Былыргы дьылым мындаатыгар, урукку дьылым уорҕатыгар ханнык эрэ саарыстыбаҕа, ханнык эрэ судаарыстыбаҕа олорбута эбитэ үһү Арааса диэн кыаҕын таһынан баайдаах-дуоллаах улуу-дьаалы Хотун дьахтар. Кини ааттаах аттаах киһи күнү быһа айаннатан-айаннатан устатын-туоратын булбатах, кытыытын-кыраайын көрбөтөх Аан дойдуга саамай улахан киэҥ-нэлэмэн сирдээх-уоттаах, эҥинэ бэйэлээх күндү таастарынан тобус-толору сир анныттан хостонор баайдаах, бултаннар бараммат араас кыыл-сүөл үөскүүр-төрүүр эргэнэ хара тыалаах, арыынан-сыанан алла турар киэҥ нэлэмэн үүнүүлээх хочолордоох, бастар быстыбат балыктаах байҕаллардаах аатырыан аатырбыт сураҕырыан сураҕырбыт улуу дойдулаах –сирдээх эбитэ үһү.  

Арааса Хотун күҥҥэ көрдөрбүт көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ Сы Лабаан диэн биис ууһа оҕолоох эбит. Ол биис ууһа остуоруйаҕа этиллэрин курдук, күнүнэн күүһүрэн, чааһынан улаатан ахсаана ахсым ат тохтоло суох айаннатан дьигиһитэн иһэрин курдук элбээн-кэҥээн кэмэ суох улахан сиргэ-уокка наадыйар буолбут. Ийэ сүрэҕэ төрөппүт оҕотун туһугар чараас буоллаҕа эбээт.  Төрүөҕэ өрүһүлтэтэ суох үйэ аайы үрүт үөһэ үөскүү-үксүү турарыттан кыйдаран, кыһалҕаттан Арааса Хотун  барахсан бас билэр сиригэр эбии ыаллыы олорор биис уустарын сороҕу ньымааттаан, сороҕу күргүйдээн, сороҕу сэриилээн бэйэтин аннынан суруттаран аата-ахсаана суох элбэх иитимньи оҕолордоммут, Орто дойду улахан аҥаарын бас билэр сирдэммит-уоттаммыт. Онуоха аҕыс иилээх-саҕалаах атааннаах-мөҥүөннээх аан Ийэ дойдубут хаһыс эмэ хаттыктарыгар,  былаҕайга былдьанан сүтэн-оһон, үгүс үйэ устар сүүрүгэр суураллан хаалымаары аҕыйах ахсааннаах кыра-хара, оҥой-соҥой көрбүт тооромос биис ууһа бөҕөтө кыахтаах-дьаһаллаах Хотун дабыдалын анныгар мустубутуттан сорох үгүөрү үбү куду астаран иһигэр үөрэн күлүгэр имнэнэр, сорох үйэлэр тухары бас билбит сирин-уотун Маачаха ийэтэ ыйыппакка да эрэ айбардыырыттан иһигэр абардар да хайыай, тулуйар эрэ эбитэ үһү. Харах ыларынан халыҥ аармыйа дьиэ-кэргэни көрөн-харайан, аһатан-таҥыннаран олоруу манан аҕай дьыала буолбатаҕа биллэр.

