Билигин икки атахтаах сайдыытын таһымынан добун халлаан куйаарын буккуйа сытар кыахтаах. Ол да буоллар, сирдээҕи кыһалҕаны, холобур, уоту кытары охсуһар ньымата сүнньүнэн былыргылыы: күрдьэх, хойгуо, икки илии күүһүнэн барар.
- Владимир Сергеевич, ама туох да аныгы ньыма айылла илик дуо? Тоҕо буруонан тумнаста олоробутуй?
- Аныгы - умнуллубут урукку. Саха сиринээҕи ойуур авиахарыстабылын тэрилтэтэ 1945 сылтан историята саҕаланар. Былыр баһаардарга взрывчатканы туһаналлара. Уоту төгүрүччү взрывчатканан дэлби тэптэрэн дьаама оҥороллоро – уот онтон салгыы барбата. Кэлин ыһыллыы-тоҕуллуу кэмигэр ол ньыма умнуллан, быраҕыллан хаалбыта. Бастатан туран, дэлби тэптэрэр сэби туһаныы, харайыы, тиэйии-аҕалыы бэйэтэ туспа кытаанах ирдэбиллээх. Ол ирдэбили толорорго улахан үп эрэйиллэр.
- Республикаҕа взрывчатканы кытары үлэлиир тустаах көҥүллээх тэрилтэлэр бааллар буолбатах дуо?
- Бааллар. Ол иһин быйылгы баһаардарга, ыксал буолан олорго тахсан, кэпсэтэн, баһаардарга взрывчатканы туһанныбыт. Кыһыл илиинэн хас да суукканы быһа ибили быстыаххар диэри хоруу хаһыахтааҕар, взрывчатка лентатын субурутан баран дэлби тэптэрэр судургутун уонна түргэнин илэ харахпытынан көрдүбүт. Аны взрывчатка кыылга-сүөлгэ мэһэйдиир курдук улахан дьаамалары хаспат. Дириҥэ – 10-
буолар. Уонна дэлби тэппит сирин икки өттүнэн 1,5-2 миэтэрэҕэ диэри мас сэбирдэҕин доргутан түһэрэн буору кытары булкуйан, отун куурдан күл оҥорон кэбиһэр. Баһаар онно кэлэн быстан хаалар.
- Ол ньыманы салгыы туттаҕыт дуу? Халлаан билгэһиттэрэ уот кураан өр сылга кэллэ дииллэр.
- Туттуохха баар этэ. Биллэн турар, ити барыта үбүлээһиниттэн тутулуктаах.
- Владимир Сергеевич, быйыл хас баһаар тура сырытта. Интернеккэ “баһаар ахсаанын кистииллэр, космостан 200 баһаар көстөр үһү” диэн усках сурах баара.
- Кэтээн көрүү түөрт араастаах: космостан 1-кы таһымнаах мониторинг, 2-с таһымнаах мониторинг, авиационнай мониторинг уонна сирдээҕи мониторинг. Статистикаҕа авиапатрулирование даннайа киирэр. Саха сирэ олус киэҥ. Туох баар республика тыатын барытын көрөргө-харайарга ханнык да харчы тиийиэ суоҕа. Ким да сылдьыбат түҥ тыаҕа уот турбут да буоллаҕына, ону тиийэн ким да умулуннарбат. Авиаохрана - дьоҥҥо, норуот хаһаайыстыбатыгар чугас территориялары харабыллыыр. Саха сирин тыатын иэнэ 250 мөл. гаттан тахса. Онтон биһиги харабыллыыр тыабыт - 35 мөл. га иэннээх.
- Быйыл төһө баһаар тахса сырытта?
- 342. Былырыын 503 баһаар этэ.
- Аҕыйаабыт биричиинэтэ тугуй?
- Кыһыны супту нэһилиэнньэни кытары өйдөтүүлээх үлэни ыыттыбыт. Ол түмүгэр өртөөһүнтэн уот турар төрүөтэ сүппүтүн кэриэтэ буолла. Быйылгы баһаар үксэ чаҕылҕантан турда. Олус куйааран, мас-от кууран-хатан, чаҕылҕан түстэ эрэ буорахтыы умайда.
- Туваҕа 6 парашютист-баһаарынайдар умайан өлбүттэрэ, биһиэхэ...
- Аньыы! Суох, этэҥҥэбит. Кыһын парашютист-, десантник-баһаарынайдарбытын, летчиктарбытын эрчийэбит. Авиаохрана базатыгар Үөрэтэр кииннээхпит. Онно 18 авиаотделенияларбыт баһаарынайдарын ыҥыртаан куурустары ыытабыт. Бу билигин эмиэ үөрэнэ сылдьаллар. Теория кэнниттэн парашутунан ыстана барыахтара.
- Бэйэҕит сөмөлүөккүт суох?
- Суох. Авиакомпаниялары кытары дуогабардаһан сөмөлүөт, вертолет арендалыыбыт. Л-410, Ан-2, -3, Ми-2 ааллары уларсабыт.
- Үлэһиккит ахсаана?
- Авиабаза үлэһитин ахсаана, республика эбии үп көрөн былырыыҥҥытааҕар 50 киһинэн хаҥаан - 155 буоллубут. Эбии эдэр-чэгиэн уолаттары ылаттаатыбыт.
- Сэрэхтээх баҕайы идэлээххит, хамнаскыт онно эппиэтиир дуо?
- Наһаа элбэҕэ суох. Ол эрээри аһынан-таҥаһынан толору хааччыллабыт уонна (күлэр) эрдэ пенсияҕа барабыт.
- Ити уоту умулларарга взрывчатканы тутуннубут диэтиҥ. Оннук ньыманы ханна эмэ өссө тутталлар дуо?
- Ханты-Мансийскайга уонна бу быйыл биһиги тутуннубут.
***
Быйылгы тыа баһаарын тохтоторго взрывчатканан үлэҕэ “Взрывстрой” ААО специалиһа Дмитрий МАЯКУНОВ үлэлээбит. Дмитрий Саха сиригэр соҕотох взрывчатканан үлэҕэ анал үөрэхтээх киһи кини эрэ.
- Баһаарга дэлби тэптэрии ньыматын саҥа туһанныбыт. Боруобалаан диэн үлэ ыытылынна, уонна түмүгүттэн улаханнык астынныбыт. Холобур, баһаарга 20-40 киһи илиинэн дьаама хаһан уоту быһар. Сыралаах үлэ. Сорох сир таастаах, киһи хойгуонан күнү быһа да кырбаатаҕына сир өппөккүн. Ханнык баҕарар уокка бириэмэ сырсыыта. Хойутаатыҥ да уоккун сиппэккин. Оттон взрывчатканан уоту тохтотор быдан чэпчэки уонна үчүгэй түмүктээх. Быйыл эксперимент оҥордубут. Ханнык буордаах, таастаах сиргэ хайдах, төһө-хачча взрывчатка уурулларын үөрэттибит. Барыта холбоон
уһуннаах минерализованнай полосаны эстибит. Инньэ гынан Горнай, Нам, Уус-Алдан быысаһыыларыгар тахсыбыт баһаары умуруордубут, - диэн уол кэпсиир.
***
Хас да сыллаах уот кураан кэллэ диэн дьылы-күнү кэтээн көрөөччүлэр билгэлииллэр. Оччотугар баһаардар ахсааннара элбиирэ көһүтүллэр. Саҥа ньыма, баһаарынайдар кэпсииллэрин курдук, уһулуччу түмүктээх буоллаҕына, олоххо киирэрэ бэрт буолуох этэ.
Туйаара НУТЧИНА,
Аартык.ру.