Ньурбалар “Бассаап” группаларбытыгар урукку-хойукку, саҥа-аныгы  салайааччыларбытын, дьокутааттарбытын эргитэ сылдьан ээхтэрин этиттибит. Барыларын биир угунньаҕа угаттаан – “таҥнарыахсыттар” диэн дьаралыктаан баран бэйэбит эрэ чээ оҕо буолан хааллыбыт. Хайдах бары “таҥнарыахсыттары” да иитэттээн таһаарбыппыт буолла, бачча мааны дьон... Биир да киһини бүтүн хаалларбатыбыт. Таах ааһан иһэн хадьырыйталаан элээрдии.

Бүтэһик уон сыл, улууска, истэр былаһын тухары “ньурбалар аахсыйабытын Штыров былдьаабытын” туһунан үһүйээн баар. Улууска Штыровы үтүө тылынан ахтар киһини уон тарбах иһинэн итигэстээн булуллара дуу... Саарбаҕым.

Дөрүн-дөрүн умулла-умулла, умнулла-умнулла быыбардар чугаһаатахтарын ахсын аахсыйа айдаана хат күөдьүйэн тахсар.  Көрдүгэни күөдьүтэргэ, хаппыт киһиргэскэ уот анньарга наһаа да бары бэлэм баҕайы сылдьар “бэлиитиктэрдээхпит”. Эргитэн аҕала-аҕала алаадьы курдук эргит да эргит, бэрий да бэрий. Ол аайы сардьыгыныы-сардьыгыныы биһи умай да умай - туох да бурҕаҥнаһан олоробут.

2002 сыллаахтан бэттэх Ньурба улууһугар төрөөбүт оҕо бары,  ийэтин үүтүн кытары “ньурба аахсыйатын былдьаабыттарын” туһунан ынырыктаахай атаҕастабыллаах кэпсээни истэн уонна ону “төннөрөр” маҥан аттаах Айыы бухатыырын кэтэһэр санаанан эмсэхтэнэн улаатара буолуо дии саныыбын. Ким да чуоккай ол туһунан дьиҥинэн билбэт эрээри, “кыһыылаах баҕайытык биһигиттэн Штыров былдьаабытын эрэ туһунан” ала-чуо чуоккай ону билэбит. Онтон атын кэпсээни истиэхпитин да, ылыныахпытын да баҕарбаппыт. Ким эмэ атыны этээри гыннаҕына – чугаһынааҕы тиирэр мас бэлэм. “Оннук!” - ону утарар суох. Бүттэ.

Уопсайынан, биһиги уоппут да суох, гааспыт да суох, суолбут да суох, пуорпут да суох, уубут да кирдээх, эбэлэрбит эрдэ сылла уолан хаалаллар, ыраахпыт да бэрт, от да үүммэт, үүннэҕинэ да ардаан тэһэ сытыйан сүгүн оттоппот... Дьаабы. Биһиги кыһалҕабытыгар киим да туура кыһаммат! Олох аахсыйабытын биэрэ тардыҥ, бэйэбит аахсынан олоруохпут!

Наар көрдүүр аахсыйабыт, ону-баара бүгүн биллибитинэн, олох да биһиэнэ аны буолбатах буолан таҕыста. Хайдах эрэ улаханнык албыннаппыт, халтай олох олорбут эҥин курдук санаалар киирдилэр. Оҕо төрөтөн, сибиинньэ иитэн да диэн диэбиттии...

Бэҕэһээҥҥи түрүлүөннээх Ил Түмэн мунньаҕа бүгүн кэлэн “хоос” гынна. Били миллиардынан сыаналаабыт аахсыйабыт номинальнай сыаната – ол аата бастаан бэчээттэнэн тахсыбыт сыаната – 10% аахсыйа холбоон 2 эрэ мөл. солкуобай буолан хаалла. Хоргутуу.

Бэчээттэнэн тахсыбыта ырааттаҕа эбээт - 1997 сыллаахха “АЛРОСА-Нюрба”    ААО тэрилиннэҕэ. Билиҥҥи ырыынакка сыанатын ким да чопчу билбэт эрээри,  2 эрэ мөлүйүөн буолбата чахчы. Ону ыллыҥ да быһа “бачча” диир кыаллыбат. Ырыынак ирдэбилинэн,  тэрилтэ аахсыйатын атыыга таһаарар буоллаххына, баайын-дуолун, бас билиитин, үлэтин-хамнаһын, былаанын сыаналатыахтаах, онтун аахсыйатыгар үллэриэхтээх, онтон сыаналаах кумааҕылар фондовай биржаларыгар таһааран төһө сыанаҕа барыаҕын тургутуохтаах ( IPO).  Ол эрэ кэнниттэн аахсыйа ырыынакка дьиҥнээх сыанатын билиэххэ сөп: баҕар номинальнай сыанатын хас эмэ бүк куоһарыа, эбэтэр 10 000 номинальнай сыаналаах ваучербыт курдук 2 харчы буолуо.