Элбэх иитимньилээх Маачаха ийэ муҥнаах ол сиэринэн барыларын араҥаччылыы-таптыы, сорох истибэтэҕи дьарыйа-мөҕө, ардыгар таһыйан сабырҕатара баа буолуо дуо? Төрөппөтөх иитимньи биис уустарын, сороҕор  төрөппүт да оҕолорун Арааса Хотун атаахтаппатынан маладьыас эбит. Көйгөлөннүбүт диэн көбдьүөрбэккэ, атаҕастанныбыт диэн айдаарбакка, таһылынныбыт диэн татыаккаламмакка, дьарылынныбыт диэн дьаабыламмакка, сыккырыыр тыыннара быстыбакка ол муҥнаахтар хас эмэ үйэ тухары Маачаха ийэлэрин этиититтэн тахсыбакка, кини халыҥ көмүскэлин аннынан бур-бур буруо таһааран аа-дьуо буккураһан олороохтообуттар, үөрэхтэнэн-хаарданан көхсулэрэ кэҥээбит, тыыннара уһаабыт, санаалара кэлбит... Ол да буоллар соҕотох ийэ муҥнаах атаах уонна көйгө оҕолорун Дьобу Руоппа, Эмиэ  Эрииккэ, Кыт Тай, Дьоп Пуон  курдук адьырҕа ыаллар тулалаан олорон кэмиттэн-кэмигэр тиийбэт тирии, таппат тараһа олохтоох эрэйдээхтэри бирээнньик, кэмпиэт эрэ буолбакка араас минньигэс олоҕу эрэннэрэ-эрэннэрэ бэйэлэрин диэки тардан бэркэ мэҥийэн хас эмэ үйэ тухары үтэн-анньан көрөллөр эбит. Онуоха ол кыһалҕа кымньыылаах олохтоохтор ыҥырдыгыт ээ диэн ымманыйбакка, мэҥийдигит ээ диэн бэһирбэккэ Маачаха ийэлэрин кэтит киэҥ киэлитигэр төһө да чуумпутук олордоллор, Хотун хаан оҕолорун атын ыалларга күрээбэтиннэр диэн күннэри-түүннэри кыраҕытык кэтии-маныы, тугу да сыыска-буорга  түһэрбэккэ хонтуруоллуу олороору эргэ барарга бэһирбит. Элбэх иитимньилээх сулумах Хотун дьахтар эргэ баран олоҕун чэпчэтээри гыммыта ама баа буолла5ай?!

Эттэ да этириэс, саҥарда да саараабат Хотун хаан бастаан Ыраах Тааҕы диэн дуоспуруннаах тойоҥҥо эргэ баран олорон, Сан Даарым диэн кэлбити- барбыты тиҥсирийэн буруйдааҕы булар кыһалҕалаах киһийдэҕи охсор-тэбэр  ыт оҥостон иитимньи оҕолорун сэргэ төрөппүт Сы Лабаан да уолун хаарыйтаран ылара эбитэ үһү.

Ол гынан баран остуоруйа буолан баран омуна суох буолбат, кэпсээн буолан баран киэргэтиитэ суох сатаммат. Арай биир үтүө күн хантан кэлбитэ биллибэтэх, халлаантан анатыылаахпын диэн кэпсэллээх аҕыс уон аҕыс ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах, санаатын ситэр инниттэн саахар буолан ууллан тохтуох айылаах  устар ууну сомоҕолуур минньигэс тыллаах-өстөөх  Дьэбэрэй Таай диэн илиэһэй бэрдэ, дьэллик үтүөтэ Хотун дыбарыаһын килбэйэр киинигэр, матайар хаһатыгар, дьуларыйар оройугар биирдэ дьирэс гына түспүт.

