Алдьархай

Воскресенье, 08 Июня 2014 09:04
Оцените материал
(3 голосов)
Байбал кыыһырбыт омунугар илиитэ хаан-билик буолбутун дьиэтин таһыгар кэлэн баран биирдэ эрэ өйдөөн көрдө. Өссө сирэйим хайдаҕа биллибэт, аны дьиэлээхтэрим куттаныахтара диэн, туох эмэ киһи соттуон айылааҕы көрдөөн тула-мала эргичиҥнээтэ. Штакетник иһигэр хоҥкуйбут хатыҥ төрдүгэр аҕыйах хаар туртайарын тобулу көрдө. Аны онно киирээри тоһоҕоҕо ыстаанын хайа тардан кэбистэ. Оруобуна эмэһэтинэн!

- Оо, күтүрү! – Байбал хааннаах илиитинэн алдьаммыт сирин харбанан ылла. Онон ыстаанын эмиэ хаанынан биликтээн кэбистэ. – Тууй-сиэ! - өссө да иһигэр үөхсэ-үөхсэ  баҕалаах хаарын ытыһан ыла-ыла  илиитин-сирэйин ньухханна. Үөс сир хаара туох аанньа буолуой, Байбал ырааһырыахтааҕар эбии ньамайданна. “Чэ-чэ,, оннооҕор буолуоҕу көрдүлэр ини” диэн ааранан дьиэлээхтэригэр абаран, штакетнигыттан төттөрү оронон таҕыста.

Дуунньа эрэ дьүһүн-дьаабы буолан киирбитин көрөн айаҕа кытара түстэ:

- Эмиэ итирэн ньамаҥнаан кэллиҥ дуо?! Хаһан өйдөнөр киһиги... – онтон киһитэ бадараанын быыһыгар хааннааҕын көрөн, аны биир атыыр түрүлүөнү түһэрдэ – Хайа, бу сиэбиттэр буолба-ат!

Байбал кытыаста турар ойоҕун силэйэн бааннаҕа ааста. Уҥа илиитинэн кыраантан суккуруур ууга тутан туран бааһын көрдө - оруобуна сөмүйэтэ, орто тарбаҕа олорор сүһүөҕүн дьуккуруппут. Сирэйин сиэркилэҕэ көрөн дьик гынна, бадараан быыһыгар хааһын үрдүнэн кыра баас баарын була көрдө, суунна, үргүлдьү баттаҕын ньалҕаарытан ылла. Бааһырбыт илиитин өрө тута сылдьан, аҥаар илиитинэн сыгынньахтанна. Кирдээх таҥаһын устан баанна анныгар тэбилээн кэбистэ, көхөҕө ыйанан турар халааты ньылбы тардан ылан кэттэ.  Ол тухары Дуунньа эккирэтэ сылдьан мөҕөрүн-этэрин быыһыгар туох буолбутун сураһа сатыы сырытта.

- Ээ, бу дьахтар сүгүннээмээри гынна буолбаат! – эр киһи сирэйин быһа оҕустарбытыттан кыһыйан, мааҕыын дьиэлээхтэрин аһыммыт санаата үрэл гынна, аны кини куолаһын сонотор аакка барда, - Саатар, бу дьахтар, дьахтар курдук эмтээн-томтоон да баран ыххайбат!

- Туох буоллуҥ?! Өйдөөххүн дуу, итириккин дуу? – Дуунньа сыста түһэн эрин сытырҕалаата.

- “Өйдөөххүн дуу, итириккин дуу” – Байбал ойоҕун үтүктэн мунньары-ханньары таттарда. Уонна – Һаа! – диэн баран Дуунньа сирэйигэр айаҕын муҥунан атан аҕылаан биэрдэ, - Баччааҥҥа диэри эриҥ итиригин-өйдөөҕүн араарбат далай акаары! Буор иһээччини кытары олорор курдук кэблэнэҕин! Охсустум! – ордоотоото.

- ... Охсустум да?! Ол кимниин?

- Кимниин буолуой?! Киһилиин!!!

- Бай, ол кимниин?

