Ол да буоллар, мин Лэгэнтэйи үтүө ырыаһыт быһыытынан  төһө да ылыннарбын, Дьааны буолбатахпыттан хайдах эрэ  бу кэнсиэргэ атын ыалга ыҥырыыта суох киирбит курдук сананным. Онтон сиэттэрэн араас санаа киирдэ.

***

Хас эмэ күн төбөбүттэн арахсыбатах саарбах санааларбын кытары ааҕааччылардыын үллэстиэхпин баҕардым.

Саха киһитэ – дойдумсах. Сахалар ханна да тиийдэрбит норуодунай поэт Иван Гоголев-Кындыл эппитинии: «Ханнык да сир халлааныгар эн (төрөөбут дойдум - аапт.) сулускун мин булуом», - диэн санаанан салайтаран олоробут. Төһө да төрөөбүт улууспут сүрэхпитигэр-быарбытыгар бастакы миэстэҕэ турдар, биһиги омукпутунан Дьокуускай диэн киин куораттаах бары биир норуот – сахаларбыт. Онон хаһыс үйэҕэ, ханнык кэмҥэ улууспут таһымыттан тахсан биһиги «биир саха» буолабытый диэн ыйытыы үөскүүр.

Саха өйдөбүлүгэр төрөөбут дойду  диэн улуу дьыала. Элбэхтэн биир холобур. Саха тыллаах эрэ барыта ытыктыыр учуонайбыт Хабырылла Силэпиэнтэп бииргэ төрөөбүт быраата Көстөкүүн Силэпиэнтэп НКВД ардай аһыытыгар түбэһимээри омук дойдутугар күрээн баран олохсуйбута эрээри, дойдутун ахтан өлбүтэ дииллэр. Бэл, анараа дойду дьахтарын кэргэн да ылбатах. Хайаан да саха дьахтарын ылыахтаахпын диэн санааттан. Өлбүт ыспыраапкатыгар «умер от ностальгии по родине» диэн суруйбуттар диэн аахпытым. Саха ол курдук дойдутугар таттарыылааҕа биллэр. Ол эрээри биһиги омук дойдутугар буолбакка, бэйэлээх бэйэбит киин куораппытыгар олохсуйан олоробут. Биир дойдулаахтар түмсэн кэпсэтэн-сэлэһэн, бырааһынньыктаан, ыарахаҥҥа түбэспит дьоммутугар көмөлөһөрбут туох да куһаҕана суох. Ол эрээри, сорох-сорох түбэлтэлэргэ аһара түһэн биир эрэ дойдулааҕым диэн санаанан салайтаран үлэлиир уопсайынан хайа баҕарар омук сайдыытыгар сүүйтэриилээҕэ  биллэр.

***

Холобура, быыбарга куоластыырга, тэрилтэҕэ дьону үлэҕэ ыларга биир түөлбэлээҕим эрэ диэн суоттанар хайдаҕа эбитэ буолла. Манна туох да сыһыана суох биир түбэлтэни ахтан ааһыахпын баҕарабын. Быйыл мээр быыбарыгар Айсен Николаевы талан баран үөрбүппүт баара. Кини Дьокуускай куоракка олохтоох бары улуустар түмсүүлэрин өйөбүлүнэн биэтэккэ кыайыылаах тахсыбыта мэлдьэҕэ суох. Ол гынан баран, ытыктабыллаах Айсен Сергеевич быйыл Ю.Н.Прокопьөв 80 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтииргэ көхтөөхтүк  кыттыспыта өйдөммөт. 1986 с. Обком сэкиритээринэн үлэлии олорон, студеннар аймалҕаннарыттан сиэттэрэн Ю.Н.Прокопьөв төрөөбут норуотун иннигэр оҥорбут алҕаһын туһунан билигин хаһыаттар бары суруйаллар, кинигэ да тааһараллар. Онон Айсен Николаев билигин куорат мээрин быһыытынан да, эбэтэр урукку дуоһунаһыгар Правительство уонна Президент аппараатын салайа олорон да, хамыыһыйаны салайарга  анаммыт буоллаҕына, общественность санаатын истиэхтээх этэ буоллаҕа.