Сотору буолаат кини обургу уоттаах харахтарынан эргиччи эрилис-турулус көрөөт, элбэх иитимньитин аһатар-таҥыннарар кыһалҕатын түүннэри-күннэри кыбыммытынан сылдьар дьахтар муҥнаах мэйиитин дуомун күөччэхтии ытыйан, тоҕус уон үйэ тухары туругурбут, аҕыс уон үйэ тухары аатырбыт, сэттэ уон үйэ тухары силигилээбит кыһалҕаны быһаарар курдук туттан-хаптан Арааса Хотун барахсан кулгааҕар «урукку олоххун уларытан уйгулаах олохто оҥоһун» диэн субу-субу сипсийэр, сотору-сотору санатар  буолбут. Онуоха дьахтар киэнэ кылааннааҕа, хотун гиэнэ ааттааҕа хаһыыра түһээт «аҥалаҕын» диэн ааттаан Ыраах Тааҕы эрин баһын быстара охсубут уонна буор-дьадаҥы эрээри халлааны хайытар сытыы-кылыс тыллаах-өстөөх, туос дьарамай эрээри  бэйэтин хоһуун бэрдэбин дэнэр Бас Сабыык диэн киһиэхэ эргэ барбыт. Ол Бас Сабыык барахсан  Арааса Хотун саарыстыбатыгар Бы Чака, Уо Гупу, Ыҥк Быды уонна Кы Гыабы диэн тэбэр-охсор, тутар-хабар эрэттэр көмөлөрүнэн урукку сокуон олоҕор уойбут-топпут дьону барытын халыгырас күлүүстээх халыҥ истиэнэлээх хаайыыга симитэлээн баран, төрөппүт уонна иитимньи оҕолордуун «бары тэҥмит» диэн ааттаах, оҥой-соҥой көрбүт аҕыйах ахсааннаах биис уустарын сайдыыларыгар улахан  үтүөну оҥорбут улуу олоҕу тэрийбитэ эбитэ үһү. Дьэбэрэй Таай ырааҕынан уруута Бас Сабыык обургу тэрийбит «Бары тэҥмит» луоһуннаах улуу Импиэрийэ-судаарыстыбаны  хаамтаҕын аайы хайгыыр харахтар наһаа халыҥаабыттарыттан, үрүҥ түү курдук үллэн истэҕин аайы үөрэр харахтар үксээбиттэриттэн арҕаа ыаллара алыс абарбыттар, туора   толкуйдаммыттар. Ол кэнниттэн аан дойдуну аҥардастыы атыйахтыы аймыыр адьынаттаах, элбэх ыал олоҕор ороһуйбакка орооһор майгылаах, кими-тугу барытын атыылаһар Дуоллар диэн таҥаралаах Эмиэ Эрииккэ судаарыстыбатыттан Дьэбэрэй Таайга «хара баттыгаһы хаалларан хайҕаллаах дьаһалла ылыннар» диэн субу-субу сунуоба субуруччу сорудахтар кэлэр буолбуттар.

Икки Атах бииһин ууһун иһиттээх ымдаан курдук иҥнэри кэһэр идэни баһыттан атаҕар диэри баһылаабыт  Дьэбэрэй Таай  обургу ону истээт одурууннаах омуктар дьоллоох олохторун тордуйалаах уу курдук тоҕо оймуур үлэни-хамнаһы сири-аннынан сэкириэтинэйдик  ыыппытынан барбыт, кэмэ суох элбэх киксиилэри тэрийбит. Арааса Хотун былыттаах халлаан курдук биир күн саһыл тириитин кэтэн ньуолбаарар, иккис күн абааһы кыыһа буолан силлиэни-буурҕаны ытыйар майгытын саахарга ымсыырбыт сахсырҕа курдук көрөн-истэн албаҕалаан, санаатын табан  Дьэбэрэй Таай дьэ күннүү-күөнэхтии түспүт. Сотору буолаат Арааса Хотун аһары баран араас элбэх оҕолорун санааларын аахсыбакка Бас Сабыык барахсанын бахтатан, соҕуруу дойдуттан төрүттээх, олоҕо суох сүүрэлэс харахтаах, сэти-сэлээни билиммэт сэлибирээбит тыллаах-өстөөх Дэм Эккирээккэ эргэ барбыт сураҕа эрэ иһиллэн хаалбыт.