- Аатын эппэтэҕэ!

Ыаллар балайда хабырыйсан баран туох-ханнык быһылаан тахсыбытын син быһаарса сыстылар, нам-нум буолан чэйдии олоруннулар.

Байбал үлэтиттэн кэлэн иһэн иһэн оптуобус тохтобулугар үс холуочук уолаттар соҕотох кыыска бааһа туралларын көрбүт. Аттыларыгар аҕыйах киһи баар эбит да, тугу да билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буолан ньимийэн тураллара үһү. Байбал бастаан көннөрү тылынан этэн буойа сатаабыт. Өссө биир уолларын хайдах эрэ билиэхчэ-билимиэхчэ, кимиэхэ эрэ майгынната сатыы турбут. Аһаан баран күүстэрэ-уохтара киирбит бөтөстөр маатырылаан субуруппуттар. Биирдэрэ: “Старичок, тебе что, жить надоело?!” – дии-дии Байбалга ынан кэлбит. Байбал: “Ыстарыыктаахтар баҕастаахтар, бэҕэһээҥҥи бэтэнээскилэр, көргүтүн көрүлэтиэм ээ!” – диэн аны кини уолугунан тыынан турбут.

- Акаарыгын дуо, ол үс эдэр уолу көрөн туран киирэҕин? – Дуунньа чэйигэр чэчэйэ сыһа-сыһа өрө хабытайданар.

- Бэйи, билигин да үс молохочооско бэриммэт инибин!

Дуунньа кырдьыга оннук диэбиттии, эрин киппэ санныттан имэрийбэхтээх ылла.

- Онтон?

- Онтон... охсустахпыт дии...

- Оттон дьон?

- Оттон дьон турдаҕа дии... көрөн баран...

-  ... Арай, билэр киһиҥ көрбүт буоллун?

- Көрбүт да буоллаҕына хайыай, ол...

- Эчи, саатын-суутун... кэм да Хахай Байбал итирэн баран дайбаатаһа сылдьар диэтэхтэрэ...

- Ээ чэ, туох диэхтэрэй, эмиэ була сатаан ону-маны ыаһахтаан эрэр!

- ...Оттон... хоттуҥ ини?

- Билигин да оҕонньорго буорах баар! – Байбал түөһэ мөтөйө түстэ, ойоҕун диэки көрүтэлээтэ. Анарааҥҥыта манньыйбыт хараҕын көрөн салгыы кэпсиир – Ойоҕостон соһуччу саайтаран таптара сыстым, хата, мохсоҕол хараҕым кырыытынан көрөн аһаран биэрдим. Онон кыратык таарыйтардым - хааһын даҕайан ылла. Онтон чочумча соҕус буолан баран эмискэ – Бээ, били билиэхчэ-билимиэхчэ буолбут уолум, арааһа, биһиги Бочуокпутун кытары үөрэммит уол ээ! – дьэ өйдөөн кэллэ.

- Тыый! – Дьуунньа хараҕын муҥунан көрдө. – Хайдах дьүһүннээх этэй?

- Мм... маннык, - Байбал сирэйин таһынан сөмүйэтинэн төгүрүччү эргиттэ. Онон  ойуулуур-дьүһүннүүр тыла бэрт кэмчи буолан биэрдэ.

Дуунньата күтүөннээҕи көһүтүө суоҕун сэрэйэн, туран уолун хоһугар киирэн  хаартыскалар альбомнарын таһаарда.

Иккиэн балай эмэ хаартыскалары сыымайдаатылар. Дуунньа ол тухары:

- Ити баар, биирдэ да оҕотун мунньаҕар сылдьыбатаҕа. Ити баар! Кимии да билбэт. Буолан иһиэхпит...

Онтон Байбал:

- Ээ... бу уол быһыылааҕа – диэн баран мылаччы туттан турар уол хаартыскатын ыйда.

- ...Кырдьык кини этэ да? – Дуунньа кэргэнин сирэйин-хараҕын өҥөйдө.

- Бу-бу! Кини этэ! – Байбал хаартысканы тоҥсуолаата.

