Өрөспүүбүлүкэлэри суох оҥоруу кыһалаҥынан барара хаан тохтуутунан эрэ түмүктэниэн сөп. Онон кэлин олох сүрүн кыһалҕатынан – экэниэмикэнэн киирэр буоллулар. Жириновскай кэлин “3-тэн итэҕэс мөлүйүөн нэһилиэнньэлээх регионнар -- айах адаҕалара, онон кинилэр бөдөҥсүйүөхтээхтэр” диир идэни булунна. Ол быһыытынан, аҕыйах региону холбообуттара. Манна хайаан да биирэ нуучча баһылыыр бөдөҥ бырамыысыланнай региона, иккиһэ кыра омуктар субъектара буолан испитэ. Ол эрээри, улахаҥҥа холбоммут, автономиятын сүтэрбит биир да кыра омук олоҕо тупсубутун, дьолломмутун туһунан тыл-өс суох. Аны билигин Михаил Прохоров Жириновскайга хос моонньох, алын сыҥаах буолла, национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ өстөннө. Ити туһунан кини «Гражданская платформа» диэн баартыйатын тэрийэр сийиэһигэр эттэ. Прохоров саныырынан, национальнай уокуруктардаах уонна өрөспүүбүлүкэлэрдээх Сталин-Ленин айбыт тиһиктэрэ XXI үйэҕэ экэнэмиичэскэй өттүнэн көдьүүһэ, туһата суох. Кини “баай-тот олохтонор, сайдар туһугар, регионнар кыраныыссаларын хаттаан, экэнэмиичэскэй көдьүүһүнэн көрөн саҥалыы быһыахха наада” диир. Наада буоллаҕына куттаммакка, суһаллык, дойду Төрүт Сокуонун уларытар баҕалаах.
***

Интэриниэттэн көрдөххө, Арассыыйа омуктара Прохоровы, билэн турар, утараллар. Сорох дьон Прохоров этиитин бастаан истээт, “үөрүйэх менеджер, олигарх экэнэмиичэскэй көдьүүһү чахчы билэн этэр буолуохтаах” дии саныан сөп.

Ол эрээри, кырдьыгынан эттэххэ, Прохоров Арассыыйаны аан дойду экэниэмикэтин лиидэрэ оҥорор кыаҕа суох. Арассыыйа саҥа технологическай укулаакка түргэнник көһөн, аан дойду экэниэмикэтигэр баһылыыр оруолланнаҕына эрэ, кыаҕырыан сөбүн дойду салалтата кытта билэр.

Оттон Прохоров курдук олигархтар сир баайын адьырҕа ньымаларынан ороскуота суох хостоон, түргэнник байа охсорго эрэ оройдоро тобуллар дьон. Итини «улуу приватизатор» Чубайс нанотехнологияларга батыллан сытар холобура бигэргэтэр. Прохоров «Оптоган» диэн кыра уоту сиир нано-лаампалары оҥорор тэрилтэни тэрийбитэ үһүс сылыгар барда. Иккис сылын «е-мобилынан» пиарданар. Ол эрээри тугу да ситиспитэ, айбыта-туппута суох. Өйү-санааны ирдиир биисинэскэ өнүйбэтин өйдөөн,  араатардаан байаары бэлиитикэҕэ көстөҕө.

Арассыыйа олигархтарыттан ким да инновацияҕа, модернизацияҕа барыан баҕарбат. Сатыырдыы сир баайын эрэ сүргэйэллэр. Ол туһунан соторутааҕыта В.Путин кытта кыһыйан-абаран олорон этэн турар. Оннооҕор кини олигархтары кыайан хамсатар кыаҕа суох. Төбө олоруутун күүһэ диэн, хор, дьэ оннук.