Дэм Эккирээт былааска кэллэ- кэлээт Арааса Хотун дьонун–сэргэтин үүт-тураан олохторун огдолуппут, өйүн-санаатын атыйахтаах уулуу аймаабыт, үрүҥү хара, хараны үрүҥ дэттэрбит. Онуоха Дьэбэрэй Таай санаата табыллан, эппитэ туолан күрүөтэ-хаһаата  суох окко киирбит оҕус курдук, Арааса Хотун саарыстыбатын  баайын-дуолун иҥнэри тардан ылан  дьоллоох Дьобу Руоппа нөҥүө аймахтара уутуйан олорор эгэлгэ мэйиилээх эр бэттэрэ мустубут Эмиэ Эрииккэ диэки сиринэн-халлаанынан, өрүһүнэн-муоранан хоро таспыт, кэмэ суох байбыт, халыҥ хаһаламмыт, суон саалламмыт.  Өбүгэлэрбит барахсаттар былыр-былыргыттан «бэркэ бэрт көстөр» диэн олус бэргэнник эппиттэрин курдук, Сы Лабаан уол Дьэбэрэй Таайын кэтээн көрөн баран, улаҕалаах уодаһыннаах куорҕаллыыр үлэтин тутан ылбыт уонна  ийэтигэр үҥсэн дыбарыастан үүрдэрэн баран  охсор–тэбэр илиилэринэн Эп Эсбэ обургунан Дьэбэрэй Таай урууларын –аймахтарын халыгырас күлүүстээх хаайыыга симтэрбитэ үһү. Онуоха кинилэри көмүскээн арҕаанан-илининэн, хотунан-соҕуруунан Дьэбэрэй Таай аймахтара аҕыс уон аҕыс айдааны араллаанын таппыттар, тоҕус уон тоҕус уордаах тойугу түһэрбиттэр. Онтон бэттэх Арааса Хотун саарыстыбатыгар олуйсар-моһуйсар одурууннааҕа, күөнтэһэр күрэстэһэр күчүмэҕэйэ, хабырыйсар-хатааннаһар амырыыннааҕа буолбутун туһунан көрөр-билэр дьон кэпсэтэллэрэ үһү.  Оо арах, арах, арах! Ол үлүгэрдээх балаһыанньаҕа дьахтар киһи уйан сүрэҕэ хайдах аймаммат, санаата-оноото түспэт, муунтуйбат буолуоҕай?! Маачаха Ийэ муҥнаах хоойго сытар холоонноох доҕоро, тэллэххэ сытар тэҥнээх атаһа эрдиитэ суох тыыга олорбут курдук өйдөөх-санаалаах, үгүс саҥарар тылыттан-өһүттэн дьүүлүн-дьаабытын бэйэтэ да арааран билбэт гына буккуллубут, убаҕас мэйиилээх эрэ буолуохсут Дэм Эккирээттиин холбоһуоҕуттан илини-арҕааны араарбат гына муммут, дьахтар эрэйдээх уһуну-киэҥи толкуйдаабат буола харааччы буккуллубут.  Хотун- хаан биир күн саҥарбытын сарсыҥҥытыгар умнар, иккис күн эппитин үһүс күнугэр мэлдьэһэр сүүрэлэс харахтаах, сэлибирэс саҥалаах эрэ буолуохсуттан кынньаннаҕын ахсын кыраларын-кыамматтарын үрдүнэн барар, тиийбэттэрин түгэммэттэрин дьарыйталыыр идэлэммит, түптэ түрүлүөн олохтоммут. Онуоха иитимньи биис уустара эрэйдээхтэр Маачаха Ийэлэрин санаатын табаары эппитин эҕирийиэх иннинэ толоро, саҥарыан иннинэ саамылыы сатыыр буолбуттар да улуу–дьаалы Хотун санаатын табар манан аҕай дьыала буолбатаҕа биллэр эбээт!!!

Дьэ маннык улахан ыал улахаттарга утарылаһар, ааттаах ыал ааттаахтарга адьырҕаланар, бэрт ыаллар бэттэри кытта бэйэ-бэйэлэрин хооһурҕатыгар  кэмнэригэр  Дьэбэрэй Таай халыҥ хамаандатынаан хайдах гынан Арааса Хотун иитимньи биис уустарын ортотугар куорҕаллыыр үлэни ыытабытый, халыҥ хаччыланабытый, үлүгэр үптэнэбитий диэн толкуйдаан-тобулан таһаарбыт кистэлэҥ үөрэхтээх эбиттэр. Ол аҕыс уон аҕыс албастаах, тоҕус уон тоҕус кубулҕаттаах ааттаах кистэлэҥ үөрэхтэрин, киһи эрэ барыта билбэт, өйдүөбэт  ис хоһоонун өйдөөн-дьүүллээн көрдөххө  маннык тахсар эбит.

