Өлүү быалаах, сор суоллаах

Уолаттар ийэлэрэ Светлана Дедюкина Үөһээ-Бүлүү улууһун Мэйик сэлиэнньэтиттэн төрүттээх. Ыар буруй оҥоһулларыгар тиэрдибит олохторун туһунан кини бу курдук кэпсиир:

«Кэргэмминээн биэнсийэҕэ олоробут. Үс оҕолоохпутуттан, улахаммыт – кыыс, 34 сааһыгар барда, орто оҕо (улахан уолбут) Сэргэй 32-лээҕэ уонна кырабыт, Ганя, убайыттан аҕыс сыл балыс. Кыыспыт куһаҕан киһиэхэ түбэһэн, арыгы иһэргэ үөрэнэн, устунан бэйэтэ арыгыһыт буолан, тулуйбакка, кэргэниттэн арахсан, дойдутун төттөрү булбута. Үлэлээбэккэ олорор. Икки оҕолоох – 6 уонна 4 саастаахтар, иккиэн төрүөхтэриттэн «ДЦП»-лаахтар, олох хаампаттар.

Иккис оҕобут Сергей оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, оҕо оҕо курдук этэ. Истимтиэ, эппит тылыгар турумтуо, сымыйалыыры сатаабат, бэрээдэктээх, үөрэҕэр үчүгэй, дьоҥҥо-сэргэҕэ аламаҕай этэ. Сытыы-хотуу, сэниэлээх буолан, дьиэ-кэргэнинэн кыттар күрэхтэһиилэргэ куруук бастааччыбыт. Ол эрэн, улааттаҕын аайы бэйэмсэх буолан испитин, кыайан туппатахпын. Олоххо уларыйыы-тэлэрийии буолар кэмигэр кини обургу сааһыгар сылдьара, онно уларыйан киирэн барбытын өйдөөн көрбүтүм. 2000 сыллаахха армияттан майгыта олох уларыйан, тосту алдьанан, бэйэтэ сиппит-хоппут, күүстээх-уохтаах көрүҥнэнэн кэлбитэ. Ити 1980 сыллааҕылар армияттан кэлээт, иһэн-аһаан, күүлэйдээн киирэн барбыттара, «биһиги уулуссаҕа тахсан хаһыытаатахпытына, дэриэбинэ уота барыта умуллар» диэн киһиргииллэрэ.

Оттон кыра уол, Ганя, оҕо эрдэҕиттэн убайыттан, кини айдаарарыттан, дьиикэй быһыыларыттан куттана улааппыта. Улахан уол киһи көрбөтүгэр, кинини куруук охсо-тэбэ сылдьыбыт. Күүс-уох өттүнэн улахан уол таһыччы сабырыйар этэ. Гаанньыска испэт да, табахтаабат да, табаарыстара да элбэхтэр. Оҕом биһиги эрэйдэнэрбитин билэ, аһына улааппыта.

Өлбүт уол Сергей арыгы истэ да, айдааннаах буолара, бэрээдэгинэн баппата. Дьиэтигэр итирэн кэллэҕинэ, күүлэттэн хаһыытаабытынан киирэрэ, ааннары барытын иһиттэн хататалаан кэбиһэрэ. Иһити-хомуоһу, түннүктэри алдьаталаан, кэлин таастарын уларыппат, оҥостубат да буолбуппут. Оннук сордонон, сороҕор хотоҥҥо, ардыгар баанньыкка, гаражка куотан, сүөһү быыһыгар саһан олорон, утуйан турааччыбыт. Ол быыһыгар, ыалларбытын уларыта сылдьан, хонооччубут. Арыгытын хаста да эмтэтэ сылдьыбыта. Аҕабытын кини өҥөйөн туран, чэчэгэйигэр, хараҕын таһынан хардаҕаһынан үлтү кырбаан, ойоҕосторун тоһуталаан, икки хараҕынан көрбөт 1 группалаах инбэлиит оҥорбута. Оттон кыра уолу, Ганяны, хабарҕалаан өлөрө сыспыттаах. Онно аҕабыт оҕотун быыһаары, Сергейи быһаҕынан анньыбытыгар, биирдэ илиитин ыһыктыбыт. Онон, аҕабыт усулуобунайдана сылдьыбыта.