***

Дьокутааттар таах айдаарбыттар?

2012 сыл сэтинньи 8 күнүгэр, Ил Түмэн “О приватизации государственного имущества РС(Я)” сокуоҥҥа уларытыы киллэрэр: республика государственнай бас билиитигэр баар 100 мөл. солк. иһинэн номинальнай сыаналаах аахсыйалары атыылыырга – быһаарыыны Саха Республикатын Правительствота бэйэтэ ылынар, оттон 100 мөл. солкуобайтан тахса номинальнай сыаналаах аахсыйа атыыта - Ил Түмэн көҥүлүнэн эрэ атыыланыахтаах диэн.

Инньэ гынан, “АЛРОСА-Нюрба” 10%  аахсыйатын номинальнай сыаната – 2 мөл. солк. буоларын быһыытынан – атыылыыры-атыылаабаты Правительство бэйэтэ эрэ быһаарар кыахтаах эбит. Ил Түмэн көҥүллүүрүгэр-көҥүллээбэтигэр букатын да наадыйбат эбит. Быһаарда –атыылаата, быһаарда – атыылаабата.

“Оччотугар, Бюджет кэмитиэтигэр тоҕо ити боппуруоһу көрөн дьокутааттары өрө мөҕүһүннэрдигит, дьону аймаатыгыт?” - диэн ыйытыы үөскүүр.



-          Тоҕо диэтэххэ, дьокутааты - норуот талар. Норуот дьокутаата ханнык баҕарар этиитин, иһитиннэриитин, ханнык баҕарар боппуруоска – Ил Түмэн хайа да кэмитиэтэ, мунньаҕа булгуччу истиэхтээх, - диэн Бюджет кэмитиэтин бэрэстээтэлэ Юрий НИКОЛАЕВ быһаарар. – “АЛРОСА-Нюрба” 10% аахсыйатын приватизациялыыр туһунан этиини биһиги дьокутааттарбыт – Александр НОГОВИЦЫН, Сергей ЛАРИОНОВ, Иннокентий ГРИГОРЬЕВ, Юрий САДОВНИКОВ көҕүлээбиттэрэ. Ону кинилэри – норуот талбыт дьонун туох диэн тылларын бобон кэмитиэт мунньаҕар санааларын истиэ суохтаах этибитий? Истиллиэхтээх. Буолаары буолан, бу мунньах иннинэ Ньурба улууһуттан хас да киһи төлөппүөннээн тугун-ханныгын ыйыталаспыттара, дьокутааттарбыт – Владимир ПРОКОПЬЕВ, Антонина ГРИГОРЬЕВА, Иван ШАМАЕВ, Алексей ЕРЕМЕЕВ онтон да атыттар приватизация боппуруоуһн утаралларын туһунан эрдэ да, мунньахха да эппиттэрэ. Элбэх киһини долгутар боппуруоска информация хайаан да дьүүллэһиигэ тахсыахтааҕа. Правительство өттүттэн Баай-дуол, сир сыһыаннаһыыларыгар миниистир Евгения ГРИГОРЬЕВА, Үп миниистирэ Валерий ЖОНДОРОВ  мунньахха ыҥырыллыбыттара. Кинилэр информацияларын эмиэ истибиппит.

-          Пленарнай мунньахха ити боппуруоһу таһаарыахха диэн баран бүгүн төттөрү уһуллугут? 

-          Пленарнай мунньахха дьокутаат – норуот бэрэстэбиитэлин быһыытынан санаатын этэр бырааптаах, этиэхтээх даҕаны. Элбэх киһи интэриэһин таарыйар боппуруос бары фракциялар, дьокутааттар дьүүллэһиилэригэр тахсара наада диэн быһаарбыппыт, ол – “булгуччу приватизациялыахха” диэн быһаарыы буолбатах. Ханнык баҕарар объегы, баайы-дуолу приватизациялыыр наада, эбэтэр наадата суох диир санаалаах дьокутааттар пленарнай мунньахха санааларын этинэллэрэ -кинилэр бырааптара. Ону сокуон боппот, төттөрүтүн ирдиир. Пленарнай мунньахха, 2012 сыл сэтинньи 8 күнүнээҕи  1126-3 №1133-IV “Саха Республикатын государственнай бас билиитин приватизациялыыр туһунан” сокуон син биир ирдэбилэ иһиллиэхтээх этэ. 100 мөл. иһинэн номинальнай сыаналаах аахсыйа атыыта – Правительство быһаарыытынан барар, дьокутааттар, хомойуох иһин онно орооһор бырааппыт суох. Ол гынан баран общественнай санааны күөртүөхпүтүн сөп.