Кинилэргэ охтон баранар мастаах, уолан бүтэр уулаах Орто Аан Ийэ дойдуга  аан дойду дьонун үҥэр таҥарата буолбут, мөлүйүөнүнэн сыллар түгэхтэриттэн таттарыылаах сиртэн хостонор Алы Мастан оҥоһуллубут Бири Лийээни бас билэн үгүөрү үптэнэн, халыҥ харчынан мохсуо кэбиһэн байан-тайан олоруу үрдүк чыпчаал буолар эбит. Ону таһынан сонуну-нуомаһы ньачаас үлүгэр тарҕатар хаһыаты, дьааһыгы бас билэн бар-дьон өйүн-санаатын буккуйуу, толкуйдаабат үүрбэ сүөһү оҥоруу  ол үөрэххэ олус диэн сыаналанара эбитэ үһү. Бу Икки Атах эрэ барыта быһаарбат кистэлэҥ үөрэхтэрин Дьэбэрэй Таай халыҥ аймахтарын нөҥүө араас биис уустарын ортотугар ыыппытынан барбыт «солобуода» дии дии суудайбыт, «эрэппэрмиирийэ» дии-дии иирбит. Бастыҥ луоһуннарын бар-дьон айаҕар быраҕаттыы туран ааһан иһэн араас албаһынан Алы Маһы бас билбит, онтон дьон өйүн буккуйар инниттэн хаһыаттары, сонуннары тарҕатар киин дьааһыгы баһылаабыт. Бокуйар сүһүөхтээх бороҥ урааҥхай, иннинэн сирэйдээх Икки Атах барахсан  сахсырҕа курдук сонумсаҕар уйдаран Арааса Хотун судаарыстыба сонуннарын тарҕатар тэрилтэлэрин Дьэбэрэй Таай аймахтарыгар босхону эрэ үрдүнэн туран биэрбит,  кэлтэгэй кэппиэйкэҕэ атыылаабыт. Онуоха буоллаҕына хараамнаах бырдах курдук халыаннык хаҥаабыт, кымырдаҕас курдук кыймалаһан үөскээбит Дьэбэрэй Таай аймахтара хаһыатынан, сонуннары тарҕатар дьааһык нөҥүө Арааса Хотун саарыстыбатын үрэйэр алдьатыылаах араас сараасалаах өйү-санааны тарҕаппыттар, халыаннык байбыттар, сомсон ылбыттар, баламаттык күүһүрбүттэр. Ол да буоллар кистэлэӨ үөрэхтэриттэн эмти туораабакка баһаам баабырыкалаах, сомсуулаах собуоттаах, халыҥ элбэх хаҥыл массыыналаах  киин куораттары бас билэн баран аны кыһалҕалаах олохтоох, кырыы сирдээх-уоттаах, кыра норуот кыймалаһан үөскээбит үрүк-түрүк балаһыанньалаах биис уустарын диэки кырыы харахтарынан кынчарыйбыттар, куойаларыгар-маҥкыларыгар оҕустаран хайа албаһынан бас билэллэрин толкуйдаабыттар.

Ол анаара олорон уоттаах сытыы  харахтара улаҕатын булларбатах, биэрэгин биллэрбэтэх, хараҥа саарыстыбалаах, тымныы тыыннаах, муус олбохтоох Муустаах муора биэрэгэр сытар дьоҕус ахсааннаах, дьоруой санаалаах дьох диэн биис ууһа түөлбэлээн олорор сиригэр-уотугар хатаммыт. Аҕыйах ахсааннаах эрээри кыыдааннаах кыһыны кытары кыһарыйсан быстыбат тыыннаммыт, уордаах тымныыга  мускуллан уһаарыылаах олохтоммут дьоҕус ахсааннаах дьох биис ууһун сиригэр-уотугар Айыы тойон таҥара анаан айбытын курдук сыаналаах күндү таастар хас эмэ хаттыгаһынан дьапталҕалана сыталларыгар иҥсэ-мэнэгэй санаалара иҥмит, туохха да топпот адьарай санаалара тохтообут. Кинилэр диэтэх  дьон аан дойду ааттаахтарын тарбахтарын төбөтүгэр сэттэтэ эргиппит оҕуруктаах өйдөрүн, тобуллаҕас толкуйдарын быста-быста салҕанар быһаҕас олохтоох, сэмэй санаалаах, дьоҕус ахсааннаах дьох омук барахсан хаһан ситэн билиэ баарай?!  Бастатан туран хаан олбохтоох былаас былдьаһыгар бастыҥ буолаары сири алдьатан, күөх кырсы тиэрэн, үтүмэн үгүс буору бурҕатан хостуур алып-чарай олбохтоох, алдьатыылаах айылҕалаах, мэҥийэр минньигэс дьуһуннээх  Алы Маһы араас албаһынан дьоҕус ахсааннаах дьох биис ууһуттан мүччү туттаран илиилэригэр ыланнар Дьэбэрэй Таай аймахтара халлааҥҥа тиийэ күүстээхтик санаммыттар, орто дойдуга уолуктарынан тыыммыттар.

