Бэҕэһээҥҥи хандьытааттар этиргэн иэдэс муҥунан ыбылы ытталлан олорон хаартыскаҕа түһүү, туттуу-хаптыы хара баһаам буолбуттара баара ханна баарый... Дойду үрдүнэн куолас  ааҕыыта түмүктэммитин кэннэ эсердэр  “Дьол-2016” “тубишваттара” табыллыбыта – спонсор мандатка  тиксибэтэ диэн буолла.

2011 сыллааҕы Госдума быыбарыгар “сиэрдээхтэр”  13, 24 бырыһыаны ылан 64 чилиэннэрин Госдумаҕа киллэрбиттэрэ. Бу сырыыга ол көрдөрүүлэрин икки төгүл сүтэрдилэр - 6,22 бырыһыаны эрэ ыллылар.  Баартыйаларын лиидэрэ МИРОНОВ “хоттордум” диэн чиэһинэйдик билинэн аргыый аастыйбыт бытыгын хомуна имэриннэ. Оттон биһиги киһибит ТУМУУҺАП,  кэм да буоларын курдук, омуннаахтык түөһүн көҥүтэ охсунна: “Кыайдым, кыайталаатым!”.  Дэбдэҥэр буолан икки мандааты тэҥинэн сиэбигэр уктубутун туһунан уруттаан халлааны хабарҕатынан хаһыытаата, үргүлдьү Ил Дархаҥҥа барабын диэн ньылбыр-ньалбыр көрөн ылла, өс саҕа буолла.  

Дьиҥинэн, киһи киһиргиирэ туох кэлээхтиэй – баартыйалар эрдэ куомуннаспатахтара уонна 2014 сыллааҕы Ил Дархан быыбарыгар Барыыһаптаах Тумууһап бэйэ-бэйэлэригэр “мэһэйдэспэппит” диэн элэ-была тылларын этиммэтэхтэрэ буоллар, Сөдүөт хантан кыайыах этэй.  Хайдах эрэ Саабыспыт да илии баттааһынын хомуура дьиктитик сарбыллан хаалта. КБХ Кырбыһааҥкын бу кэлэн адьас “чуудаламмакка” барытыгар “сокуонньут” буолан хаалла. Наар “балыйдылар” диэн айдаарар эсердэр бу сырыыга Кырбыһааҥкыннарын  “адьас аанньал” диэн бигэргэттилэр... Махталлаах баҕайы быыбар буолла.    
“Адмресурс” бу сырыыга баартыйалар эрэ киирсиилэригэр үлэлээтэ. Атына буоллар:  “Тарааһабы талыҥ  да сабаас!” - диэн үөһэттэн күргүй түһүөхтээҕэ. Ол – суох. “Баартыйаларга – “ньыгыллары”, биир мандааттаахха... ээ... бэйэҕит билэр буоллаххыт...” диэн эйэҕэс баҕайытык тэрилтэ салайааччыларыгар да, үлэһиттэригэр да илдьит ыытылынна. Сорох салайааччылар хата “Бассаапка”: “Тарааһапка эрэ буотах!”, - диэн үлэһиттэрин соруйдулар.  Уонна кэлэн былаастан атаҕастаммыт оруолу Тумууһапка сыбаа да, сыбаа... Хантан атаҕастаныай – биир буоллахтара эбээт - биир.

2011 сыллаахха Саха сирэ эсердэргэ 20 бырыһыаны биэрбит буоллаҕына, бу сырыыга – 16-ны эрэ биэрдэ.  Ильковскай курдук  бүтүн субъегы салайан олорбут киһиэхэ баара-суоҕа 12 эрэ бырыһыан бэрилиннэ.  Уһук Илиҥҥэ Саха сирэ эсердэргэ  саамай аҕыйах куолаһы биэрдэ. Оттон төһөлөөх киһи “талара суох” буолан быыбардыы тахсыбатаҕа буолуой?  Улахан аҥаара.

Онон киһи саатар дьыалатын Сөдүөт обургу “кыайа” сатыыр буолаахтаатаҕа.  

***

Бу быыбар түмүгэ – дойду үрдүнэн эрэ буолбакка, Саха сиригэр эсердэр, кинилэр лидердэрин рейтинэ курулаччы түһэ турарын көрдөрдө.

Думаҕа 225 миэстэ баартыйаларга бэриллэр. Онтон эсердэргэ итинтэн баара-суоҕа 16 эрэ тиксэр буолла. Онтон биирэ – федеральнай испииһэккэ баар киһиэхэ бэриллэр. Уоннааҕыта – 15-э региональнай группаларга бэриллэр.

Саха сирэ, Забайкалье, Камчатка, Магадан, Чукотка бары 12-с №-дээх группаҕа киирбиттэрэ. Бу субъектарга эсердэргэ куоластааһын быстар аҕыйах.

Забайкальелар быыпсай губернатордарыгар - Ильковскайга букатын куоластаабатылар. Ол кэннэ атыттар тоҕо биэриэхтэрэй? Онон мандаты тыырсыы бастакы түһүмэҕэр 12-с №-дээх региональнай группа тиксибэтэ.  

Иккис тыырсыыга тиһэх мандат туһугар – үс кыра бырыһыаннаах группа киирсэр диэн буолла: 8-с (Коми респ., Архангельскай уобалас, Ненецкэй АУо, Ямало-Ненецкэй АУо.), 27-с (Воронеж уобалаһа) уонна 12-с №№ (Саха сирэ, Камчатка, Чукотка, Магадан, Забайкалье).

Бу үс группаттан элбэх куолаһы эсердэргэ ( 69 551) 8-с №-дээх группа биэрбит. Иккис 12№-дээх – 67941, уонна  Воронежтар – 67 707. Онон тиһэх мандаты - Комилар, Архангельскайдар, Ненецкэйдэр, Ямало-Ненецкэйдэр группалара ылар буолбут. Ол диэки дьоҥҥо Ильковскай саҕа “спонсордар” бааллар ини, онон мандаты ыһыктыбаттара чуолкай диэн сэрэйиэххэ сөп.

Усках сурах быһыытынан, эсердэр (ол аата Ильковскай) Саха сиригэр 300 мөл. солкуобайы тэбээбиттэр. Хата, Тумууһап биирдэ баҕас норуотугар харчы тэбэн биэрбит диэн манна үөрүөх кэриҥнээхпит. “Тумууһап” дии-дии Ильковскай харчытыгар сахалар сүүрдэхтэрэ эбээт.  

Сөдүөт Көстөкүүҥҥэ мандат бэрсиэм диэн тылын биэрэн кини сүүһүнэн мөлүйүөнүн туллаҥнаттаҕа. Дьэ, ол онто табыллыбатаҕар кырдьаҕаспыт тугунан төлөһөөхтүүрэ буолла... били “Бассаапка” аатырдыбыт Украинатааҕы эмин собуота төһөҕө эппиэттиирэ буолла. Эбэтэр аа-дьуо "атаһыгар Путиҥҥа" лэппэрдээн киирэн "проблематын" быһаартарара дуу...

***

Бүөтүр АРЫЫЛААХАП,

“Аартыкка” анаан.