***
Россия империята Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн, 1918 сыллаахха Федеративнай сыһыаннаһыыны олохтообута, бу дьыл тохсунньутугар лоп-бааччы 95 сылын туолар.
Дойду Төрүт Сокуонун 5-с ыстатыйата мэктиэлииринэн, субъектар бары тэҥ бырааптаныахтаахтар. 1993 сыллаахха Төрүт Сокуон ылылларыгар Россия 89 субъектааҕа, билигин 83 хаалла. Конституция даҕаны биллэ уларытылынна.
***Россия империята Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн, 1918 сыллаахха Федеративнай сыһыаннаһыыны олохтообута, бу дьыл тохсунньутугар лоп-бааччы 95 сылын туолар.
Дойду Төрүт Сокуонун 5-с ыстатыйата мэктиэлииринэн, субъектар бары тэҥ бырааптаныахтаахтар. 1993 сыллаахха Төрүт Сокуон ылылларыгар Россия 89 субъектааҕа, билигин 83 хаалла. Конституция даҕаны биллэ уларытылынна.
Бу 83 субъектан 21-рэ - национальнай республикалар. Элбэх омук олорор судаарыстыбатыгар национальнай боппуруос - дойду тыын боппуруоһа. Биһиги дойдубутугар тэҥ бырааптаныы ахсаан өттүнэн эрэ саба баттанан турарын туһунан, дьэ, онон-манан дорҕоонноохтук саҥаран эрэллэр.
Аҕыйах ахсааннаах, экономическэй ол аата политическэй ырычааҕа суох, "кыра-хара" омук национальнай боппуруоһу бастакынан көтөҕөрө сэрэхтээх. Онон, 20-ччэ сыл дьиэ иһигэр буугунуу-буугунуу сырыттахпыт.
Политика ханнык тыала үрээри гыммыта эбитэ буолла, национальнай республикалартан саамай кыахтаахтара, ахсааннарынан элбэхтэрэ, үгүс баай, ситиһиилээх - ол аата политикаҕа ыйааһыннаах дьонноох республика - Татарстан бу туһунан бастааҥҥынан тыл көтөхтө. Россия Татарстаны кытары аахсара, соҕотох бу республиканы эрэ кытары Федеративнай дуогабары түһэрсибитэ да туоһулуур. Саха сирэ киин былааһы кытары оннук Федеративнай дуогабары 90-с сылларга эрэ түһэрсэн ааспыттаах.
***
Бу сайын, Татарстан бастакы президенэ Минтимер ШАЙМИЕВ, Татарскай АССР төрүттэммитэ 90 сылыгар анаан "Татарстан" хаһыакка интервью биэрэр. Онно киин былаас икки национальнай республикалар икки сыһыаннара аҥардастыы киин диэки кэлтэгэйин ыйар. Интервью аймалҕаны тардар. Бастатан туран, "киһи аахсар киһитэ" аһаҕастык дойду политикатын кириитикэлиир. Иккиһинэн, национальнай республикалар хом санааларын хоро тэбиир.
ШАЙМИЕВ тугу саныырын эппитин кэннэ, атын "кыра-хара" омуктар "долгуйан" бараллар. Бу иннинэ федераллар тугу толкуйдаабыттарын барытын "кэҕис" гына олорбут (ордук Кавказ республикалара наһаалаабыттара) национальнай субъектар тиллэн бараллар. Бырааптаахпыт этэ дуу диэн татаардар кэннилэриттэн симиктик да буоллар син тыас таһаарыах курдуктар.
