Аата, истиэххэ үчүгэйин! Дьиҥэр хас биирдии тыа сирин нэһилиэгэ “салгыны” атыылыыр кыахтаах эбээт. Ол бу “Дохсун” спортивнай-комплекска ыытыллыбыт быыстапка-дьаарбаҥкаҕа арылхайдык көһүннэ. Хаһыатчыты, хаартыскаҕа түһэрээри, телевизорга устааччыны “кыҥыы” турар үтүмэн элбэх хараҕы көрөн үөрдүм. Дьэ, үтүөкэннээх “булчут” көрүүтэ-истиитэ! Ол аата кэпсиирдээх, өттүк харалаах, барытыгар бэлэм  киһи кэлэн турара харахха быраҕыллар. Тылынан уонна илиинэн кэпсээн буолбакка, анал докумуонунан, хаартысканан, стендэнэн, араас өҥнөөх буклеттарынан, диискэлэринэн, компьютернай, дистанционнай экранынан көрдөрөр слайд диэн – буолунай. Аныгы үйэ диэх курдук, бу тэрээһин -- тыа сиригэр туризм балысханнык сайдыбытын туоһута. Ол, арааһа, маннык ис хоһоонноох республикатааҕы таһымнаах быыстапка-дьарбааҥка 14-с (!) төгүлүн ыытыллыыта да, туризм сайдыытыгар үлэлэһээччи бэйэтин кыаҕын көрдөрүүтүгэр “күөх уоту” аһар быһыылаах.

             "Дохсун" спортивнай комплекска ыытыллыбыт быйылгы «Sakha-Travel -- 2013» Регионнар икки ардыларынааҕы турист маршруттарын  14-с быыстапка-дьаарбаҥката "Ыалдьытымсах тыа сирэ" диэн ааттанан Тыа сиригэр анаммыт буолан, ыраахтан-чугастан туризмы сайыннаран эрэр уонна номнуо ааттаммыт-суолламмыт туризм маршруттарын биир сиргэ түмтэ. Бу, биллэн турар, республика социальнай-экономическай сайдыытыгар улахан суолталаах салааҕа үлэлиир, туспа хайысхаларын тобулбут дьоҥҥо сыаналаах уопут атастаһыыта.

             Икки күнү быһа республика 17 улууһун араас нэһилиэктэриттэн мустубут дьон тыа сиригэр нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутугар үлэ миэстэтин арыйыыга, олохтоох дохуоту үрдэтэргэ, тыа сиригэр ыччат олохсуйуутугар, дьоҕус предпринимательствоны сайыннарыыга, өбүгэ саҕаттан илдьэ сылдьар норуот үгэһин, саха оҥоһугун, аһын-үөлүн пропагандалыырга туһуламмыт араас темаҕа ирэ-хоро кэпсэттилэр, бэйэ-бэйэлэриттэн үөрэннилэр. Маныаха төһүү холобурунан Хаҥалас улууһун муниципальнай тэрилтэтин иһинэн үлэлиир кэккэ туристическай тэрилтэлэр буоллулар.

 Хаҥаластар бу быыстапкаҕа биир ньыгыл кэккэнэн анньан тураллара – чаҕылхай көстүү. Туризм менеджердэрэ барыта – ыччат. Кинилэр ортолоругар сахалыы таҥастаах 72 саастаах Роберт Захаров  биллэ чорбойор. “Визиткатын” көрөөт: – Роберт Константинович, былыргы тыа сирин ыала, аат баранан, хайдах маннык эриэккэс омук аатын булан эйиигин ааттабыттарай? – диэн бастакы ыйытыыбын биэрээччи буоллум. Онуоха сэһэргэһээччим: -- Аҕам быраас этэ. Ол иһин кини биэлсэр Роберт Кох (түбүркүлүөс палочкатын булбут эмчит) аатын биэрбит, -- диэн хардарда. Роберт Константинович бэрт үгүс кэпсээннээх киһи буолан биэрдэ: “Улуус илин эҥэригэр туризмы мин тэрийсибитим. “Булуус” дьон-сэргэ ааһан иһэн киртитэр этэ. “Кылыһахтары” илдьэн ыраастаппытым. “Күрүлүүрү” эмиэ мин оҥорбутум. Билигин муниципальнай сир кыраныыссатынан нэһилиэктэр  арааран ыллылар. “Булууһум” Кыһыл Үрүйэҕэ барда, “Күрүлүүрбүн” 1-кы дьөппөннөр ыллылар. “Булууһу” Көстөкүүнэптэр аһара үчүгэйдик тупсаран оҥордулар.  Онтон мин үөрэбин да үөрэбин. Эйиэхэ конкуренцияласпаттар дуо даа? Суо-о-х! Мин “Самартай” диэн  музей-комплекстаахпын. Сайынын “Кыһыл Сыыр” диэн  ааттаан дамба оҥорон аква-парк аһан үлэлэтэбин.  Манна республика улуустарыттан анаан кэлэн сынньаналлар”.