Сергей хаста да ойохтоммута: барыларын күнүүлээн, кырбаталаан, атахтарынан куоттартаабыта. Аны массыына атыылаһарыгар «харчыта аҕал» диэн миигин ыкпытыгар-түүрбүтүгэр, саҥарбакка олорбутум иһин, уу баһар хомуос тостуор диэри саайбыта. Биир киэһэ аны икки чааһы быһа муустаах ууну оройбор чааскынан кутан муҥнаабыта. Ону да бэйэтэ сылайан тохтообута.

Иллэрээ сыл эдьиийин кырбаабытыгар, полицияҕа туттараммын, 15 сууккаҕа хаайыллыбыта. Ити 2011 сыл ахсынньы ый ортотугар этэ. Ахсынньы 31 күнүгэр ИВС-тан эрийэн: «Отделтан тохсунньу 2 күнүгэр таҕыстахпына, кэпсэтиибитин салгыыбыт: харчыбын ыллахпына, эһигиттэн арахсабын, ылбатахпына – арахсыам суоҕа, сүгүн олордуталыам суоҕа, өлөртүөм», – диэбитэ.

«Тиһэх хааппыла» тэбиитэ

Сергей Үөһээ-Бүлүүттэн 2012 сыл тохсунньу 4 күнүгэр, киэһэлик кэлбитэ. Кими да кытта кэпсэппэтэҕэ, аһаан баран, утуйбута. Кэлиэн иннинэ дьиэҕэ баар сүгэни, быһахтары, биилкэлэри барытын кистээбиппит (куруук итинник кистээччибит), эрдэттэн айдаардаҕына кэлгийиэхпит диэн быа бэлэмнээбиппит.

Сарсыныгар тураат, табаарыһыгар эрийэн, арыгылыы барбыта. Киэһэ итирик кэлбитэ. Идэтинэн, таһырдьаттан хаһыытаабытынан киирбитэ, эмиэ айдааран барбыта. Инбэлиит сиэннэрбин кырбыы сатаабыта, «балык курдук сыылла сылдьаллар, киһи да сиргэнэр» диэбитэ. Онтон аны аҕатын саайталыы сатаабыта, эдьиийин бачыыҥканан сиирэ-халты быраҕаттаабыта. Мин эрэ мэһэй-таһай буоламмын, улаханнык кырбаабатаҕа. Онтон быраатын үрдүгэр түспүтэ. Ганя убайын кыл түгэҥҥэ сиһиттэн ылан охторбутугар, мин дьоммун хаһыытаан ыҥыртаат, үрдүгэр баран түспүтүм. Били эрдэ бэлэмнээбит быабытынан бары куолаан кэлгийэн кэбиспиппит, скотчунан илиитин-атаҕын баайбыппыт.

Сергей ол үөхсэ сытан: «Массыынаны эһиҥ! Мин Дьокуускайга барабын, эһигиттэн арахсабын!» – диэн турбута. Ону мин «чэ, бардын эрэ» диэн массыынаны сылыттарбытым, тэтэрээт лииһигэр Ис дьыала отделын начальнигын аатыгар сайабылыанньа суруйбутум, кыра уолбар сибигинэйэн, «полицияҕа киллэр» диэн эппитим. Уонна улахан уол «Дьокуускайга барабын» диэбитин иһин, сэрэххэ диэн, 5 тыһ. солк. харчы биэрбитим. Ганяҕа доҕор гынан, кыыспын эмиэ ыыппытым да, кыыһым «Сергей үүрэн ыытта» диэн, аараттан төннөн кэлбитэ».

Ийэ кэпсээнин аны бэйэм салгыыбын. Дьыалаҕа сурулларынан, массыынаны Ганя ыытан испит. Фаратын уота алдьанан, аа-дьуо айаннаан истэхтэринэ, убайа капот үрдүгэр олорон, уруулу былдьаһан, мэһэйдэһэн киирэн барбыт, утары иһэр массыыналарга салайан биэрэ сатаабыт. Үөһээ-Бүлүүгэ кэлбиттэригэр, убайа полицияҕа илдьибэтигэр көрдөһөн ытамньыйбытын ылынан, Нам нэһилиэгин Хомустаах сэлиэнньэтигэр айаннаабыттар. Ол айаннаан иһэн, Сергей быраатыгар быдьар тылларынан үөхсүбүт, «куоракка сүгүн олордуталыам суоҕа, кэргэҥҥин күүһүлүөм, оҕоҕутун балконтан быраҕан өлөрүөм» диэн сааммыт. Быраатын охсуолаабыт, онтон олбох кэнниттэн мас уктаах анньыыны ылан, сирэйгэ охсуолаабытыгар, Ганя илиитинэн хаххалана сатаабыт.

