·         Бу дьыл алтынньы ыйын 17 күнүгэр Россия ис дьыалаҕа министрэ Владимир Колокольцев Госдума депутаттарыгар отчуоттаабыта. Онно кини ис дьыала уорганнарын реформалааһын бастакы түһүмэҕэ тоҕунна («провал») диэн эппитэ. Онуоха түөрт биричиинэни ааттаабыта. Оттон биһиги республикабытыгар хайдаҕый-тугуй?

·         Бастатан туран, министр «провал» диэн тылы туттубутун истибэтэҕим. Төттөрүтүн, мин билэрбинэн уонна ханна баҕарар этэллэринэн, реформалааһын түмүктэнэ илик. Биир күннээх тэрээһин буолбатах эбээт, өр кэмнээх. Онно личнэй састаабы аттестациялааһын эрэ киирбэт – бу реформа сорҕото эрэ. Уонна, арааһа, дойду үрдүнэн полицейскайдар кыттыылаах бөрүкүтэ суох быһылааннар тахса туралларыттан сиэттэрдэххэ, итинник үлэһиттэртэн босхолонуу өр барара буолуо. Аттестациялааһын оннук айылаах бытархай «сиидэлээһин» буолбатах этэ, эҥкилэ суохтар эрэ хааллылар диир курдук. Ол иһин, хомойуох иһин, аттестацияны да ааспыт үлэһиттэр бэрээдэги кэһэллэр, буруйу оҥороллор. Ити гынан баран, реформаны ыытыы хайаан да наадалаах этэ, элбэҕи тосту уларытар кэмҥэ тиийэн кэллэхпит.

·         Виктор Васильевич, эн биһиэхэ министринэн үлэлээбитиҥ балтараа сыл буолла, бу кэм иһигэр хас да улууска тиийэ сылдьыбытыҥ биллэр. Ити сырыыларыҥ сүрүн соруктара туох этэй?

·         Мин арктическай улуустарга эрэ сылдьа иликпин. Итилэргэ да Саҥа дьылга диэри сылдьыбыт киһи диэн баҕалаахпын. Итинник сырыылар туһалара туохханый? Бастакытынан, үлэһиттэрбэр тиийиэм иннинэ нэһилиэнньэни кытта көрсөргө кыһаллабын. Олохтоох полиция үлэтин туһунан дьон-сэргэ санаатын истээри. Ити эрэ кэнниттэн отделга тиийэн, үлэһиттэрбин кытта көрсөн кэпсэтэбин. Иккиһинэн, маннык командировкаларга соҕотоҕун буолбакка, Тус састаабы кытта үлэҕэ управление, Бэйэҕэ куттал суох буолуутун отделын уонна да атын сулууспалар салайааччыларын илдьэ барабын. Онно тутатына дьыала-куолу, быһыы-майгы хайдаҕын үөрэтэбит-көрөбүт, олохтоох отдел үлэтин сыаналыыбыт, ыйан-кэрдэн биэрэбит, сороҕор биирдиилээн үлэһиттэри дьиссипилиинэни кэһии иһин эппиэккэ да тардабыт.

·         Ол көрсүһүүлэргитигэр дьон төһө кэлэрий?

·         Арааһынай: сороҕор үс-түөрт киһи, сороҕор отут-сэттэ уон. Тиийиэхпит иннинэ, ол улуус отделын начальнигын сэрэтэбит, телевидениенэн биллэрии бэрдэрэбит, кумааҕыга да суруйан ыйааччылар. Дьону «кэлиҥ» диэн күһэйбэккин буоллаҕа, – баҕар, биир-икки да киһи кэллин, икки сүүс да киһи кэллин – син биир кэпсэтиэҕим диэн куруук этэбин.

·         Дьэ, уонна хайдах өйдөбүл хаалла, ол көрсүһүүлэртэн? Дьон полиция үлэтин хайдах сыаналыыр эбитий?

