Бу өрөгөйдөөх үбүлүөйүгэр кини туох саҥа көрүүлээх, санаалардаах үктэммитин, олоххо көрүүлэрэ төhө уларыйбыттарын сиhилии билсээри биhиги Александр Николаевиhы кытары атах тэпсэн олорон сэhэргэстибит.
Александр Николаевич, хас биирдии киhи олоххо көрүүтэ, тулалыыр эйгэҕэ уонна дьоҥҥо-сэргэҕэ сыhыана, майгыта-сигилитэ дьиэ кэргэнигэр ийэтэ, аҕата кинини хайдах иитэн таhаарбыттарыттан, ханнык сүрүн сыаннастарга олоҕуран үөрэтэн-такайан таhаарбыттарыттан быhаччы тутулуктаах дииллэр. Ийэҥ, аҕаҥ эйиигин хайдах иитэн-үөрэтэн улаатыннарбыттарай?
- Мин аҕам Николай Матвеевич Иванов кадровай булчут идэлээҕэ, таhаарыылаах үлэтинэн оройуоҥҥа тиийэ аатырара. Кини оннук үлүгэр күүстээх, сымса да буолбатар, олус түргэн туттуулаах, үлэни барытын кыайар-хотор, кытыгырас, бэйэтин олус кыанар этэ. Аҕабыт биhигини бултка-алтка сыhыара сатаабатаҕын да үрдүнэн, тыа оҕолорун быhыытынан дьиэ ис-тас үлэтигэр, мас мастааhыҥҥа, муус ылыытыгар, уу баhыытыгар барытыгар сыстаҕас, үлэттэн толлон турбат гына ииппитэ. Бэйэтин кытары батыhыннара сылдьан үөрэтэр, такайар буолара. Итиэннэ булчут идэлээх буолан айылҕаҕа, хамсыыр-харамайга ураты сыhыаннаах этэ. Ийэм Варвара Григорьевна аҕабыттан 10 сыл балыс да буоллар дьиэ үлэтин барытын кыайа тутара. Кини сытыары сымнаҕас майгылааҕа, хаhан да биhиэхэ кыыhырбат, мөхпөт этэ. Оччолорго оҕолор кыра саастарыгар, эбэтэр саҥа төрөөн баран өлөр түгэннэрэ олоххо дөбөҥнүк көстөрө, ол курдук, мин ийэлээх аҕам 12 оҕону төрөппүттэриттэн биhиги алтыа эрэ буолан тыыннаах ордубуппут. Онон биhиги алтыа буолан тыыннаах хаалар быабыт тардан ийэ-аҕа тапталыгар угуттанан олус дьоллоохтук улаапыппыт. Аҕабыт булчут буолан дьиэбитигэр өрүү сибиэhэй эт, балык быыстала суох баар буолара. Биhиги хаhан да эргэрбит аhы аhаабатахпыт, сибиэhэйтэн сибиэhэй эти, балыгы, кус-хаас этин сиир этибит, баҕар ол да иhин буолуо, доруобуйабыт туруга бөҕө этэ. Онон дьон сут дьыл кэлэн барбыта игин диэн кэпсэтиилэрин өйдөөбөппүн, тоҕо диэтэр биhиги хаhан да аччыыктаабатахпыт, сут дьыл содулун билбэтэхпит. Бу кэлин толкуйдаан көрдөхпүнэ, биhиэхэ сахаларга ордук иҥэмтэлээх уонна туhалаах аhынан төрүт аспыт буолар, олохтоох сибиэhэй эппит, балыкпыт, үрүҥ аспыт кэлии астааҕар быдан туhалаах уонна иҥэмтэлээх. Оҕо кыра эрдэҕинэ төрүт аhын аhаан улааппыт буоллаҕына, кини хайа баҕар ыарахаттары тулуйар уонна аhарар кыахтанар.
Эн спортка уhуйуллуун хайдах саҕаламмытай?
