Валерий Иванович ааспыт нэдиэлэҕэ "Кыым" хаһыакка Канадаҕа арыгыны атыылыыр ырыынак хайдах үлэлиирин туһунан сиһилии суруйан ыстатыйа таһааттарда. "Аартык.ру" бу ыстатыйаны бэчээттиир:

Арыгы ырыынагын хонтуруоллааһын

 (Канада уопутуттан)

 Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр арыгыны утары үлэ, хонтуруоллааһын бэлиитикэтэ сытыытык турар. Манан сибээстээн, “Кыым” ааҕааччыларыгар Канадаҕа итирдэр утахтары, пиибэни хайдах хонтуруоллуулларын туһунан кэпсиэхпин баҕарабын.

Ол инниттэн Канада туһунан аҕыйах тылынан билиһиннэриим. Канада – аан дойду иккис улахан дойдута, кини иэнэ Атлантическай акыйаан биэрэгиттэн салаллан, Чуумпу байҕалга тиийэ барар. Килиимэтэ улаханнык араастаһар, манна Арктика суоната эмиэ баар. Дойду тутулунан – федеративнай, Төрүт сокуоннарыгар олоҕуран, эрэгийиэннэр (провинциялар) уонна олохтоох толорор уорганнар боломуочуйалара атын федеративнай тутуллаах дойдулардааҕар арыый киэҥ. Канада федерацията 9 автономиялаах провинцияттан турар: Онтарио, Квебек, Альберта, Саҥа Шотландия, Манитоба, Нью-Браунсвик, Британия Колумбията, Принц Эдуард арыыта, Саскачеван, Ньюфаундлен уонна Лабрадор. Маны таһынан үс хотугу территория баар (Юкон, Нунавут уонна хотугулуу-арҕаа территориялар). Дойду нэһилиэнньэтэ 2015 сыллааҕы көрдөрүүнэн – 35,8 мөл. киһи. Манна араас омук тоҕуоруһан, эйэ-дэмнээхтик олорор. Киин куораттара – Оттава. Икки официальнай тыллаахтар – аангылыйа уонна француз тыла. Билиҥҥи туругунан 1 канада дуоллара 50 солк. тэҥнэһэр. Канада улахан иэнин хоту сир уонна Арктика ылар. Син эмиэ биһиэхэ курдук, бу территорияларга дьоҕус нэһилиэнньэлээх пууннар тайаан сыталлар, сөмөлүөт сылдьыһыыта күүскэ сайдыбыт. Аһы-үөлү субсидиялааһыҥҥа дойду таһымынан Нутришн Норд Канада диэн бырагыраама үлэлиир.

 

Арыгыны

эргитии

 

Канадаҕа итирдэр утахтары атыылыырга, төһө да монополия суоҕун иһин, судаарыстыба арыгы атыытын күүскэ хонтуруоллуур. Маны кинилэр туох баар дойдуга киирэр табаары, ону харайыыны, тиэйиини бүтүннүү лиссиэнсийэлиир уонна судаарыстыбаны салайыы федеральнай уонна провинция таһымыгар аттарар функциялары сөпкө тыыран ситиспиттэр. Маны таһынан провинцияларга күүстээх итирдэр утахтарга судаарыстыбаннай монополияны тутан хаалбыттар. Инньэ гынан, Арассыыйаҕа холоотоххо, канадалар эрэгийиэннэргэ күүстээх итирдэр утахтарга  судаарыстыбаннай монополиялаах буоланнар, бэркэ дьаһаммыттар.

Арыгы ырыынагар федеральнай сокуон итирдэр утах оҥоһуллуутун, тиэйиитин, маркировка уонна эрэкэлээмэ быраабылаларын барытын хабан хонтуруоллуур. Ону ааһан, ис эргинии сөбүлэҥин чэрчитинэн провинцияларга тарҕанар арыгы бородууксуйатын балаһыанньатын быһаарар. Акциз туһунан сокуоҥҥа маннык этиллэр: сокуону хонтуруоллуур федеральнай уорганынан Канада нолуогу уонна түһээни хомуйар ааҕыныстыбата буолар. Арыгы утахтарынан 0,5 % этиловай испииртэн үөһэ турар утахтары, арыгылары ааттыыллар. Арыгы оҥоһуутун, харайыытын, тиэйиитин кытары үлэлэһэр юридическай уонна физическэй сирэйдэр хайаан даҕаны Канада нолуогу уонна түһээни хомуйар ааҕыныстыбатыгар бэлиэтэммит уонна лиссиэнсийэни ылбыт буолуохтаахтар. Маны таһынан, бу сокуон арыгыны оҥорор тэриллэргэ күүстээх хааччахтары киллэрэр. Итирдэр утаҕы оҥорор киһи эбэтэр тэрилтэ хайаан даҕаны анал лиссиэнсийэлээх буолуон наада, эбэтэр төһө испиирдээҕин быһаарар анал лабаратыарыйа эрэ маннык тэрили туһанар бырааптаах. Маны таһынан, тас дойдуттан киирэр утахтары эмиэ күүскэ хонтуруоллуур. Оттон хонтуруоллуур уорган биир эрэ тэрилтэ – Арыгы утахтарын эргитэр уонна хонтуруоллуур палаата эрэ дьаһайар кыахтаах.