·         Хас улуус аайы арааһынайдык. Ол эрэн, олохтоохтор, сүрүннээн, полиция кинилэр сайабылыанньаларын бириэмэтигэр көрбөтүн, хаачыстыбата суохтук быһаарарын сэмэлииллэр. Ардыгар тоҕо маннык быһаарыы ылыныллыбытын кыайан быһааран биэрбэттэр даҕаны диэн үҥсэллэр. Биһиги үлэһиттэрбит бары үрдүк юридическай үөрэхтээх буолбатахтар. Сорох түгэннэргэ сир-уот ырааҕа эмиэ дьайар.

·         Арааһа, ордук элбэхтик участковай боломуочунай ахсаана тиийбэтин этэллэрэ буолуо? Министр Колокольцев бу боппуруоһу отчуотугар эмиэ бэлиэтээн аһарбыта да, хайдах быһаарылларын туһунан тугу да эппэтэҕэ...

·         Бу боппуруоска туочука туруоран кэбиһиэххэ наада. Миигиттэн итини куруук уонна бары ыйыталлар – Ил Түмэн депуттара, улуус баһылыктара, көннөрү гражданнар. Мин ис дьыала министрин быһыытынан үлэм кытаанахтык чопчуланар, боломуочуйаларым чуолкайдар, ону аһара барыа, талбыппынан дьаһайыа суохтаахпын. Участковай штатын ахсаанын быһаарыы – Россия ИДьМ-тын үлэтэ. Тыа сиригэр биир участковайга 3-3,5 тыһыынчалаах нэһилиэнньэ, онтон сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор дьыалаларыгар инспекторга 4-4,5 тыһыынча киһи тиксиэхтээх – бүттэ, туочука. Онон, уларытыылар федеральнай сокуоҥҥа киирэ иликтэринэ, мин хас нэһилиэк аайы участковай биэрэр кыаҕым суох, баҕарбытым да иһин.

Бу кыһалҕаны быһаарыыны туруорсан, мин тус бэйэм Россия ис дьыалаҕа министригэр суруйбутум. Икки ый анараа өттүгэр Президент Егор Борисов Колокольцевы кытта көрсүһүүтүгэр бу боппуруоһу эмиэ көтөхпүтэ. Биһиги республикабыт уратытын учуоттуулларыгар. Онно барытыгар хоруй биир – сокуоҥҥа уларытыы оҥоһулла сылдьар.

·         Оттон улуустарга муниципальнай бюджеттан үп тыыран, участковайдары эбэр буолаллара. Холобур, Нам улууһугар оннук баара...

·         Суох. Бүгүҥҥү күҥҥэ биһиэхэ үппүт-харчыбыт кэлэр суола соҕотох, ол – федеральнай бюджет.

·         Виктор Васильевич, статистика буруйу оӨоруу намтааһынын көрдөрөр. Оттон дьиҥ хартыына хайдаҕый? Чахчы буруйу оӨоруу аҕыйаата, барыта бэрт дуо?

·         Бэрт буолуоҕа, өскөтүн буруйу оҥоруу олох сүттэҕинэ. Өлөрүллүбүттэр суох буоллахтарына. Суолга суорума суолламмыттар суох буоллахтарына. «Быһаарсыы» кэнниттэн, суррогат-арыгы иһэн баран, наркотик туттан баран өлбүттэр суох буоллахтарына. Оччоҕуна эрэ барыта бэрт, үчүгэй диэхпит. Оттон бүгүҥҥү күҥҥэ, хомойуох иһин, регистрацияламмыт буруйу оҥоруу чахчыта, ол иһигэр, ыар уонна ураты ыар буруйдар аччааһыннара бэлиэтэнэр эрэ диир кыахтаахпыт.

·         Чахчыта даҕаны, суол саахалыгар сылын аайы олус элбэх киһи тыына быстар. ГИБДД өйдөтөр-сэрэтэр үлэтэ төһө көдьүүстээх дии саныыгыный?