-          Оччотугар правительстволар тоҕо хара маҥнайгыттан этии киллэрбит дьокутааттарга “эһиги дьыалаҕыт буолбатах – бэйэбит билэбит” диэн эппэтэхтэрэй?

-          Ону бэйэлэриттэн ыйытыаххын сөп. Туох да диэбит иһин элбэх киһини долгутар боппуруос киэҥ дьүүлгэ тахсыбыта туох куһаҕаннааҕый? Барыта ол-бу усках сураҕынан сэтэрээн иһиэҕинээҕэр биирдэ ким-туох санаалааҕын бары өттүттэн ырытыы барбыта үчүгэй эбээт. Итиннэ сонуннары тарҕатар ресурсалар күүскэ үлэлээбиттэрэ, араас дьон араас санаатын иһитиннэрбитэ эмиэ сүүйүүлээх буолла. Сорох сурунлыыстар халытыылаах соҕус да суруйдаллар, сүнньүнэн дьон санаатын тустаахтарга тиэртилэр дии саныыбын.    Егор Борисов бүгүн “АЛРОСА-Нюрба” 10% республика бас билиитэ приватизация былааныгар киирбэт диэн чопчу эттэ дии.

***

Аны саамай ньурбаларга “ыарыылаах” боппуруоска: “Ким аахсыйатай: республика дуу, Ньурба улууһун дуу?” - диэн хоруйу көрдүүбүт.

Хомойуохпут иһин, хара маҥнайгыттан бу аахсыйабыт “ньурбалар гиэннэрэ” буолбатах эбит. Аата эрэ “АЛРОСА-Нюрба” – Ньурба, ньурбалар.... Аахсыйа хара маҥнайгыттан – республика государственнай бас билиитэ диэн сокуон диэн устуука быһаарбыта ырааппыт.

Санатыһар эбит буоллахха, биһиэхэ эрэ буолбакка, Россия үрдүнэн 2002 сыллаахха былааһыы тыырсыы сокуона тахсыбыта: государственнай ситэриилээх былаас (органы государственной исполнительной власти) уонна муниципальнай былаас.

Урут улуус дьаһалталара – “органы исполнителной власти на местах” диэн ааттанар буоллахтарына, 2002 сылтан ыла – “муниципальная власть” диэн ааттаналлар. Былаас-былаас аата-суола, үлэтэ-хамнаһа, боломуочуйата, бас билэр боппуруостара быһаарыллыбытын кэннэ баайы-дуолу, эппиэтинэһи тыырсыы барар.

Муниципальнай былааска баай-дуол, бас-билии быһыытынан – оскуола, дьыссаат, балыыһа, интэринээт, кулууп ол иһинээҕи остуол-устуул  бэриллэр. Оттон муниципальнай былааска биир да тэрилтэ (стратегическай суолталаах) аахсыйата бэриллибэт – государство (биһиэнэ – республика) бас билиитигэр ХААЛАР. 

Баҕар, олохтоох дьаһалта – “муниципалитет” буолуон иннинэ аахсыйаны  сыаналаах кумааҕы курдук сейфэтигэр хатыы сыппыта буолуо. Ол гынан баран, 2002 сыллаахха былааһы тыырсыы сокуона тахсыбытын кэннэ, кумааҕылар республика сейфэтигэр хатаммыттар.  

Россия былааһа стратегическэй суолталаах тэрилтэлэр, хампаанньалар аахсыйаларын биир да муниципалитетка хаалларбатах. Тоҕо диэтэххэ – СТРАТЕГИЧЕСКАЙ суолталаахтар, ол аата государственнай тутул туллар тутаахтара буолаллар.

