уларыйбытыгар доҕотторуҥ аҕыйаатылар дуу, элбээтилэр дуу?

-          “Доҕор” диэни киһи улаханнык ахсаанын эппэт дьоно. Табаарыстар, атастар элбэхтэр, оттон дьиҥнээх доҕор аҕыйах. Оннук да буолуохтаах. Киһи сааһырдаҕын аайы саҥа доҕордоноро олус уустук. Үксүн биһиги доҕотторбут оҕо эрдэхтэн, эдэр эрдэхтэн кэлсибит дьоннор. Мин саамай ирдэбиллээх доҕотторум – кылааһым оҕолоро. Сылын аайы бииргэ үөрэммит оҕолор көрсүһэр үгэстээхпит. Дьэ, онно кытаанах кэпсэтиилэр тахсааччылар.

-          Солоҥ үрдээтэҕин ахсын улаатымсыйбат этиҥ дуо?

-          Ээ, суох. Оннук ыарыыта суох киһибин.

-          Билигин иллэҥсийбиччэ тугунан дьарыктанаҕын?

-          Москваҕа олорор үчүгэйэ диэн, өрөбүллэргэ ханна баҕарар бара сылдьыаххын сөп. Холобур, ааспыкка мин кэргэммин Ригаҕа илдьэ сырыттым. 38 сылы быһа эрэннэрбит эрэннэриибин дьэ толордум. Мин Ригатааҕы летнай училищены бүтэрбитим ээ. Саппааска сылдьар младшай лейтенаммын, һэ-һэ... Дьээбэҕэ диэн, урут хаартыскаҕа түспүт сирдэрбэр иккистээн түстүм.

-          Уоппускаҕа хаһан бараҕын?

-          Манан диэн эттэххэ, хаһан, хас хонукка барарбын да билбэппин.

-          Хамнаһыҥ мээр хамнаһынааҕар хайдаҕый?

-          Тэҥ сыһа... үҥсэргээбэппин.

-          Но! Букатын үчүгэй эбит дии. Дьокуускайдарга эҕэрдэ ыытыаҥ дуу?

-          Ыытан бөҕө буоллаҕа... 2013 сылбытыгар баран олорор буоллахпыт дии. Төһө да 13 сыыппараны дьон сэрэхэдийэ ылыннар, быйыл улахан тэрээһиннэр буолан аастылар. Уонна этэҥҥэ, үрдүк таһымнаахтык ыытылыннылар. Тутуу бөҕөтө барда, суол-иис оҥоһулунна. Сүрүнэ диэн – куорат сайдар тэтимин ыһыктыбакка субу курдук улахан атылынан сайдыыга баран истэр ханнык диэн баҕа санаалаахпын. Куорат олохтоохторо Дьокуускайдарын таптаатыннар, харыһыйдыннар, харыстаатыннар. Куорат салалтатыгар профессиональнай таһымнаах хамаанда үлэлиир...

-          ...дуо?!

-          ... арай, ити, кырдьык, Садовников Дима... уоннааҕылар миэстэлэригэр бааллар.

-          ... чэ буоллун... Кырджагасов “миэстэтигэр” баар?

-          Анатолий Андреевич коммунальнай хаһаайыстыбаҕа уопуттаах киһи. Үлэтинэн-хамнаһынан кыаҕын, таһымын көрдөрдүн. Уонна кини саамай кылаабынайа – депутатын статуһун хааллардаҕа дии.

-          Оттон эн ОДьКХ-ҕа солбуйааччыҥ, алҕаһаабат буоллахпына - Визир этэ?

-          Сергей Александрович, дьэ кырдык профессионал киһи! Туох да диэбиттэрин иһин санаабын уларыппаппын! Коммунальнай хаһаайыстыбаны Визир көрөр-истэр буолан мин 12.00 – 06.00 чааска диэри нус-хас утуйарым. Тоҕо диэтэххэ, киниэхэ 100 бырыһыан итэҕэйэр этим.

-          Махтал. Ситиһиини!    
*** 

 
Москва, сэтинньи 10 күнэ, 2012с.