Онтон убайа саанан саҥарбыт тылларыттан, кырбыы сатыырыттын кыыһыран-абаран, атаҕастабыллаах бардам сыһыаны тулуйбакка, массыынатын тохтоппут уонна убайын соһон түһэрбит. Суол кытыытыгар туран, хаста да охсуолаабыт, онтон суол аллараа өттүгэр хаһыйбыт. Онтон массыынатыттан кылгас мас уктаах анньыыны ылан, хаарга үөһэ өттө сыгынньах сытар убайын көҥдөй көхсүн диэки, ханна түбэһиэх хаста да анньыалаабыт. Убайын утары иһэр массыыналар ылан барыахтара дии санаан, бэйэтэ массыынатыгар олорон барбыт.

Икки утарыта бириигэбэр

Силиэстийэ уорганнара Гавриил Дедюкины РФ Холуобунай кодексатын 105-с ыст. 1 чааһынан, ол эбэтэр, киһини соруйан өлөрүүгэ буруйдаабыттара. Дьыалатын Үөһээ-Бүлүү улууһун федеральнай суута (судьуйа – В.А.Кардашевская) көрөн, бастакы бириигэбэр 2012 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр тахсыбыт. Адвокат сууттанааччы буруйу оҥорбут дьайыытын РФ ХК 107-с ыстатыйатын 1 чааһыгар (ол эбэтэр, быһымахтыйыы туругар сылдьан оҥорууга, «аффект») уларытарга туруорсубутун, суут ылымматах. Судебнай психиатрическай экспертиза «сууттанааччы быһымахтыйыы туругар сылдьыбатах» диэн түмүктээһинигэр олоҕуран. Ыга кыыһыран, тугу да гынарын билбэт турукка киирбит диэни суут саарбахтаабыт.

Ол эрэн, суут Гавриил Дедюкин буруйун чэпчэтэр өрүттэринэн кини киһи быһыытынан олорор, үөрэнэр сирдэриттэн уһулуччу үчүгэйдик характеристикаланарын, сааһа эдэрин, саҥа ыал буолбутун, буруйу оҥоруу төрүөтүнэн эмсэҕэлэммит бэйэтин түктэри, сиэрэ суох быһыыта-майгыта буолбутун, урукку өттүгэр сууттана сылдьыбатаҕын бэлиэтээбит. Ону сэргэ, буруйун билинэн, силиэстийэҕэ көмөлөспүтүн, эмсэҕэлээбит киһи уһун сыллар усталарыгар чугас дьонун сордоон, эрэйдээн олорбутун, сууттанааччы дьиэтээҕи балаһыанньата ыараханын, үс инбэлиити көрөрүн-истэрин учуоттаабыт. Мэйик нэһилиэгин олохтоохторо, даьалтата, депутаттара, социальнай үлэһиттэрэ, дьахталлар сэбиэттэрэ, учууталлара, ыччаттара бу үс кыаммат дьонноох ыал чөл олохтоох буоларыгар, дурда-хахха, көмөлөһөөччү уолларын хаайыыга ыыппакка туруорсалларын суут болҕомтоҕо ылбыт. Уонна буруйу ыаратар өрүт суоҕунан, 6 сылга көҥүлэ быһыллыытын усулуобунайынан ааҕан, 5 сылга кэтээн көрөр болдьоххо уурбут.

Онуоха баара, судаарыстыбаннай буруйдааччы, оччолорго Үөһээ-Бүлүү улууһун прокурорун старшай көмөлөһөөччүтэ А.А.Киров, дьонун уһун сылларга сордоон-муҥнаан, атаҕастаан олорбут киһини «уопсастыбаҕа туһалаах киһи өллө» диэн, оттон сууттанааччыны «уопсастыбаҕа кутталлаах киһи» диэн төрүөккэ олоҕуран, СРҮрдүкү суутугар ити бириигэбэри ааһыммыт. Манна даҕатан эттэххэ, бу прокурор бэйэтэ бэрээдэги кэһэн, соторутааҕыта дуоһунаһыттан босхолонон, прокуратура уорганнарыттан ууратыллыбытын туһунан суруйан турабыт («Прокурордар накаастаннылар», 7 №, 17.01.13). Үрдүкү суут ити ааһыныыны ылынан, бириигэбэри көтүрэн, дьыаланы саҥа састаабынан хаттаан көрөргө уураахтаабыт.