 

Эрэгийиэн таһымыгар хонтуруол

 

Хас биирдии провинцияҕа арыгы атыытын хонтуруоллуур боломуочуйалаах уорган – Арыгы утахтарын эргитэр уонна хонтуруоллуур палаата тэриллибит. Бу уорган провинция сокуонунан үлэлиир. Оттон провинциятааҕы палаата үлэтин Палааталар ассоциациялара хонтуруоллуур. Онон, хонтуруол үөһэ хонтуруол күүскэ барар буолан, арыгы атыыта мээнэ бас баттах барбат. Бу ассоциация провинция уонна федеральнай таһымнарга арыгыны эргитиигэ уонна хонтуруоллааһыҥҥа сөптөөх бэлиитикэ барарыгар бииргэ алтыһан үлэлиир.

Эрэгийиэннээҕи палааталар сүрүн функцияларынан арыгы бородууксуйатын лиссиэнсийэлээһин, эргитиини хонтуруоллааһын буолар. Маны таһынан палаата арыгыны импортыыр, экспортыыр, дистрибуциялыыр уонна атыылыыр кыахтаах. Интэриэһинэйэ диэн, Канада хотугу уонна соҕурууҥҥу провинцияларыгар боломуочуйалаах уорган тус-туһунан систиэмэлэммит үлэни ыытар. Холобур, соҕурууҥҥу Онтарио провинцията арыгы атыытыттан саамай улахан дохуоту ылар эбит буоллаҕына, хотугу Нунавут провинциятыгар пиибэттэн уонна атын итирдэр утахтан киирэр дохуот дойду үрдүнэн саамай кыра. Ол эбэтэр, хотугу провинцияҕа арыгыны иһии намыһах. Бу – хонтуруол атын провинциялардааҕар атыннык барарыттан сибээстээх. Салгыы Онтарио уонна Нунавут провинцияларыгар хонтуруол хайдах барарын көрүөҕүҥ.

 

Онтарио

 

Онтарио провинциятыгар арыгыны хонтуруоллуур уорганынан сүүйсүүлээх оонньууларга уонна арыгы атыытын хонтуруоллуур анал хамыыһыйа үлэлиир. Бу хамыыһыйа анал сокуон чэрчитинэн салаллар. Ол эбэтэр испиирдээх утах ырыынагын лиссиэнсийэлиир сокуон, арыгы уонна ону маркировкалыыр сокуон, арыгы эрэкэлээмэтин балаһыанньата, итирик туруктаах сылдьан тырааныспары ыытыы сокуона күүскэ үлэлииллэр. Маны таһынан Онтарио провинциятыгар пиибэни уонна арыгыны атыылаһарга палаата официальнай маҕаһыыннарыттан эрэ булуохха сөп. Бу палаата провинция үрдүнэн пиибэни уонна арыгыны атыылыыр 650 маҕаһыыннаах. Маны таһынан, провинцияҕа олохтоох бэйэни салайынар уорганнар арыгы атыытын хонтуруоллуур боломуочуйалаахтар. Ол курдук, муниципалитет бэйэтин территориятын иһигэр арыгы атыытын көҥүлүн биэрэргэ олохтоохтор куоластыыр бырааптаахтар. £скөтүн муниципалитет олохтоохторун 60 %-на судаарыстыбаннай эрэ маҕаһыыннар арыгыны атыылыылларын көҥүллүүр буоллаҕына, үөһэ ыйыллыбыт палаата эбии анал маҕаһыыны аһарга күһэллэр. Оттон анал маҕаһыыҥҥа арыгы атыыта күүскэ хонтуруолланар. Нэһилиэнньэҕэ арыгыны атыылааһын 19 саастарыттан көҥүллэнэр. Итиэннэ хайаан даҕаны пааспардаах буолаллара ирдэнэр.

 

Нунавут

 