- Мин тыаҕа улааппыт буоламмын, кыра эрдэхпиттэн эр киhи толорор үлэтигэр барытыгар сыстаҕас этим. От охсон, мас мастаан, уу баhан, бастакы эрчиллиим онтон саҕаламмыта диэхпин сөп. Нэhилиэкпитигэр ханнык баҕарар спортивнай дьарык арылыннар эрэ, мин барытыгар түсүhэн иhэр буоларым. Ханнык баҕарар күрэхтэhиигэ кыттан оскуолам, нэhилиэгим, оройуонум чиэhин көмүскүүргэ бэлэм этим. Онтон тустууннан үлүhүйэн туран дьарыктаныым арыый борбуйбун уйбутум кэннэ саҕаламмыта. Аан бастаан миигин көбүөргэ киллэрбит киhиннэн күтүөтүм Петр Степанович Яковлев буолар. Кини бэйэтэ саха тылын учуутала идэлээҕэ, ол эрэн тустууннан үлүhүйэрэ. Уонна оттон ааспыт үйэ 60-с сылларыгар тустуу биhиги республикабытыгар улаханнык сайда, аатыра сылдьар кэмэ этэ, республика аатырбыт тустууктара бары кэриэтэ Саха Сирин чулуу дьоно этилэр. Саха Сиригэр тустуу спорт көрүҥүн быhыытынан сайдыыта 1956 сыллаахха саҕаламмыта, оттон 1964 сыллаахха биhиги сахабыт уолаттара хайыы-үйэ дойду чемпионатыгар кыттан үрдүк ситиhиилэммиттэрэ. Ол саҕана тренер игин диэн суох этэ, ол эрэн уолаттар дойду араас куораттарыгар, аан дойду таhымыгар күрэхтэhэн, атын дойду спортсменнара хайдах тусталларын илэ харахтарынан көрөн, дьиэлэригэр төннөн кэлэн иҥэриммит билиилэрин манна тарҕаталлара, оҕолору тустууга уhуйууга туhаналлара. Ол иhин мин оччотооҕу спортсменнары саха омугун элитата диэн ааттыыбын, тоҕо диэтэр, ол кэмнэргэ тустууктар наука, култуура, үөрэхтээhин эйгэтигэр эмиэ үлэлииллэрэ, үгүстэрэ учуонай үрдүк аатын сүкпүттэрэ. Холобур, Алквиад Иванов курдук медицина профессорыгар тиийэ үүммүттэрэ. Онон кинилэр биhиги көлүөнэ тустууктарга суолбутун тэлэччи аспыт дьоннорунан буолаллар. Онтон биhиги көлүөнэ тустууктар кэлэбит уонна Олимпиада оонньууларыгар тиийэ барабыт. Онон биhиги убайдарбытыгар олус улахан иэстээх дьон сылдьабыт.
- Александр Николаевич оттон Олимпийскай оонньууларга кыттан тустуу көрүҥэр үрүҥ көмүс мэтээли ситиhэн биир дойдулаахтаргар үгүс үөрүүнү аҕалбытыҥ. Ол өрөгөйдөөх түгэни хайдах өйдүүгүн?
- Мин 70-с сылларга сойуус сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирбитим, онно мин сүүрбэччэлээх эрэ этим. Павел Пинигин эмиэ итиччэ сааhыгар сылдьан сойуус сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирбитэ, Роман Дмитриев өссө эдэр сааhыгар киирбитэ. Сойуус сүүмэрдэммит хамаандатыгар 19, 20, 21 саастааххар киирэр саамай тоҕоостоох, ол кэннэ кэскиллээх спортсмен буолан бүтүөххэ сөп. Олимпийскай оонньууларга кыттыы мин дьылҕабар туспа суолталаах, онон аҕыйах тылынан итини кэпсиир кыаллыбат курдук. Олимпийскай оонньуу түөрт сыл буола-буола ыытыллар, бу түөрт сыл устата эн күүскэ дьарыктаныахтааххын, утуйар уугун, аhыыр аскын умнан туран дьаныардаахтык дьарыктаныахтааххын. Уопсайынан спортка эрэ буолбакка, ханнык баҕар улэҕэ, дьарыкка дьулуурдаах буолуу ирдэниллэр. Хас биирдии киhи олоҕор туох баар күүhүн-уоҕун ууран туран үлэлээтэҕинэ, дьарыктаннаҕына кини үгүhү ситиhэр кыахтаах. Кыайыыны, ситиhиини ким да эhиэхэ көмүс бүлүүдэҕэ ууран аҕалыа суоҕа, хас биирдии кыайыы киhи бэйэтин эрэ ситиhиитэ буолар. Ону барытын толорорго элбэх көлөhүнүн тохтуон наада, элбэх мэhэйдэри ааhыаххын наада.
Общественнай үлэннэн эн эмиэ күүскэ дьарыктанаҕын. Республикаҕа оҕо спорда сайдарыгар, саҥа көлүөнэ спортсменнары иитэн-үөрэтэн таhаарыыга үгүс сыраҕын уурбутуҥ.
- Билигин республикаҕа оҕо үүнэригэр-сайдарыгар бары өттүнэн дьоҕурун сайыннарарыгар туох баар усулуобуйа барыта олохтонон турар. Спорт өттүнэн этэр буоллахха, билигин хас биирдии нэhилиэккэ спортивнай саалалар, оҕо спортивнай оскуолалара үлэлииллэрэ киhини үөрдэр эрэ. Оҕолорго ханнык спорт көрүҥүн талан дьарыктаналларыгар бары өттүнэн табыгастаах кэмнэр үүннүлэр. Биhиги республикабыт оҕолоро ырыаннан, үҥкүүннэн араас тас дойду таhымыгар ыытыллар куонкурустарга, күрэхтэргэ тиийэ кыттан кыайыы ситиhиилэнэн кэлэллэр, аны араас предмиэттэргэ олимпиадаларга, кэмпириэнсийэлэргэ эмиэ сүрдээх ситиhиилээхтик кытталлар. Онон оҕо кыра эрдэҕиттэн сөбүлүүр дьарыгынан үлүhүйдэҕинэ, куруhуоктарга, дьарыктарга сырыттаҕына кини элбэҕи ситиhэр кыахтаах.