Биир эмэ муниципальнай тэриллии баһылыга арай күннээҕи кыһалҕатыгар ыктаран атыылаан дуу, солуокка уган дуу, эбэтэр билбитинэн айбардаан кэбистин? Ким оннук буолуо суоҕа диэн мэктиэлиэҕэй? Онто да суох уос-тиис оҥостооччулар, иһит-хомуос салаһааччылар элбэхтэр.  “АЛРОСА” – хара тэриллиэҕиттэн стратегическай суолталаах. Ол иһин “АЛРОСА” аахсыйатын Мииринэй улууһугар, “Якутуголь” аахсыйатын Нерюнгри, “Якутзолото” – Алдан оруйуоннарын бас билиитигэр буолбакка, республика бас билиитигэр баар этилэр буоллаҕа. Уонна кэлэн ала-чуо “АЛРОСА-Нюрба” аахсыйатын тоҕо ньурбаларга барытын бас биллэриэхтээхтэр этэй? Онон “биһиэнэ-төнүннэрэргэ эрэл баар” эҥин диэн эрэннэриилэрбит таах куба лахсыыра, кураанаҕы эрдии буолан тахсаллар.  Хаһан да биир улуус бас билиитэ буолбатаҕа да, буолар да кыаҕа суох эбит. Уопсай Саха сирэ барыта саптар суорҕанын биир улуус соҕотоҕун сапта сатыырын курдук буолан тахсар.

Сир баайын хостуур тэрилтэлэр ханнык муниципальнай тэриллии сиригэр үлэлииллэр да улуус социальнай-экономическай сайдыытыгар үп-харчы көрөллөр. Быһа харчынан да буолбатар социальнай объектары туталлар, суолларын-иистэрин, коммунальнай хаһаайыстыбаларыгар көмөлөһөллөр. Холобур, Анаабырдарга, Өлөөннөргө – “Алмазы Анабара”, Мииринэйдэргэ -  “АЛРОСА”, ИСТА турбата ааһар улуустарыгар – Ленскэйгэ, Алдаҥҥа, Нерюнгрига, “Нерюнгри-Металлик” – Өлүөхүмэҕэ, “АЛРОСА-Нюрба” Ньурба улууһугар сыллата 240 млн көрөр дуогабардаах. Оттон хампаанньалар аахсыйалара республика государственнай бас билиитигэр баар буолан, Саха сирин үрдүнэн целевой программаларга туһулуналлар, үксүн социальнай объектары тутууга, суолга-иискэ бараналлар.

Бу маннык чахчыны саҥа ороон таһааран баран урукку Ньурба улууһун баһылыгар, билигин Ил Түмэн дьокутаатыгар Владимир ПРОКОПЬЕВТАН ыйытабыт:

-          Тоҕо дьоҥҥо эрдэ быһааран биэрбэтэххиний итини барытын? – диэн.



-          Оо, бу сылдьарым тухары төһөлөөх быһаара сатаабытым буолуой! Киһи истиэҕин баҕарарын эрэ истэр майгылаах буолбатах дуо?

...Эмиэ да оннук.  “Штыров атаҕастаабыта”, “баҕайы баттаабыта” эҥин диэн саныырга да астык этэ буоллаҕа. “Уопсайынан барыҥныыры барытын атыылаабыта, дьаабы киһи этэ...”

 Ол да буоллар, хата бу айдаан тахсан син дьокутааттардаахпытын биллэхпит эбээт. Ким тугун-ханныгын. Ыксаллаах быһыы-майгы үөскээтэҕинэ утарылаһар кыахтаах эбиттэр, хайдах биһиэннэрэ буолтун иһин наар аанньа буолуохтарай. “Бөө” дииргэ утары “бөөлүүр” дьонноохпут баара саныахха да астык буоллаҕа.

***

Оттон миниистирдэрбит ЖОНДОРОВТААХ  ГРИГОРЬЕВА (сатахха иккиэн Ньурбаттан төрүттээхтэр) хайдах эрэ үлэлээн-үлэлээн кэлбит сокуоннарын “умнан” кэбиспиттэрэ сөхтөрөр. Төһөлөөх объегы, баайы-дуолу бу министиэристибэлэр үөрэтиилэринэн приватизациялаабыттара буолуой, ол кэлэн эмискэ “амнезиялаабыттара”... хайдах эрэ.  Аны туран Ил Дархаммыт аахсыйаны атыылыы сатыыр правительство чилиэттэрэ баалларын, Ил Түмэн спикерэ түөрт “атыыһыт” дьокутааттааҕын эҥин олох билбэккэ сылдьыбыттар дии... бүгүн кэлэн бабат-татат...

Александр НОГОВИЦЫН  “ЖКХ РС(Я)” ГУТ, кини солбуйааччыта Юрий САДОВНИКОВ, Сергей ЛАРИОНОВ “ЛОРП” АО, Иннокентий ГРИГОРЬЕВ “Модун” СК “генераллара” биир үтүө күн ойон туран баран “АЛРОСА-Нюрба” ПАО аахсыйатын атыылыыр өйгө-санааҕа тиийэн кэлбиттэрэ эмиэ дьикти. Сатахха – БЭЙЭЛЭРЭ. Бары да туораттан ыйыыта-кэрдиитэ суох улаханнык хамсаммат дьон этэ буоллаҕа, уруккута.