Дьыала иккистээн эмиэ Үөһээ-Бүлүү суутугар (бу сырыыга судьуйа – Е.А.Мухина) көрүллэн, 2012 сыл алтынньы 19 күнүгэр бириигэбэр тахсыбыт. Суут чэпчэтэр өрүттэри барытын учуоттаабыт эрээри, РФ ХК 4-с уонна 6-с ыст. 1 чааһынан салайтаран, Гавриил Дедюкины 6 сылга кытаанах режимнээх холуонньаҕа көҥүлүн быһарга уурбут. Ити ыстатыйалар ис хоһоонноро – буруйу оҥорбут өрүт сокуон иннигэр тэҥ эппиэтинэстээх буолар, накаастабал сиэрдээх буолуохтаах, оҥоһуллубут буруй характерыгар, степенигэр, хайдах быһыыга-майгыга оҥоһуллубутугар , буруйу оҥорооччу личноһыгар сөп түбэһиэхтээх диэн. Дедюкиннар ити бириигэбэри эмиэ СР Үрдүкү суутугар ааһыммыттар эрээри, Үрдүкү суут оннунан хаалларбыт.

Бүтүн ыал дьылҕата тутулуктаах
Онон, билигин Дедюкиннар эрэллэрэ эрэ – СР Үрдүкү суутун президиума. Истэр-билэр тухары, юристар да этэллэринэн, эмсэҕэлээбит өрүт сууттанааччы туһугар сымнаҕас миэрэни көрдөһөр буоллаҕына, ол учуоттаныахтаах. Олоххо оннук түмүктээх дьыала аҕыйаҕа суох. Оттон бу түбэлтэҕэ Дедюкиннар «уолбут Сергей өлбүтүн олох ирдэспэппит, иитэр-аһатар, көрөр-истэр оҕобут соҕотох Ганя эрэ, кини хаайыыга бардаҕына, сэттэ киһилээх ыал буруобут сабылларыгар тиийэр» диэн көрдөһөллөрүн үрдүнэн, иккистээн да көрбүт суут, Үрдүкү да суут кулгаахтарын таһынан аһарбыттар.

Судьуйа Мухина «хайдах быһыыга-майгыга оҥоһуллубутугар, буруйу оҥорооччу личноһыгар сөп түбэһиэхтээх» диэн ыстатыйаҕа олоҕурбут буоллаҕына, ол тоҕо учуоттаммата? Буруй хайдах быһыыга-майгыга оҥоһуллубута, буруйу оҥорооччу кимэ-туга ырылыччы көстө сылдьар дии. Бу Гавриил чахчы уһулуччу үчүгэй киһи буоларын Мэйик нэһилиэгин олохтоохторо – оҕотуттан кырдьаҕаһыгар, учууталыттан баһылыгар, депутатыгар тиийэ – бары туоһулууллар, бары туруорсаллар, көрдөһөллөр эбээт. Бу ыал уһун сыллар усталарыгар хайдах курдук ыарахан быһыыга-майгыга олорон кэлбитин нэһилиэк барыта билэр эбит. Быһата, РФ Холуобунай кодексатын 15-с ыстатыйатын 6-с чааһын эбэтэр 64-с ыстатыйаны туттарга төрүөт чахчы баар этэ.

«Быһымахтыйыы туругар сылдьыбатах» диэҥҥэ. Оттон «кумулятивнай (аккумулятивнай) аффект» диэн эмиэ баар дии. Бу көннөрү быһымахтыйыыттан уратыта – уһун сыллар усталарыгар атаҕастааһынтан, эрэйдээһинтэн үөскээбит аба-сата, мунньуллубут хом санаа кыра да төрүөттэн эмискэ тоҕу тэбиитэ. Гавриил Дедюкин дьыалатыгар чопчу оннук быһымахтыйыы туруга буолбатах дуо?

Вера МАКАРОВА,
"Саха сирэ" анал.корр.