- ...Айыбыын! – дьахтар ытыһынан айаҕын бүөлэннэ, эмиэ хараҕа муҥутуур барда. – Оо, хара сордоох... оттон бу нолуогабай хотунун уола дии... Улаханнык эчэттиҥ дуо? – ким эрэ истиэ диэбиттии сибигинэйэн барда.

Аны Байбал хотун оҕотун кырбаабыт буолан таҕыста. Дьэ, хара сор диэтэҕиҥ. Дуунньа омунугар буолан, эрин хаайыыга бэлиэр “ыытта”: ыран-дьүдьэйэн, тииһэ-уоһа баранан сыгынньах миилэтинэн хаппыт килиэби ньэмсии  олороро хараҕар илэ көһүннэ... Тута эрин аһынан бэлэһигэр бэрдэрдэ.

- Оо, иэдээн да эбит, хайдах буолуох муҥмутуй... Кэм биһиэнэ буолан иһиэхтээх этэ... Ийэм эрэйдээх ол иһин да Хахай Байбалга эргэ барыма хотуой, аата да амырыына бэрт, киһилии олордуо суоҕа, сутуругар сокуоннаах диэн эппитэ ини, эппэтэҕэ ини, - бэйэтэ бэйэтин аһынан энэлийэн барда. – Эрэйбит да буолар эбит, таах сибиэ тахсан...

Байбал “тойон оҕото буоларын хантан билиэм баарай” эрэ диэтэ, саннын ыгдаҥнатта, ойоҕор кыыһырбыта буолла эрээри, иһигэр туох эрэ кытаахтаата.

Дуунньа элэ-была тылын этэ-этэ, кимиэхэ төлөппүөннээн алдьархайын кэпсиэн булбата. Онтон Байбал эдьийигэр Киристииҥҥэ эрийдэ:

- Киристиин, дьэ иэдэйдибит... киһибит тойон оҕотун кырбаан хаайыыга барар буолбут, - туруупкаҕа ыга-ыга ытаан сыҥсырыйан барда.

- Оо, акаары дьахтар! – диэт Байбал санаатын сайҕаары таһырдьа табахтыы таҕыста.

Өр-өтөр буолбата, аймах-уруу дьиэ иһин биирдэ киэптии тэбэн киирдэ. Ол быыһыгар, хаһан да өйдөөх сирэйин көрдөрбөтөх, наар арыгы дьаарынан аҥылыйа сылдьар күтүөт Сиэҥкэ эмиэ кэлбит. “Сиэҥкэ” диэн ааттаннар да,  биэс уонун лаппа куоһарбыт киһи. Эбиитин Байбаллаахха күтүөттээн бүппүтэ инньэ уонча сыл буолла. Ол эрээри Киристиинин син биир ойоҕум, Байбаллааҕы аймахтарын диэн ааттыыр. Уу кыыһыгар дылы урууһут.

Бу Сиэҥкэ, онтон да уйаларыгар уу киирэн олорор дьоҥҥо кэлэн, Байбалы үөһэттэн  нөрүйэн туран:

- Бэйи син биир Мохсоҕоллооххо олордоллоро буолуо, мин онно уолаттарым элбэхтэр. Мин эттэхпинэ, ол дьонуҥ бырааты үчүгэйдик илдьэ сылдьыахтара. Кылаабынайа бэйэҥ түһэн биэриэ суоххун н-наада, - диэн сүбэлээччи буолла. Онон Байбалы суухара хатарар турукка бүк-тах анньан кэбистэ. Киристиин Сиэҥкэни дьүдьэх дабыдалыттан ылан атын хоско дэллэриттэ. Онтон сурдьутун кэлэн будьуруйбут төбөтүттэн имэрийэ-имэрийэ:

- Чэ, наһаа санааҕын түһэримэ, тугу эмэ толкуйдуохпут.