Ол кэмҥэ Маачаха ийэлэриттэн кыраҕа даҕаны дьарылла үөрэммит көйгө муҥнаахтар, аһыыр-таһар инниттэн уһуну-киэҥи өйдөөбөт буола күннээҕи кыһалҕаҕа баттаппыт дьох биис ууһун төрөөбүт төрүт тыллара биллэ татыарыйбыт  аҥардас сурук-бичик кумааҕытыгар эрэ хаалбыт кэмэ эбит. Уодаһыннаах санаалаах, хаһыытыыр Харчы таҥаралаах Дьэбэрэй Таай аймахтара аны туран ол муҥнаахтар баар эрэ баайдарын, тулхадыйбат тыыннарын-Тылларын умуннаран үүрбэ сүөһү оҥороору араас албаһы туттубутунан барбыттар, сараасалаах санааны хотунан-соҕуруунан тарҕаппыттар, ыспыттар. Дьох биис ууһа бэйэлэрэ да киэҥ эйгэҕэ туттубат буолан эрэр төрүт тылларын умна быһыытыйбыт кэмнэригэр саппаҕырбыт санааларыгар санаа эбэр, татыарыйбыт куттарыгар тыын угар  төрөөбүт тылларынан тахсар баар- суох хаһыаттарын үрдүгэр түһэр улаҕалаах-уодаһыннаах былааны Дьэбэрэй Таай аймахтара  оҥостубутунан барбыттара үһү. Ол кэмтэн аҕыйах хонук ааспыта дуу, сыл сыыллыбыта дуу кинилэр диэтэх дьон оҕуруктаах өйдөрүнэн дьоҕус ахсааннаах дьох биис ууһун салайар эргимтэтигэр хатана түспүттэр, онтон сотору буолаат Ил Тойонун сүбэһиттэринэн буолбуттара дииллэр. Аҕа саастаахтара, саамай быһаарыылаахтара Лэбэй Таай Улахан Сүбэҕэ киирэн Ил Тойонугар хаһыаттар тустарыгар алдьатыылаах сүбэлэри биэрэн  алыс санаммытын, туора туттубутун, наһаа барбытын билэр дьон-сэргэ сүөлүргүү көрбүттэр, сиилии санаабыттар. Онтон устар ууну сомоҕолуур уус тылынан ньуолбардаан ааҕан саҥарар, суоттаан хаамар Бэрэсэй Таай Ил Тойонун бастыҥ сүбэһитэ аатырбыт, бэрт кистэлэҥинэн хаһыаттары судаарыстыбаттан арааран аймахтарыгар бэрдэрээри сүүнэ былаан оҥорбут диэн этэрбэс араадьыйата кэпсэллээх буолбут. Дьоҕус ахсааннаах дьох омук биис ууһун дьоно биирдэ өйдөөбүттэрэ Дьэбэрэй Таай халыӨ аймахтарын кирдээх кигиилэринэн, сүлүһүннээх сүбэлэринэн хаһыаттарын хаһыытаппытынан ханнык эрэ «Хол Тыын» диэн тэрилтэни  тэрийэн судаарыстыбаттан араарбыттара эрэ баар буолбут, биир-икки киһи эрэ ытыһын иһигэр эргийэр тэрилтэ оӨорбуттара эрэ иһиллибитэ үһү. Лэбэй Тойон уонна  Бэрэсэй Таай туох баар албастарын киллэрэн, мүөттээх тылларынан мэӨиэлээн ылгын уолллара, иитиэхтээбит ыччаттара Өлөөкөй Таай ол «Хол Тыыны» салайарын ситиспиттэр. Кинилэр диэтэх дьон идэмэрдээх санаалара туолан, иитиэхтээбит былааннара олоххо киирэн  килэйбит-халайбыт киэҥ эрэстэрээҥҥэ тиийэн улахан омуктар булбут утахтарынан, эрдэ үөскээбит омуктар эгэлгэлээх астарынан- ханньаах обургунан кыайыыларын сууйбуттарын, бэттэрин кэпсэппиттэрин, бэлэстэринэн күлбүттэрин көрбүт-билбит дьон  сири аннынан сибигинэйэн кэпсээбиттэр.  