“Араатардаан аһааһын” диэбиккэ дылы, Прохоров “бэлиитикэҕэ да киирэн” Жириновскайы үтүктэртэн атын тугу да саҥаны этэр кыаҕа суоҕун көрдөрдө. Дьиҥинэн, экэнэмиистэр этэллэринэн, Арассыыйаны национальнай өрөспүүбүлүкэлэр буолбакка, норуот баайын уоран-халаан байбыт Прохоров курдук олигархтар таҥнары тардаллар. Дьиҥинэн, дойду сайдарын туһугар кини курдук “ооҕуйдар” устуоруйа сыарҕатыттан туораан биэриэхтээхтэрэ. Олигархтарбыт оннооҕор аан дойду үбүн кириисиһин кэмигэр, уонунан мөлүйүөн боростуой дьон кыһалҕаларын тэпсэн туран,  ытаан-соҥоон судаарыстыба бүддьүөтүн суотугар баайдарын быыһаабыттара. Хабах курдук бүгүн баар, сарсын суох баайдаах дьоҥҥо Арассыыйа сөпкө эрэммэт. Онон Арассыыйа сайдар, омуктар күнүүлэспэт, абааһы көрсүбэт балаһыанньаларын аныгылыы өйдөөх-санаалаах биисинэс саҥа лиидэрдэрэ олохтуур кыахтаахтар.

***

Аны туран, национальнай өрөспүүбүлүкэлэр бары атылыы буолбатахтар. Адьас, атын атыммыт. 2011 с. Уфаҕа омуктар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа Госсовет мунньаҕар бэрэсидьиэммит Е.Борисов барыбытын биир халыыбынан, кавказтарга тэҥнээн көрөр сыыһа диэбиттээҕэ. Арассыыйаҕа киирбит, холбоспут, олорбут усулуобуйаларбыт да туспалар. Кавказ улахан сэриитин кэнниттэн холбоммут омуктар туспалар, илин диэки олорооччулар букатын атыттар.

***

Төрүт олохтоох национальнай тэриллиилэр бааллара Арассыыйа Федерация буоларын туоһулуур. Билигин атын омук дьоно Арассыыйаҕа харыыта суох элбэхтик үлэлии кэлэр буоллулар. Оннук усулуобуйаҕа төрүт омуктары сирэ, устуоруйата, култуурата суох хаалларыы – дойдуну ыһыыга холонуу. Национальнай өрөспүүбүлүкэлэр суох буоллулар да, төрүт олохтоох омуктар бары ити билигин үтүөх-батаах сылдьар гастарбайтеры кытта тэҥнэһэ түһэбит. Халыҥ ахсааннаах, тэрээһиннээх кэлии омуктар түөлбэлээн олохсуйан “анклав” тэринэр, “Косово барыйаанын” олоххо киллэрэр кыахтара эрэ үөскүө.

Прохоров курдук сир баайын айбардаан бэйэлэрэ эрэ байары сатыыр дьоннор экэниэмикэни баһылааннар нуучча омуга улаханнык дьадайда. Олох ыараханыгар дьиҥнээх буруйдаахтары буолбакка, күрүө намыһахтыы, кыра омуктары буруйдуур судургу. Национальнай өрөспүүбүлүкэлэрэ суох Арассыыйа фашистыы судаарыстыба буола түһэр чинчилээх. Ону кэтэһэр күүс аан дойдуга элбэх. Арассыыйа былааһыгар фашистар кэлэннэр дойду иһэ барыта тигээйи уйатын курдук көөнньөн, оргуйан, сэриилэһэн бардаҕына, “киһи быраабын көмүскээн” буомбалыы кэлиэн баҕалаах элбэҕэ сэрэйиллэр. Килиимэт күүскэ уларыйа турар кэмигэр киэҥ-куоҥ Арассыыйа сиригэр ымсыырааччы хара баһаам.