***
Ол курдук биһиги парламеммыт эмиэ тылланна. Бу дьыл сэтинньитин саҥатыгар Казаньҥа Ил Түмэн депутаттара бара сырыттылар. Татаардар Төрүт Сокуоннарын ылыммыттара 20 сылыгар анаммыт тэрээһиҥҥэ кытыннылар. Ил Түмэн спикерэ Виталий Басыгысов, СР Конституционнай суутун председателэ Дмитрий Миронов, Ил Түмэн депутаттара, олохтоох салайыныы боппуруостарыгар парламент сис кэмитиэтин председателэ Дмитрий Горохов, аграрнай политикаҕа уонна тыа сиригэр сис кэмитиэт председателэ Дмитрий Наумов, Алиш Мамедов, парламент аппаратын салайааччытын солбуйааччы, государственнай-правовой управление начальнига Юрий Бацев делегация састаабыгар киирбиттэр.
***
Аҕыйах ахсааннаах, экономическэй ол аата политическэй ырычааҕа суох, "кыра-хара" омук национальнай боппуруоһу бастакынан көтөҕөрө сэрэхтээх. Онон, 20-ччэ сыл дьиэ иһигэр буугунуу-буугунуу сырыттахпыт.
Политика ханнык тыала үрээри гыммыта эбитэ буолла, национальнай республикалартан саамай кыахтаахтара, ахсааннарынан элбэхтэрэ, үгүс баай, ситиһиилээх - ол аата политикаҕа ыйааһыннаах дьонноох республика - Татарстан бу туһунан бастааҥҥынан тыл көтөхтө. Россия Татарстаны кытары аахсара, соҕотох бу республиканы эрэ кытары Федеративнай дуогабары түһэрсибитэ да туоһулуур. Саха сирэ киин былааһы кытары оннук Федеративнай дуогабары 90-с сылларга эрэ түһэрсэн ааспыттаах.
***
Бу сайын, Татарстан бастакы президенэ Минтимер ШАЙМИЕВ, Татарскай АССР төрүттэммитэ 90 сылыгар анаан "Татарстан" хаһыакка интервью биэрэр. Онно киин былаас икки национальнай республикалар икки сыһыаннара аҥардастыы киин диэки кэлтэгэйин ыйар. Интервью аймалҕаны тардар. Бастатан туран, "киһи аахсар киһитэ" аһаҕастык дойду политикатын кириитикэлиир. Иккиһинэн, национальнай республикалар хом санааларын хоро тэбиир.
ШАЙМИЕВ тугу саныырын эппитин кэннэ, атын "кыра-хара" омуктар "долгуйан" бараллар. Бу иннинэ федераллар тугу толкуйдаабыттарын барытын "кэҕис" гына олорбут (ордук Кавказ республикалара наһаалаабыттара) национальнай субъектар тиллэн бараллар. Бырааптаахпыт этэ дуу диэн татаардар кэннилэриттэн симиктик да буоллар син тыас таһаарыах курдуктар.
***
Ол курдук биһиги парламеммыт эмиэ тылланна. Бу дьыл сэтинньитин саҥатыгар Казаньҥа Ил Түмэн депутаттара бара сырыттылар. Татаардар Төрүт Сокуоннарын ылыммыттара 20 сылыгар анаммыт тэрээһиҥҥэ кытыннылар. Ил Түмэн спикерэ Виталий Басыгысов, СР Конституционнай суутун председателэ Дмитрий Миронов, Ил Түмэн депутаттара, олохтоох салайыныы боппуруостарыгар парламент сис кэмитиэтин председателэ Дмитрий Горохов, аграрнай политикаҕа уонна тыа сиригэр сис кэмитиэт председателэ Дмитрий Наумов, Алиш Мамедов, парламент аппаратын салайааччытын солбуйааччы, государственнай-правовой управление начальнига Юрий Бацев делегация састаабыгар киирбиттэр.
***
Бу тэрээһиҥҥэ сокуону оҥорууга анаан форум ыытыллыбыт. Онно "Россия уонна тас дойдулар конституционнай бырааптарын, федерализм, регионоведение теорияларын уонна практикаларын эйгэтигэр үлэлии сылдьар биллэр-көстөр государственнай, общественнай деятеллэр, бөдөҥ учуонайдар, специалистар, ону сэргэ Туркменистан, Казахстан, Кыргызстан, Россия национальнай республикаларын, онтон да атын регионнар парламеннарын делегациялара, Татарстаҥҥа үлэлиир тас дойдулар генконсуллара, дипломатическай бэрэстэбиитэллэрэ" мустубуттар. Быһата, иккис түүрдэр түһүлгэлэрэ буолбут.