Ытыктабыллаах мээрбит, киин куораппыт салайааччыта Айсен Николаев ама да биир дойдулааҕа буолбутун иһин, Ю.Н.Прокопьевы үйэтитэр хамыыһыйаны салайбыта сатамньыта суох, ааһа баран эттэххэ, улахан политическай алҕас да курдук ылыныахха сөп.  

Онтон киин куораппыт саҥа мээрин быһыытынан, Айсен Николаев бүтүн норуот киэн туттар биир дойдулаахпыт Исидор Иванов – Барахов  скверин, пааматынньыгын  куорат киинигэр туруорарга сөбүлэһэн эрэрин иһин хайгыахха эрэ сөп.  Ол да буоллар, мээрбит  улуу биир түөлбэлээҕэр эрэ буолбакка, атын улуу дьоннорбутугар, холобура, сахалары хоргуйан эрэллэр диэн партия Киин Кэмитиэтигэр куттаммакка сурук суруйбут оччотооҕу Обком салайааччытыгар  И. Е. Винокуровка аналлаах пааматынньык миэстэтин эмиэ ситинник көстүүлээх, киин сиргэ булара буоллар бар дьон махтала муҥура суох буолуох этэ. Ону таһынан, ханнык баҕарар улууска төрөөбүттэрин да иһин, улуу дьоннорбутугар мэҥэ бэлиэлэр киин куораппытыгар бааллара буоллар диэн үгүс куорат олохтоохторо баҕа санаалаахпыт. Онуоха биһиги бары талбыт мээрбит эдэр, кэскиллээх политик Айсен Николаев бу хамсааһыны өйдөөн-өйөөн улахан үлэни ыытыа диэн биир бэйэм эрэнэбин. Ону таһынан биһиги тарбахха баттыыр биир кэскиллээх политикпыт куораты салайан олорор кэмигэр, Дьокуускай куораппыт  омукпут сайдыытын дьиҥнээх биһигэ буоллар диэн баҕалаахпыт.

***

Биһиги улуустаһыыбыт туһунан бэл, киин бэчээккэ сүрдээн-кэптээн да суруйдаллар, «тыала суохха мас хамсаабат» диэн өбүгэбит олус бэргэн этиитэ баар. Кинилэр биһиги төрөөбүт түөлбэбитин таптыырбытынан, бэриниибитинэн туһанан утарыта туруортуур үлэни да ыытыа суох этилэр, өскөтүн бэйэбит ону өйдөөн туоратарбыт буоллар.

 Саха норуодунай бэйиэтэ Семен Данилов биир олус интэриэһинэй ахтыытын булан аахпытым. Оччолорго Сойууска улаханнык ытыктанар поэт Расул Гамзатов хоһоонугар баар «алҕаһы» биир кини билбэт дагестанеһа «булан» үҥсүбүтүгэр, кырдьаҕас поэт хас эмэ күнү быһа санаарҕаабыт: «Хайдах маннык быһыыланыахха сөбүй? Ким буоллаҕай?» - диэн. Онуоха биһиги норуодунай поэппыт сөҥүөрбүт: “Ытыктабыллаах поэт Р.Гамзатов норуота биһигиттэн ахсаанынан хас эмэ бүк элбэх, онно хайдах биир эмэ үҥсэр киһи көстүө суоҕай”. Оттон кинини оччолорго бэйэтин буоллаҕына билэр дьоно көрдөрөн туран умсара сатыыр кэмнэрэ этэ эбээт….

Мин бу ахтыыбынан «кимтэн кииннээхпитин, хантан хааннаахпытын» умнуоҕуҥ диэн букатын ыҥырбаппын. Төттөрүтүн, төрөөбүт түөлбэбитин умнубакка күүс-сэниэ ылан, өйбүт-санаабыт кыараҕас ыырбытыттан тахсан,  «БИИР САХА» буоларбыт буоллар, төһөлөөх үчүгэй буолуох этэй диэн этэбин.