...НОГОВИЦЫНЫ сордоотулар. Ол гынан баран наһаалааһын, нөҥүөлээһин эмиэ баар. Кэпсээн буолан баран “киэргэтиилээх”.

“ЖКХ РС(Я)” государственнай унитарнай тэрилтэ 7 млрд солк. иэстээх диэн этэллэр. Оччо элбэх иэс мунньуллубута аһара соҕотох НОГОВИЦЫН “иэһэ” диэн этэр олуона буолуо ээ. Салайааччы быһыытынан итэҕэһэ баара буолуо эрээри, объективнайдык эмиэ көрүөххэ наада этэ.

Олоҕу-дьаһаҕы хааччыйар коммунальнай хаһаайыстыба, ордук тоҕус толору оттуллар ыйдаах тыйыс сиргэ ночоото-орускуота соҕуруу дойдутааҕар, сахалыы да санаатахха,  быдан элбэх буоллаҕа. Оттук таһыыта, аҕалыыта-илдьиитэ, харайыыта, урукку сэбиэскэй кэмҥэ тутуллубут хочуолунайдар, турбалар тоҕо барыылара ону самааһын, өрөмүөннээһин... баһаам үп баранар эбээт. Оннооҕор Дьокуускай куоракка ОДЬКХ турбата 70%-на хаарбах, олорор дьиэ улахан аҥаара сааххаланар  туруктаах диэн ааҕар буоллахтарына,  ыраах түҥкэтэх улуустарга төһө-хчча алдьанан, кээһэнэн турара буолуой?!

Арҕаа дойдулары кытары Россия сыһыана балай эмэ кэмигэр 2006 сыллаахха “Европейский банк  реконструкции и развития”  (ЕБРР) уонна “ЖКХ РС(Я)” ГУТ хоту улуустарга, ол иһигэр Ньурбаҕа, Кэбээйигэ о.д.а. бэтэрээ улуустарга - саҥа аныгы хочуолунайдары тутарга иэс харчы ыларга дуогабар түһэрсэн үлэлээн барбыттааҕа. Оччолорго НОГОВИЦЫН “ЖКХ РС(Я)” сыта да суох.

Тэрилтэ омук бааныттан ылбыт валютанан кредитэ 2012 сыллааҕы сыананан - 3 млрд солкуобайга тэҥнэһэр. Политическай сыһыан уларыйар, валюта курса эмискэ күөрэс гынар, санкция, кризис – иэс хаар чөмөҕүнүү улааттар улаатан иһэр.

Аны билигин “ЖКХ РС(Я)” улуустарга тутар саҥа хочуолунайдара – модульнайдар. Кыамталара улахан, сыалай кыбаарталлары ититэр күүстээхтэр. Биһиэхэ буоллаҕына кэтэх дьиэлэри муниципалитеттар хочуолга холбуурга үлэни мөлтөхтүк тэрийэллэр. Олох баһылыктары күһэйэн туран ыал дьиэтин киин ититиигэ холботтотторуохха баара. Биһиги төбөбүт олоруута атын: бастаан испитин саныыбыт, онтон бэлэм ууну-хаары, ититиини. Онон сорох дьон “сыаната ыарахан” диэн киин ититиигэ холботторор кыахтаах да буоллахтарына аккаастаналлар.

Хоту букатын да нэһилиэк кыра - дьиэ аҕыйах, онон улахан хочуоллар таах салгыҥҥа халтай үлэлииллэр. Орускуот? Орускуот! Аны ол оттуга, таһыыта, харайыыта, дьиэ-уот өрөмүөнэ, көрүүтэ-истиитэ, дьон хамнаһа... коммунальнай төлөбүр хантан толуйуой ону барытын? Онно эбии валютанан кредит төлөбүрэ, пенята, ыстарааба баһаам буоллаҕа. Инньэ гынан ити иэс 7 миллиардка тиийдэҕэ.

Онон, бары боппуруоска барытын аһара быһа солоон сирэй-харах анньыспакка, арыый элбэх чахчылары кэҥэтэн, ыраҥалаан  көрүөххэ баар этэ.

Ити биирэ. Иккиһинэн, төһө да буолбутун иһин, алмаас аахсыйаларын атыылаан “Якутия” авиахампаанньа уонна “ЖКХ РС(Я)” ГУТ иэһин-күүһүн сабыы табыгаһа суох диэн этэллэрэ оруннаах.   Атын суолу тобулар бэрт этэ.

***

Aartyk.Ru