Онтон сотору буолаат сэӨийэтигэр сэксэйбит бытыктаах, муударай өйдөөх Ытык Кырдьаҕас субу курдук диэн эппитэ дьох омук дьонун кулгаахтарыгар тиийбит, этиҥ буолан сааллыбыт: «Дьох тылынан-өһүнэн  сэһэни-сэппэни тарҕатар хаһыаттар судараарыстыбаттан тэйитиллэр бэлиитикилэрэ иһэ-истээх, хараҥа дьыала.  Сотору кэминэн ол «Хол Тыын» тэрилтэлэрин «солобуода», «мадырынызаассыйа» дии түһэ-түһэ тоһоҕос омуктар тоһуу мэйиилэрин ытыйан үгүөрү үптэммит, халыҥ харчыламмыт Дьэбэрэй Таай аймахтара Эмиэ Эрииккэттэн дуу, Дьобу Руоппаттан дуу кэлэн атыылаһан үкээр куйаас тыыннаах соҕуруу дойдуларын сыаннастарын тарҕатан хоту олохтоох дьон өйүн- санаатын үлтү ытыйан арҕааны-илини араарбат оҥорор хармааннарын хаһыата оҥостуохтара, төрөөбүт тылбытынан сурдурҕаччы суруйар хаһыаппыт «эрэнтээбилинэйэ» суох аатыран имниин сүтүө, буруолуун сабыллыа. Онтон аны аҕыйах сылынан, чугас кэминэн төрөөбүт тылбытынан этэн-тыынан санаабытын манньытар, тыыммытын уһатар «Дьох» диэн сонуннары тарҕатар дьааһыкпытын уһун илиилээхтэр, дэгиэ тыҥырахтаахтар көрдөрбүтүнэн бас билиилэригэр кытаахтаан ылыахтара, арбаҕастаах да абыраабат, көнтөстөөх да көмүскээбэт аата суох алдьархайга, иитэ суох иэдээҥҥэ киириэхпит. Устаты муруннаах, ураты тыллаах дьох омук муҥнаах тылын-өһүн күлэ-күлэ күлүн  таптайыахтара, кэнэҕэски кэнчээри ыччаппыт төрөөбүт тылын билбэт буолан өйө –санаата кэхтиэ, буомуруо диэн  сүрэхпинэн сэрэйэн, санаабынан таайан олордо5ум үһү» диэбит. Онуоха дьоҕус ахсааннаах дьох омук барахсан дьоно-сэргэтэ сүһүөхтэрэ салыбыраабыт, өйдөрө өспүт, санаалара кылгаабыт. 

Дьэ ити курдук Аан дойду алта гыммыт биирин тутан олорор сирдээх-уоттаах улуу-дьаалы Арааса Хотун барахсан түгэхтээх толкуйдаах адьырҕа ыалларын быыһыгар олорон өйдүүн-санаалыын ыһыллан, эттиин-хаанныын дьүкээрэн, баайа-дуола таланан, кэрэ бэйэтэ кэхтэн  түүппэҕирэн олордоҕуна иитимньилэригэр- тооромос ахсааннаах тоһоҕос биис уустарыгар алдьархай аана аһыллыбыта, аллараа дойдуга аат айаҕа аппаҥнаабытынан барбыта үһү…  Дьэ буолла5а дээ!!! Аата сүрүн ньии!!! Арах, арах, арах!!!