***

Учуонайдар этэллэринэн, хас биирдии киһи, аймах, омук, норуот  эволюция быһыытынан сайдан иһиэхтээх. Биһиги майгыбыт түөлбэ, улуус таһымыттан тахсан биир сомоҕо омук  таһымыгар тахсар суолга киирдэ дуу, суох дуу диэн билэр-үөрэтэр дьонтон ыйыппыт киһи баар ини… Биллэн турар, сэбиэскэй кэмҥэ оскуолаҕа төрөөбүт түөлбэҥ туһунан билиэхтээҕэр, ханна эрэ ыраах баар омуктар историяларын билэрбит булгуччулаах ирдэбил буолара.  Ол хаарчахтан төлө көтөн, утаппыттыы 90-с сыллартан саҕалаан «хантан хааннаахпытын, кимтэн кииннээхпитин» үөрэтэн кэллибит эрээри, ол бүтэр уһуга суох буолуохтааҕа өйдөнөр. Норуот историята оннук баай, киэҥ, кэскиллээх. Ол эрээри олох биир сиргэ турбат. Хотугу сири иччилээн олорор омуктар быһыытынан тыыннаах хаалыахпытын баҕарар буоллахпытына, сайдыыбытын хас эмэ хайысханан ыытыахтаахпыт. Омук быһыытынан уратыбытын умнубакка, аныгы олоҕу кытары тэҥҥэ хардыылаан, ол эбэтэр улуустаһан буолбакка, төттөрүтүн түмсүүлээх  буолан.  

Чэ, холобур талааннаах ыччаттарбыт кэнсиэрдэрин ылан көрүөҕуҥ. Санаан да көрдөххө, Далаана кэнсиэригэр үксүгэр чурапчылар, Игорь Егоровка үксэ ньурбалар,  Людмила Спиридоноваҕа сунтаардар о.д.а биир дойдулаахтара кэлбэккэлэр  ким кэлиэй? Омос көрүүгэ киһи омнуолуоҕа туох да суохха дылы. Хайдах төрөөбүт дойдуҥ ахтылҕанын мүлүрүтэн биир дойдулаахтаргын кытары биир салгынынан тыынан, сэһэргэһэн ааһыаҥ суоҕай?  Ол гынан баран, сороҕор ити барыта судургу буолбатах.

Өйдүүргүт буолуо, хас да сыллааҕыта Анатолий Бурнашев уонна Байбал Сэмэнэп икки ардыгар «музыкальнай ринг» буолбутугар, уус алданнар уолларын өйүү-убуу, куоластыы  тыаттан бүтүн автобуһунан көһөн киирбиттэрин туһунан сөҕөн-махтайан, киэн туттан  кэпсээбиттэрин туһунан ыстатыйа баара. Уус алданнар биир өттүнэн уолларын Толяны өйөөбөтөхтөрүнэ кими өйүөхтэрэй, иккис өттүнэн  ыллахха, ол утары куоластаабыт Байбал Сэмэнэптэрэ саха норуотун биир хатыламмат талааннаах уола эбээт… Дьиҥинэн, иккиэннэрин да сөбүлүүр  ырыаһыттарбыт  талааннарын кинилэри истэ кэлбит көрөөччүлэр быһаарыахтаахтара эбитэ буолуо буоллаҕа.

***

Оттон политиканы ыллахха хартыына син-биир итинник тэҥэ. Туох кистэлэ кэлиэй, бастакы президеммит ытыктабыллаах М.Е.Николаев үлэлээн бүтүүтүн саҕана төрөөбүт түөлбэтигэр хаана тардан элбэх үтүө тутуулары ыыттарбытын бары билэбит.  Хаҥаластарга республика таһымынан билигин даҕаны Михаил Ефимович курдук ытыктанар политиктара суоҕа да ону этэр. 