Нунавут провинцията биһиги курдук тыйыс айылҕалаах уонна олус улахан территорияҕа (дойду 5/1) тайаан сытар. Инньэ гынан, муоранан уонна салгынынан эрэ арыгыны тиэрдэр кыахтаахтар. Канада атын провинцияларыгар холоотоххо, арыгы атыытын хонтуруоллуур уорганынан биир кииннэммит структура – пиибэни уонна итирдэр утахтары хонтуруоллуур хамыыһыйа баара буолар. Бу хамыыһыйа атын провинцияларга курдук анал маҕаһыыннара суох. Кэлбит арыгы барыта ыскылаакка угуллар уонна онтон улахан хонтуруолунан нэһилиэнньэҕэ атыыланар. Арай улахан бырааһынньактарга эрэ анал атыылыыр лиссиэнсийэлээх туочукалары быстах кэмҥэ арыйыахтарын сөп. Онон хаһан баҕардаҕыҥ ахсын түүннэри-күнүстэри арыгыны атыылаһар кыах суох буолар. Арыгыны уонна пиибэни атыылаһарга хайаан даҕаны хамыыһыйа, община департаменын уонна судаарыстыбаннай атыылаһыы отделын аатыттан ылыллар. Нунавут олохтоохторо сокуон быһыытынан арыгыны уонна пиибэни атыылаһалларыгар 4 суол көрүллэр. Ону плебесцит (нэһилиэнньэ бэйэтэ быһаарар референдума) көмөтүнэн ылыммыттар. Ол чэрчитинэн “хааччаҕа суох систиэмэ”, “хааччахтаммыт систиэмэ”, “кэмитиэттэр систиэмэлэрэ” уонна “бобуулаах систиэмэ” диэн быраабылаларынан арыгыны атыылыыллар. Бу систиэмэлэргэ ким, хаһы, хаһан, тугу, хайдах быһыылаахтык арыгыны атыылаһара барыта ыйылла сылдьар. Аны туран, арыгы сыанатын хамыыһыйа быһар. Маны таһынан биир лиитирэ арыгы иһин 0,27 $ административнай түһээн хомуллар. Тырааныспар логистиката атын провинцияларга холоотоххо ыарахан буолан, Нунавукка биир кэлим сыана олохтонор. Маны таһынан тэрилтэ уонна нэһилиэнньэ арыгы бородууксуйатын атыылаһарыгар харчы үстүрүмүөннэрин туһаныы эмиэ бигэргэнэр. Холобур, Икалуит уонна Ранкин Инлет олохтоохторо арыгы атыылаһалларыгар дебет хаартатын туһаныахтарын сөп. Маны таһынан нэһилиэнньэлээх пууннарга “туочука” баар буолбатын диэн, олохтоохторго “чопчу бу нэһилиэнньэлээх пуун ыскылаатыттан эрэ ылаҕыт” диэн быраабыла олохтонор. Оттон Нунавут олохтоохторо арыгыны тиэйэн аҕаларга көҥүлэ суох буоллаҕына, хамыыһыйа үс сиригэр баар офистарыттан биирдэ баран ылар кыахтанар. Ол эрээри бэйэ туһаныытыгар анаан улахан хааччаҕа суох маннык кээмэйдээх арыгы бородууксуйатын ылаллара көҥүллэнэр: кытаанах арыгы утаҕа – 3 л., 9 л. арыгы, 26 л. пиибэ. Бу арыгылары икки эрэ ыскылааттан ылар бырааптаахтар. Оттон арыгыттан отой да толору аккаастаммыт нэһилиэнньэлээх пууннарга арыгы атыытын, тиэйиитин күүскэ бопсоллор. “Неограниченная система” диэн систиэмэнэн олорор нэһилиэнньэлээх пууннарга олорор дьон Икалаут уонна Ранкин Инлет эрэ куораттарга баар ыскылааттан атыылаһар кыахтаахтар. “Система комитетов” быраабылатынан үлэлиир нэһилиэнньэлээх пууннарга Арыгы иһиитин сырдатыы кэмитиэтин нөҥүө биирдэ атыылаһар кыахтаахтар. Бу кэмитиэт арыгы иһиитин хааччахтыан эбэтэр отой да бобуон сөп.

Нунавут 25 нэһилиэнньэлээх пууннардааҕыттан 6 нэһилиэнньэлээх пуун арыгыттан отой да толору аккаастаммыт, “кэмитиэт систиэмэтинэн” 14 нэһилиэнньэлээх пуун киирэр, биэс нэһилиэнньэлээх пууҥҥа “хааччаҕа суох систиэмэ” киирэр.

Маны таһынан провинцияҕа арыгы бытыылкатын туттарыыга депозит систиэмэтин киллэрэр, бөҕү-сыыһы суох оҥорууга угуйар Хамыыһыйа баар. Бу хамыыһыйа бытыылканы тутар пууннардаах.

Убаастабыллаах ааҕааччылар, мин Канадаҕа арыгы атыытын хонтуруола хайдах ыытылларын туһунан кэпсээтим. Канада маннык дьаһаныыта ордук хотугу сиргэ арыгылааһын олус элбээбитинэн, дьон доруобуйатын харыстыыр сыаллаах ыытыллыбытын өйдүөх тустааххыт. Канада 4 систиэмэни киллэрэн үлэлэтэр, маны таһынан арыгы атыыта сокуоннайа суохтук тарҕамматын бопсууга нэһилиэнньэ бэйэтин баҕа өттүнэн киирбитин болҕомтоҕо ыларгытыгар ыҥырабын. Мин кэпсээним саха ааҕааччыларыгар арыгы иһиитин бопсуу, хонтуруоллааһын чааһыгар туох эмэ санааны саҕыа диэн эрэнэбин.

  ***

Валерий МАКСИМОВ,

Арассыыйа Канадаҕа эргиэнин бэрэстэбиитэлин солбуйааччы.