- Үчүгэй албакаат наада, - диэн Байбал инитэ Дьөгүөр эппитин бары сэргии иһиттилэр. Онтон “үчүгэй албакаат” сыаната төһө буоларын ырытыстылар. Биэс тыһыынчаттан саҕалаан ыраахха диэри тиэртилэр. Онтон ким эрэ бэрик биэрэн, ааты-суолу алдьаппакка, эйэ-дэмнээхтик быһаарсыахха баара диэн тыл кыбытта. Ол кэнниттэн кимиэхэ бэрик бэриллиэхтээҕин тобула сатаатылар.

- Мин санаабар, бастаан ол кырбаммыт уол дьонугар биэриэххэ наада, - диир Дуунньа дьүөгэтэ Наадьа.

- Ол уолга биэрбиппитин истэн атыттара эмиэ көрдөөн туруохтара. Ол хотун оҕото син биир тойоттор оҕолорун кытары куодуруһар буолуохтаах. Кыралары-харалары кытары көрүлээбэтэҕэ чахчы, - Киристиин сабаҕалаабытыгар бары сүөм түстүлэр. Аны, ол нолуогабай буолуохтааҕар, өссө иэдээн таһыччы дуоһунастаах дьон оҕолоро буолан таҕыстаҕына да көҥүлэ!

Байбал салгына убаан барда.

- Хантан оччо харчыны булуох бэйэккэбитий? – Дуунньа аймахтарын, доҕотторун кэриччи көрдө. Онуоха сорох-сорохтор саҥата суох бачыыҥкаларын, түүппүлэлэрин дьэ саҥардыы өйдөөн көрбүт курдук атахтарын тумсун одууластылар.

Онтон Киристиин быстыа дуу, ойдуо дуу, харыһыйдар да даачатын атыылыыбын диэн турда. Дьөгүөр убайын туһугар массыынатын “атыылаата”. Күтүөт Сиэҥкэ тугун атыылыан булбата, кэтэҕин эрэ тарбанарыгар тиийээхтээтэ. Онтон хаһан эрэ атаһа Арыйаан биир бытыылкаҕа биир мөһөөгү иэстээн баран умуннаран кэбиспитин санаан кэллэ. Ол гынан баран оччолооҕу эргитэ-урбата сылдьар тойоттор-хотуттар ол кини мөһөөҕөр атыыланыахтарын улаханнык саарбахтаата. “Харчы харчы буолбат үйэтэ кэллэ”, -  диэн баран үөһэ тыынна.

Салгыы көххө-нэмҥэ кимнээх эрэ “почти саҥа дьыбааннарын”, “улааппыт оҕолорун ороннорун”, “биирдэ эрэ кэтиллибит саҥыйахтарын”, “нэһилиэстибэнэн тиксибит ытарҕаларын” толук ууран бардылар.  

Байбал бу “атыыны-тутууну” истэ олорон, орто дойдуга харыһыйар дьонноох эбиппин диэн куолайыгар хомуок кэлбитин ыйыстан кэбистэ.

Дьон буолуох буолбутун кэннэ хайыахтарай, уу кыынньаран саалаҕа киирэн улахан остуолга чэй тартылар. Саҥа-иҥэ, туттуу-хаптыы кэмчи. Онтон күтүөт сиэҥкэ олоппоһуттан оронон турда, чааскылаах чэйин өрө тутан туран уйадыйбыт куолаһынан саҕалаата:

- Быраатым Байбал үтүө киһи этиҥ. Төһө да эдьийгиниин Киристиинниин өйдөспөккө сырыттарбыт, эн миигин куруук үөрэ-көтө көрсөрүҥ. Хом санаама... ол-бу сыыһа тылбай-өспөй буолбут буоллахпына, бырастыы... - диэт салгынын тыҥатыттан тыастаахтык “Һуу” диэн таһаараат, чааскылаах чэйин биир тыынынан кэтэрдэ сатаан чачайан сөтөл-итэл буолла. Сатахха чааскыта улахана, чэйэ итиитэ... Киристиин Сиэҥкэни дьөлө кынчарыйан баран ырбаахытын сиэҕиттэн харбаан ылан таҥнары тардан олоппоһун сиирэ-халты булларда.