Александр Николаевич саамай чугас дьоҥҥунан, эйиигин өрүү өйүүр, эрэллээх тирэх буолар дьоҥҥунан кими билинэҕин?
- Ити боппуруоска ырааҕы-киэҥи толкуйдуу барбакка, тутатына саамай чугас киhибинэн олоҕум аргыhын Варвара Афанасьевнаны ааттыыбын. Мин кэргэмминээн биир кылааhы үөрэнэн бүтэрбиппит, онон бэйэ-бэйэбитин эдэр эрдэхпититтэн билэбит. Ситиhиим улахан аҥаара кэргэним ситиhиитэ буолар, тоҕо диэтэр, кини миигин өйөөбөтөҕө, эрэллээх тыылы хааччыйбатаҕа буоллар, мин спортка үрдүк ситиhиилэниэ суох этим диэн чуолкайдык билинэбин. Холобур, кэргэним «Оҕобут ыарыйда, эн аттыбытыгар баар буолуох тустааххын», эбэтэр «Эйиигин ахтабын, барыма» дии сылдьар буоллаҕына, биhиги өйдөспөт буолбуппут ыраатыа этэ. Ол иhин мин кэргэммэр махталым муҥура суох. Түгэнинэн туhанан, кинини эмиэ 65 сааhын туолар үбүлүөйүнэн эҕэрдэлиибин уонна күн сиригэр баар бары үчүгэйи, кэрэни, кытаанах доруобуйаны, дьолу, бигэ туругу баҕарабын. Уонна оттон миигин өрүү өйүүр дьонунан мин дьиэ кэргэним чилиэттэрэ буолаллар. Ханнык да ыарахан түгэннэргэ, үөрүүлээх кэмнэргэ мин кэргэним, оҕолорум, сиэннэрим өрүү мин аттыбар бааллар, миигин өйүүллэр, күүс-көмө буолаллар, санаабын көтөҕөллөр.
Иккиhинэн, мин саамай махтанар киhим Дмитрий Петрович Коркин буолар, кини оскуолатыгар түбэhэммин, талылламмын, тустууга уhуйуллан, чочуйуллан тахсыбыт дьоллоох киhибин дэнэбин. Дмитрий Петрович кэргэнигэр Александра Семеновнаҕа уонна кыыhыгар эмиэ улаханнык махтанабын, кинилэри кытары биhиги дьиэ кэргэммит ыкса сибээhи олохтоон турар, өрүү кинилэри кытары билсэ олоробут, кэпсэтэбит, сонуннарбытын үллэстэбит.
Александр Николаевич эн Сунтаар, Миирнэй, Чурапчы, Кэбээйи улуустарын уонна Дьокуускай куорат бочуоттаах олохтооҕо буолаҕын. Дьылҕан, олоҕун Дьокуускай куораты кытары ыкса сибээстээх буоллаҕа.
- Дьокуускай куоракка мин ураты сылаас сыhыаннаахпын. Тус олоҕум, үлэм, спортка ситиhиим, дьиэ кэргэним уйгу-быйаҥ олоҕо барыта Дьокуускайы кытары ситимнээх. Онон мин билигин саамай үөрэрим диэн, Сахабыт Сирин киин куората кэнники биэс сылга харахха быраҕыллардык тубуста, сүүнэ сайдыы суолугар үктэннэ диэхпин сөп. Баҕар кэлии дьон куорат сайдыытын көрбөттөрө, сэҥээрбэттэрэ буолуо, оттон биhиги тыаттан киирбит олохтоох дьон бу балысхан уларыйыылары көрө-билэ сылдьабыт. Оттон хаhан баҕарар сайдыы суола үлэ үчүгэйдик, таhаарыылаахтык барарын туоhулуур.
Дьокуускай куорат баhылыга Айсен Сергеевич Николаев сүрдээх үлэhит, киэҥ көрүүлээх, инникини сөпкө былаанныыр, дириҥ билиилээх, аныгы үйэ салайааччыта буолар. Мин тус бэйэм көрүүбэр, Айсен Сергеевич кэскиллээх салайааччы, ону быhа этиэхпин баҕарбаппын, бириэмэ көрдөрөн иhиэ буоллаҕа. Биhиги кинилиин сүрдээх учугэй доҕордуу сыhыаннаахпыт, мин киниттэн аҕа саастаах буоларым быhыытынан араас боппуруостарга төhө кыайарбынан сүбэ-ама буола сатыыбын, оттон сорох түгэннэргэ кини миэхэ сүбэ-ама биэрэр, күүс-көмө буолар. Роман Михайлович Дмитриев эмиэ Айсен Сергеевиhы кытары доҕордуу сыhыаннааҕа, итиэннэ кинини киhи да быhыытынан, салайааччы да быhыытынан олуhун ытыктыыра, онон ситим салҕанар диэххэ сөп.


****
Пресс-служба Окружной Администрации