·         Бу туһунан этэр эрэ буолбакка, хаһыытыыр наада. Уонна бары бииргэ. Тоҕо диэтэргин, биир дьарыйар эрэ ньыманан – накаастааһынынан, эппиэккэ тардыынан – балаһыанньа көнөрүн ситиспэккин. Дьоҥҥо усулуобуйа тэрийиэххэ наада – улуустан киин куоракка этэҥҥэ айаннаан кэлэрин курдук. Кинилэр биирдэ бэриллэр олохторун сынньаммакка, туох да хонтуруола суох айанныыр таксистарга эрэнэллэр.

Хомойуох иһин, ылыллыбыт миэрэлэринэн суолга саахал аҕыйыырын кыайан ситиспэтибит. Итирик суоппардар аҕыйаабаттар. Дьон олоҕун, дьылҕатын туһунан кэпсэтэр буоллахха, төһө үчүгэйин-куһаҕанын бэйэҥ ырытан көр: бу дьыл 9 ыйыгар 114 киһи соруйан өлөрүү түмүгэр суох буолбут, 88 киһи доруобуйаҕа ыарахан эмсэҕэлээһини оҥорон өлбүт, 106 киһи – суол саахалыгар, 929 киһи суол быһылааныгар эчэйбит. Манна бэйэлэригэр тиийиммит уонна хомолтолоох, соһуччу түбэлтэлэргэ өлбүт дьону эбэн кэбис. Аахтыҥ? Дьэ, итинник. Армия мээрэйинэн, бүтүн полк дьону сүтэрэбит. Эйэлээх кэмҥэ. Манна бары толкуйдуохтаахпыт уонна тосту миэрэлэри ылыахтаахпыт.

·         Холобура, ханнык миэрэлэри?

·         Итирдэр утахтары иһии, наркотигынан үлүһүйүү бары боппуруостарынан эппиэтинэһи кытаатыннарар туһунан көҕүлүүр сокуоннаах федеральнай таһымҥа тахсыахха наада. Сыччах көрдөһүүнэн-ааттаһыынан ситиспэккин. Дьон «уруулга итирик олорооччу – бөрөстүүпүнньүк» диэн өйдүүрүн наадатыгар, өссө төһө киһи суорума суолланыахтааҕый?! Биһиги республикабытыгар 9 ый иһигэр 7096 итирик суоппар тутулунна. Бу – тутуллубута эрэ. Оттон аттыбытынан төһө ааспыта буолуой? Барытын биир кэлимсэ быһаарыахха наада.

·         Дьон туһугар биир ыарыылаах боппуруоһунан медвытрезвителлэри сабыы буолла дии. Бастаан дьон үөрбүт курдук буолбута да, содула бэрдэ суоҕун олох көрдөрдө. Бытархан тымныылаах кырыа кыһыммыт тиийэн кэллэ...

·         Бу эмиэ бастакы нүөмэрдээх кыһалҕа. Биһиэхэ билигин итирик туруктаах сылдьан буруйу оҥоруу элбээһинэ бэлиэтэнэр. Бу боппуруоһу Егор Афанасьевич министр Колокольцевы кытта көрсүһүүтүгэр эмиэ көтөхпүтэ. Маннык боппуруос биирдиилээн субъекка буолбакка, дойду таһымыгар быһаарыллыахтаах. Киин куоракка эрэ итиниэхэ маарынныыр тэриллибитэ, оттон улуустарга? Туох да суох.

·         Хаһыс сылын медвытрезвителэ суох олорубутуй бу?

·         Иккис сылын. Уонна боппуруос хайдах да быһаарылла илик. Ордук улуустарга.

·         Ааспыкка, «төгүрүк остуолга», медвытрезвителлэр сабылланнар, олоххо-дьаһахха оҥоһуллар буруйдар биллэ элбээтилэр диэн этэн аһарбытыҥ...