Дуунньа күтүөт тылыттан өссө ыгылыйда, саҥата суох ыгдаҥныы сатыы олордоҕуна:

- Кырдьык, киһи быһыытынан доҕорбут Байбал үтүө киһи буоллаҕа, - диэн ыаллара Бүөтүр өссө ытаһалаан биэрдэ.

Байбал дьиэҕэ баар дьон дьүһүн-дьаабы буолбуттарын көрөн төбөтүн хам туттан бүк түстэ.

Соннук кэри-куру буолан кэбилэнэ олордохторуна кыыстара Сардааҥка үөрэҕиттэн бүтэн тэлэмээттэнэн кэллэ. Дьиэ иһигэр тобус-толору дьон мустубутун көрөн сүрдээҕин соһуйда.

- Аҕаҥ киһини кырбаабыт, - ийэтэ кыыһын көрөн кыатана сатаата.

- Да нуу... – унаарытта, аҕатын диэки көрдө.

- Үс уол кыыска бааһа туралларын көрөн... солото бөҕөтө... киһилии киһи курдук ааһа турбакка, ол уолаттары дьаһайтаабыт. Саатар онтулара бары тойон оҕолоро үһү... Хаайыыга барар буолб-т... оҕолорун тулаайах хаалларб-быт, - эмиэ бөтүөхтээн барда.

- Уо-аай папаня крутяк кипяток! Звезда морей, гроза хулиганов, дьооско эбиккин бтта! – кыыс өрө эккирээн кэлэн аҕатын хатыылаах иэдэһиттэн чоп гына уураамахтаата. Онуоха... Байбал, кырдьык даҕаны диэбиттии, өспүт хараҕар хахайын кыыма сырдырҕаан кэллэ.

- Мин кыргыттарым папаняны брутальнай баи дииллэр ээ! Кэһэйдиннэр! Өссө милииссийэҕэ туттарыаҥ эт буоллаҕа, - Сардаана “алдьархайы” атын хараҕынан көрөн аҕатын санаатын көтөхтө.

Байбал кыыһын тылыттан дьэргэлдьийиэх санаата көбөн кэллэ. Эр киһи буоллаҕа эбээт! Кыыһы-дьахтары, кыамматы-кырдьаҕаһы кини көмүскээбэтэҕинэ ким көмүскүөй?! Хаайдахтарына хаайдыннар! Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай!

...Эмискэ төлөппүөн тыаһа тырылыы түстэ. Бары бөһүйэн ыллылар. Дуунньа туруупканы ылабын дуу, ылбаппын дуу диэн саарыы турдаҕына, Сардаана сүүрэн кэлэн хаба тардан ылла:

- Але... здравствуйте... баар...  Эйигин – диэн баран аҕатын төбөтүнэн ыҥырда.

Дьэ саҕаланна диэбиттии дьон бэйэ-бэйэлэрин көрсө түстүлэр, кулгаах-харах иччитэ буолан тыыналларын кытары кылгаттылар.

Байбал аа-дьуо тиийдэ, күөмэйин оҥостон көхсүн этиттэ уонна туруупкаҕа:

- Истэбин... Э-һээх... Мин дуо?.. Мин этэҥҥэбин – мустубут дьону эргиччи көрдө. – Ээ, билэн... Эһиги уолгут да?.. Бочуоктуун үөрэммиттэрэ... өйдөөн-өйдөөн... өйдүүбүн... көрсүө оҕо этэ... Чэ, хайыахпытый, эдэр киһини... Бырастыы гынар буоллаҕым...

Мустубут дьон Байбал кэпсэтэрин истэн туран “Һуу” диэн тыастаахтык өрө тыыннылар.

***

Туйаара НУТЧИНА

(“Омук таптала”, “Бичик”, 2009 с.)

Комментарии 

#1
ЮТЕК 09.06.2014 16:55
перевод плиз
#2
Айта 09.06.2014 23:46
бэркэ суруйбут)) биир тыынынан аахтым
#3
бигэ 06.07.2014 07:26
дьоннор суруйар да буолар эбиттэр-чулуу! манныгы аахпатаҕым ыраатта!

Добавить комментарий

Защитный код
Обновить

Aartyk.ru