Минтимер ШАЙМИЕВ манна тыл этэригэр, Россия сорох политиктара бэйэлэрин имперскэй толкуйдарыттан босхолоно иликтэрин эмиэ тоһоҕолоон бэлиэтээбит. РФ Конституциятыгар "былаас норуокка баара ыйылларын үрдүнэн «Россия нууччаларга эрэ» диэн ыҥырыылар дуораһыйыыларыгар государственнай былаас өттүттэн бохсуу, буойсуу баара иһиллибэтиттэн хомойорун эппит. Татарстан бастакы Президенэ Россия үрдүнэн бара турар сорох саҥаны киллэриигэ, федеральнай структуралар өттүлэриттэн төрөөбүт тылы үөрэтии, сайыннарыы курдук боппуруостарга норуоттар бырааптарын күөмчүлүүр быһыы-майгы баарын ыйбыт. Бу проблемаҕа хараҕы саба туттар табыллыбатын бэлиэтээбит.
Биһиги киһибит Виталий БАСЫГЫСОВ тугу эппитий? БАСЫГЫСОВ бэйэтэ пресс-конференцияҕа кэпсээбитинэн, "Россияҕа федерализмы сайыннарарга субъектар Төрүт Сокуоннарын оруолларын соччо-бачча ахтыбаттарын, субъектар 20 сыллааҕыта ылыммыт Төрүт Сокуоннара норуоттар тэҥ бырааптаныыларын уонна инники дьылҕаларын бэйэлэрэ быһаарыналларыгар хардыы этэ, барытын кииннээһин табыгаһа суоҕун, киинтэн унитарнай салайыыны утарар хоруй этэ" диэбит. "2003 сыллаахха от ыйын 4 күнүгэр ылыллыбыт 95 №-дээх федеральнай сокуон РФ уонна субъектар икки өрүттээх дуогабары түһэрсэри олус уустугурдарын" бэлиэтээбит. Быһата, Виталий Николаевич субъектарга быраап, боломуочуйа аҕыйаҕын эргитэн-урбатан эппит.
Биһиги киһибит Виталий БАСЫГЫСОВ тугу эппитий? БАСЫГЫСОВ бэйэтэ пресс-конференцияҕа кэпсээбитинэн, "Россияҕа федерализмы сайыннарарга субъектар Төрүт Сокуоннарын оруолларын соччо-бачча ахтыбаттарын, субъектар 20 сыллааҕыта ылыммыт Төрүт Сокуоннара норуоттар тэҥ бырааптаныыларын уонна инники дьылҕаларын бэйэлэрэ быһаарыналларыгар хардыы этэ, барытын кииннээһин табыгаһа суоҕун, киинтэн унитарнай салайыыны утарар хоруй этэ" диэбит. "2003 сыллаахха от ыйын 4 күнүгэр ылыллыбыт 95 №-дээх федеральнай сокуон РФ уонна субъектар икки өрүттээх дуогабары түһэрсэри олус уустугурдарын" бэлиэтээбит. Быһата, Виталий Николаевич субъектарга быраап, боломуочуйа аҕыйаҕын эргитэн-урбатан эппит.
***
Депутаттарбыт хорсун соҕус тыллара-өстөрө өһүллүбүтэ эмиэ да үөрдэр, эмиэ да дьиктиргэтэр.
Аартык.ру
Депутаттарбыт хорсун соҕус тыллара-өстөрө өһүллүбүтэ эмиэ да үөрдэр, эмиэ да дьиктиргэтэр.
Аартык.ру
(Елена ИВАНОВА ("Саха сирэ" ) суруйбутуттан туһанныбыт)
Комментарии