***

Национальнай өрөспүүбүлүкэлэр ааспыт үйэ саҥатыгар Арассыыйаҕа өй-санаа сайдыытын кэрэһиттэрэ буолан үөскээбиттэрэ. Ленин да, Сталин да күһэйбэтэхтэрэ. Төрүт омуктар судаарыстыбаннастанан, сайдар, үөрэхтэнэр, атын омуктары кытта биир бырааптанар кыахтаммыттара. Судаарыстыбаннас кыра омуктар дьоһуннарын, тылларын, култуураларын көмүскүүр.  Ол аахсыллыахтаах. Устуоруйа көрдөрөрүнэн,  ХХ үйэҕэ аан дойду барыта ССРС, Арассыыйа национальнай бэлиитикэтин батыспыта. Ону барытын билиммэт-аахсыбат прохоровтар сыыһа, ону ааһан акаарытык, быһыыланаллар.

Билиҥҥитэ Арассыыйаны Төрүт Сокуона харыстаан, араҥаччылаан олорор. Төрүт Сокуону уларытыы дойду ыһыллыытыгар, улахан алдьархайга тиэрдиэн сөп. Онон биһиги билиҥҥи сорукпут -- РФ Төрүт Сокуона халбаҥнаабакка хааларын туруулаһыы. Ол биһиги бары уопсай кэскилбит туһугар охсуһуу.

Владимир СТЕПАНОВ, "Кыым.ру" сайтан (http://www.kyym.ru/index.php/news/7937--lr-)
***
Aartyk.Ru: Үөһээ ыстатыйаҕа ахтыллыбыт "Оптоган" САО компанияҕа Саха сирэ эмиэ быһаччы кыттыгастаах. Прохоров "ОНЭКСИМ бөлөҕүн" уонна Чубайс "РОСНАНО" ААО-тун сэргэ "Республикатааҕы инвестиционнай компания" ААО тэрийээччилэр ахсааннарыгар киирсэр.   "РИК" ААО "Оптоган" сабыылаах акционернай тэрилтэ 25% акциятын бас билэр. Саха сирин бюджетын суотугар үлэлиир "РИК" бу икки олигарх тэрилтэтигэр 800 мөлүйүөн кэриҥэ харчыны инвестициялаабыта. Соторутааҕыта правительство мунньаҕар "Оптогаҥҥа" өссө 500 мөл. солкуобайы эбии угуохха наада диэн тыл көтөҕүллэ сылдьыбытын бэчээттэр суруйбуттара.
Икки олигарх уонна бүтүн субъект үбүлүүр "Оптоган" компанията оҥорбут  "нано-лаампаларын" былырыын эрэ ырыынакка таһаарбыт сурахтаах.
"РИК" ААО генеральнай дириэктэрин үпкэ уонна экономикаҕа солбуйааччыта Евгений СИДОРОВ (билигин "Фонд будущих поколений РС(Я)" салайааччытынан ананна) бу күһүн "Аартык.ру" уонна "В Якутии.ру" сайтарга интервью биэрбитигэр "Оптоганы" барыһа суох проект буолбатах, саҥа атаҕар туран эрэр проект" диэн ааттаабыта. Кэлин, бу компания кыахтаннаҕына "РИК" акциятын өлүүтүн "барыстаахтык батарар баҕалааҕын" иһитиннэрбитэ.
"Нано-лаампаны" айарга миллиардынан суумма угуохтааҕар, бастаан, олигарх-Чубайс  электроэнергиятын тарыыбын чэпчэтэри тобулуох этэ диэн этэр  дьон эмиэ бааллар. Оттон баай дьон бырайыагар  Саха сирин  бюджетын кыттыһыннарыы хайдах эбитэ буолла... Дьиҥинэн, "РИК" ААО республика олохтоохторун социальнай сайдыытыгар үбүн-аһын барыахтааҕа.
Санатар эбит буоллахха, "РИК" ААО - "Якутуголь" уонна  "Эльгауголь" (Прохоров атыыласпыта) атыытыгар тэриллибитэ. 
***
 «Оптоган» Санкт-Петербурга уонна Ландсхут (Германияҕа) собуоттардаах.