– Роберт Захарович, туризмынан дьарыктанар киһиэхэ саас диэн суох дуу, быһыыта? 72 сааһы эйиэхэ хайдах да биэриэ суохпун! – диэн ыйытыыбар киһим үөрэ-көтө хардарар:

 -- Мин да сынньаныам, оҥорорбун оҥордум дии санаабытым да, соторутааҕыта Михаил Николаев кэлэн “иккис тыыммын” укта. Кини Самартайга туризмы сайыннарар тосхолун билиһиннэриэҕиттэн ыла утуйар уум көттө. Онон саҥа сүүрээни киллэрэр баҕам өссө сытыырхайан кэллэ. Онон кырдьар саас диэн миэхэ суох.

           

            “Дальневосточный центр въездного туризма “Объединенная Северная группа” диэн стендэ аттынан ааһан иһэн: “Бу тугуй, Дальнай Востоктан кэлбит киин дуо?” – диэн интэриэһиргээтим. Онуоха эдэркээн баҕайы уол: -- Тоҕо, биһиги Кэбээйи Сиэгэннэрэбит ээ”,  -- диэн унаарытта. Мин “бэриммэтим”: -- Ааккыт, эчи, уһуну-ун, киһи өйүгэр түһэн биэрбэти-ин! Судургутук аатыа эбиккит...

Салгыы кэпсэтэн билбитим, эдэркээн уолум Илья Соловьев диэн бу тэрилтэҕэ “генеральнай директор” диэн дуоһунастаах улахан киһи эбит. Тэрилтэ салайааччыта туристическай маршрутун аны иккис аата “Ближнее Верхоянье” диэн ааттаах диэн соһутта.

– Хайа, дьааҥылары кытта холкутук булкуйууһулар дии. Дьааҥы Дьааҥытыгар сылдьыахтаах этэ буоллаҕа, -- диирбин кытта:

-- Биһиги Дьааҥы хайатын анныгар олорор дьон, тоҕо дойдубут хайатыттан аккастаныахпытый? Туризм 8 көрүҥүн сайыннарар өссө ханнык нэһилиэги ааттыаххыт этэй? Россия уонна омук туристарыгар анаан “Ягодный”, “Восхождение на гору “Куорат хайата”, “Сплав по горным речкам “Тумара”, ”Кэлэ”, “Семенде”, “Лицензированная охота на копытных”, “Фототур и киноэкспедиция“, “Охота на водоплавающую дичь”, “Подледная рыбалка”, “Рыболовный тур” диэн маршруттары тэрийбиппит. Туристары  куораттан бэйэбит кэлэн илдьэ барабыт. Биир туур – 4-6 күннээх хонугун, айанын ороскуотун, гостиницатын, утуйар таҥаһын, үстэ аһатыытын холбоон туран 10 тыһ. солк. Бу босхону эрэ үрдүнэн сыана. Билигин суолбутун-ииспитин тобуллубут. Онон эһиилгиттэн дойду таһымнаах маннык быыстапкаларга кыттар туһуттан Москвалыахпыт, -- диэн Илья Соловьев, Сиэгэн Күөл предпринимателэ, санаатын үллэһиннэ.