Оннооҕор урут партия саҕана убаастабыллаах Г. И. Чиряев  төрөөбүт түөлбэтигэр - Булуугэ улахан аэропорду туттарбыта билигин  даҕаны биир дойдулаахтарыгар киэн туттууну үөскэтэр. Этэрбэс араадьыйата этэринэн,  Гаврил Иосифович республиканы салайан олордоҕуна, Бүлүү сүнньүн оҕолорун анаан-минээн соҕуруу куораттарга үөрэттэрэ ыыталлара үһү. Бэл, онно көрөн турбут курдук «эһиги үөрэххитин бүтэрдэххитинэ кэлин миниистиринэн үлэлиэххит» дэспиттэр үһү диэн баара. Буолумуна, хас биирдии политик төрөөбут дойдутугар көмөлөһүөхтээх, иэһин төлүөхтээх буоллаҕа. Оттон билигин президеннээн олорор бука бары ытыктыыр Егор Афанасьевич Борисовпыт төрөөбүт түөлбэтигэр оннук баараҕай тутуулары ыыттаран «ыалдьыбатар» даҕаны, тоҕо эрэ республикаҕа ыытыллар экономическай, культурнай мероприятияларыгар, күрэхтэһиилэргэ, граннары сүүйүүгэ  чурапчылары чорботуу баара мэлдьэх буолбатах. Егор Афанасьевич ол туһунан ханна да эппитэ, дьаһайбыта  иһиллибэтэр даҕаны. Биһиги нэһилиэнньэбит менталитета оннук эрэ диирбитигэр тиийэбит. Онон Аҕа баһылыкпыт биир дойдулааҕа буолуу улахан табыллыыга тэҥнэһэн турар.  

Үрдүкү былаас эшелонугар эрэ буолбакка, нэһилиэктэр баһылыктарын талыыга эмиэ «мин оҕом (аах: дойдум-Н.Т.) саары чаккылаах» диэн хартыына хатыланар. 90-с сыллар бүтүүлэригэр Өлүөхүмэҕэ нэһилиэк баһылыгын талыы буолбутугар сунтаардар биир кэскиллээх уолларын өйөөн нэһилиэгинэн харчы хомуйан ыыппыттара диэн истибитим. Кэлин ол салайааччы улуус баһылыгынан үлэлээн баран Дьокуускайга көһөн кэлбитэ эрээри, оннук улахан таһымҥа тахсыбатаҕа хомолтолоох. Билигин республика бары нэһилиэктэригэр «ким халыҥ аармыйа электораттаах» (аах: аймахтаах-Н.Т.) кыайыахтааҕа өйдөнөр.  

Эһиил 2013 с. быыбардар бөҕөтө буолан, мөҥүрүөн мөккүөр бөҕө тоҕо тардыллыа турдаҕа. Онон «мин оҕом саары чаккылаах» диэн өйдөбүл ыал таһымыттан тахсан нэһилиэк, улуус, сорох сороҕор республика таһымыгар дириҥник иҥмитэ көстөр. Дьиҥинэн ыллахха, маннык хартыынаттан киһи улаханнык хараастара суох. Омук быһыытынан сайдыы хас биирдии түһүмэҕин ааһыахтаахпытын курдук «мин оҕом саары чаккылаах» этаабын эмиэ ааһарбыт булгуччулаах буоллаҕа. Арай, ону төһө түргэнник уонна ыарыыта суохтук ааһарбытыгар сытар. Батыллан, били биллэр анекдокка кэпсэнэрин курдук, «сахаларга аадка харабыл наадата суох, бэйэ-бэйэлэрин аллараа, таҥнары соһор адьынаттаахтар» диэни бигэргэппэт курдук.

***

Санаабыт көтөҕүллэр биир төрүөтэ - биһиги Икки Атах мээнэ тулуйан олорбот дойдутугар Хотугу цивилизацияны төрүттээбит олохтоох омуктар буоларбытыгар сытар. Кыскыйар тымныыбыт, өҥүрүк куйааспыт  төһө да этирик түөстээтэр, биһиги ийэ, буор, салгын куттарбытын бөҕөргөппүт, араас кыһалҕаны барытын тулуйар уонна кыайар өйбүтүн сайыннарбыттара буолар. Онон санаабыт билигин да бөҕөх, өйбүт-санаабыт сынтарыйарыгар төрүөт суох… Биһиги даҕаны улуустаһыы курдук бэрдэ суох адьынаппытын хаһан эмэ кыайан биир сомоҕо буолуохпут диэн эрэллээх саарбах ыстатыйабын түмүктүүбүн.

Хаардаах төбөлөөх хайалар салгыннарынан илгийбит Лэгэнтэй Ырыаһыт кэнсиэриттэн сэдиптээбит санааларбын кытары үллэһинним…. Онуоха төрүөт буолбут «Хайа сахатын»  ырыатыгар-тойугар махтал…