·         Оннук. Урут кэм дьиэ хаһаайкатыттан сайабылыанньа киирдэҕинэ, эрин медвытрезвителгэ тутан аҕалар кыахтаах, итинэн дьахтары кырбааһынтан, хобдох түмүктээх дьайыылартан быыһыыр курдук буолар этибит. Билигин оннук кыахпыт суох. Итирбит киһи кимиэхэ да наадата суох – балыыһаҕа даҕаны, биһиэхэ даҕаны. Инструкция быһыытынан, полиция үлэһитэ общественнай миэстэҕэ арыгы испит туруктаах киһини көрдөҕүнэ, «суһал көмөнү» ыҥырыахтаах. Онуоха баара, медиктэр итирик киһини балыыһаҕа илдьэртэн эмиэ аккаастаналлар. Оттон биһиги отделга аҕалар кыахпыт суох, медперсонал штата суох. Арай бу киһи полицияҕа аҕалыллан баран, ол-бу араас буолан хааллын, сүрэҕэ тохтоотун эҥин? Биһигини холуобунай эппиэккэ тардыахтара, кинини сокуоннайа суохтук аҕалбыппытын иһин. Онон, бу кыһалҕа суһал быһаарыыны эрэйэр.

·         Виктор Васильевич, бастакы ыйытыыга хат төннөн, полиция аатын киртитэр, түһэн биэрэр «погоннаах дэриэтинньиктэри» утары үлэ хайдаҕын истиэхпин баҕарабын...

·         Һөһэ этэн аһарбытым курдук, аттестацияны да ааспыт үлэһиттэр сулууспа дьиссипилиинэтин кэһиини, буруйу оӨорууну таһаараллар: итирик туруктаах сылдьыы, суол быһылааныгар кыттыы, бэрик ылааччылар... Маныаха биир суолу тоһоҕолоон бэлиэтиэм этэ, ол – бу уон ый иһигэр полиция үлэһиттэригэр тэриллибит 29 холуобунай дьыалаттан 26-та Бэйэҕэ куттал суох буолуутун отделын матырыйаалларынан тэриллибитэ. Бу тугу этэрий? Биһиги итинник чахчыларга харахпытын симпэппитин, итинник полицейскайдары булууга үлэлиирбитин уонна салгыы да үлэлиэхпитин. Ону ааһан, биһиги информацияны кимтэн да хаһан да кистээбэппит – бастатан туран, ол уустук, иккиһинэн, наадата суох.

Түгэнинэн туһанан, республика олохтоохторуттан көрдөһүөм этэ: өскөтүн полиция үлэһитэ харчы түүрэйдиирин дуу, итирик туруктаах сылдьарын дуу, биитэр онтон да атын сокуоннайа суох дьайыыны оҥорбут чахчытын биллэргит эрэ, Бэйэҕэ куттал суох буолуутун отделыгар (8-924-871-6183) эбэтэр СР ИДьМ-тын «итэҕэлин төлөпүөнүгэр» ((4112)42-22-22) эрийэн биллэрэргитин күүтэбит. Ааккытын-суолгутун этимиэххитин сөп. Бу төлөпүөннэр суукканы супту үлэлииллэр, иһитиннэриилэргитин хайаан да бэрэбиэркэлиэхпит диэн эрэннэрэбин.

·         Кадр тиийбэт кыһалҕата биитэр эдэр үлэһиттэр бэйэлэрэ сулууспаттан барыылара биһиэхэ баар дуо?

·         Өссө урукку министр этэн турар, «элбэҕи ууратыахтааҕар, аҕыйаҕы ылбыт ордук» диэн. Хамнаспыт төһө да үрдээбитин иһин, биһиги үлэбитигэр уочараттаан турааччы суох. Оттон биһиэхэ кэлэр дьонтон, барыларын ылбаппыт. Тоҕо диэтэр, билигин ирдэбиллэр олус кытааттылар. Эдэрдэр тустарынан эттэххэ, баҕа өттүнэн уурайыы чахчытын мин билбэппин, оннук суох.

·         Виктор Васильевич, кэпсэтиибит түмүгэр, бэйэӨ биир идэлээхтэргэр, үлэһиттэргэр бырааһынньыккытынан эҕэрдэҕин тиэрдиэххин сөп...

·         Ис дьыала бэтэрээннэригэр чэбдик доруобуйаны, үлэлии сылдьааччыларга сулууспаларыгар үөрэ-көтө тахсалларыгар, дьиэ кэргэннэригэр этэҥҥэ буолууну баҕарабын.