            Өлүөхүмэ улууһун Токо үрэҕэр турар  Дьаархан нэһилиэгэр предприниматель Максим Алексеев тэрийбит “Ини-бии” туристическай базата вертолет түһэр быласааккалааҕын истэн баран соһуйдум -- дьэ, бу ыллыктаах тэринии! Омук уонна Россия балыксыт туристара итиччэлээҕи истэн баран балык 10 араас көрүҥэ баар үрэҕэр кэлэллэрэ чахчы. “Ини-бии” онуоха иккилии киһилээх гостиницалара, баанньыктара, остолобуойдара, бильярдара, волейбольнай уонна баскетбольнай быласааккалара, остуол тенниһэ, үҥкүүлүүр “танцполлара”, кыһыл отоннуур, хаптаҕастыыр, сугуннуур, моонньоҕоннуур сирэ-уота, быһата, чыычаах хараҕын уута эрэ суох. Уонна тыа сиригэр туризм сайдыбат диэҥ!

Бу тэрээһиҥҥэ Өймөкөөн Чысхаана “күннээтэ”. Кинини кытта хаартыскаҕа түһүөн баҕалаах үгүс. Кыһыҥҥы туризм брендин хаһаайына барыларыттан чорбойоро харахха быраҕыллар. Аат-суол балысхана, кылаабынайа, киһи барыта билэр гына “пиар” оруола чаҕылхайдык бу персонажка көстөр. Өскө атын улуустар нэһилиэктэрэ биллэ-көстө сатыыр ухханыгар ыллара сылдьар буоллахтарына, Чысхаан аа-дьуо хаама эрэ сылдьар. Чысхааммыт барахсан республикабытыгар уонтан тахса сыл бренд быһыытынан сылдьар. Хомойуох иһин, остуоруйа геройа бу кэм устата санаатах аайы сирэйин моһуона уларыйа сылдьар: саха да буолан ылар, күп-күөх харахтаах нуучча да киһитэ бу оруолга “оонньуур”. Хата, таҥаһа уларыйбат буолан абырыыр. Августина Филиппова тикпит эксклюзив-сонугар  дьоллоох куорат Чысхаана эрэ тиксэр. Оттон “дойдутугар” боростуой тигиилээх соно кылгас буолан, джинсы бүрүүкэтэ көстө сылдьар Чысхаан кытта “элэҥнээн” ааспыттаах.

Быйылгы Чысхаан атыттарга холуйдахха олох атын. Ол, арааһа, кырдьык да Тымныы суолтатын этигэр-хааныгар иҥэринэ сылдьар, Тымныы полюһа -- Өймөкөөн төрүт олохтооҕо, төрөөбүт дойдутун хайаларын, чысхаан тымныытын айбыт ырыаларыгар, мас, муус, хаар оҥоһуктарыгар ойуулаан көрдөрөр, Тымныы символын уонна Тымныы оҕус мөссүөнүн ааптардара Семен Сивцев бэйэтинэн Чысхаан оруолугар киирбитэ буолар. Онон Чысхаан хаһаайынын дьэ булла дуу диэн дууһабар үөрүү уонна эрэл кыыма саҕылынна. Кырдьык, Саха сирин үрдүнэн Чысхаан биир буолуохтаах. Санта Клаус дуу, Великай Устюг дуу Дед Моруоһа да санаатах ахсын уларыйбаттар дии. Ити Карелия Паккайнетын да ылан көрүҥ – сыл аайы биир герой тиийэн кэлэр. Арай ити герой тас дьүһүнэ уларыйа сылдьар, сыл аайы биитэр көтөх, эбэтэр үскэл киһи кэлэр буоллун, бука, ылынарбыт саарбах курдук.

            ... Дьэ, ити курдук тыа сирин олохтоохторо "Ыалдьытымсах тыа сирэ" диэн ааттаах быыстапка-дьаарбаҥкаҕа икки күн устата төрөөбүт түөлбэлэригэр туризмы сайыннарыы таһымын бар дьонноругар билиһиннэрдилэр. Биһиги дьоммут “салгыннарын атыыта” балысхан да эбит!