Саха норуотун духуобунай лидерэ - Андрей БОРИСОВ тоҕо Госдуума депутатыгар турунарга холоммутунн уонна кинини тоҕо анаан-минээн кимнээх сойуоласпыттарын туһунан Саха бастакы президенин Михаил НИКОЛАЕВ урукку көмөлөһөөччүтэ Иван НИКОЛАЕВ ыстатыйатын толору варианын бэчээттиибит. Кылгас көрүҥэ саха хаһыаттарыгар тахсан турар.

 Норуоту уһугуннарбыт режиссер

Андрей БОРИСОВ 1982 сыл Саха драматическай театрын кылаабынай режиссерынан анаммыта, онтон ыла театр бастаан региоҥҥа, оттон Союзка, кэлин аан дойдуга киэҥник биллэр буолан барбыта.

Театрбыт Россия, Советскай Союз, аан дойду театральнай фестивалларыгар кыайталаан барбытыгар элбэх саха санаата көтөҕүллүбутэ.

Оччолорго хайдах кэм этэй?

Биэрэпистэр тумуктэринэн, 1926 сыллаахха Саха АССР нэһилиэнньэтин 81,6% сахалар этилэр, 1939 сыллаахха – 56,5%, 1989 сыллаахха – 33,4% эрэ буолан хаалбыта.

Саастаах дьон ол саҕана улахан санаа түһүүтэ бүрүүкээн эрэрин өйдүүбүт – сахалар эстэн-сутэн эрэбит, культурабыт сайдыыта намыһах, тылбыт симэлийэн эрэр диэн кэпсэтии тэнийбитэ.

 

Дьэ ити кэмҥэ эмискэччи Саха театра аатыран-сураҕыран барар, бииртэн биир чыпчаалы дабайталыыр. ССРС Государственнай премиятыгар ыраах Саха сирин театрын Грузия Театральнай союһа туруорсубута да элбэҕи кэрэһэлиир.

Биһиги чахчы талааннаах омукпут эбит диэн киэн туттуу үөскээбитэ.

Театр туруорар спектакллара да хорсун этилэр.

1983 сыллаахха Платон ОЙУУНУСКАЙ уонна Максим АММОСОВ сырдык ааттарын күөрэччи көтөҕөр спектакль премьерата ньиргийбитэ, сылтан сыл аайы саха интеллигенциятын, ыччатын уһугуннарар спектакллар туруоруллан барбыттара.

Биллэн турар, саха үксэ ол спектакллары көрбөтөҕө.

Ол эрээри Федора ЕГОРОВА, Николай МАКСИМОВ, Василий ДОХУНАЕВ театр ситиһиилэрин пропагандалыыр ыстатыйаларын элбэх саха ааҕара. Уонна театрга сылдьыбыт дьон кэпсээнэ Саха сирин тилийэ тарҕанара.

Онон Андрей БОРИСОВ салалталаах Саха театра история кырдьыгын, урукку чулуу дьоммут дьулуһууларын норуокка хорсуннук тиэрдэн, интеллигенция уонна ыччат омук сайдыытыгар оруолун арыйан, оччотооҕу будулҕан кэмнэ ханнык аартыгы тутуһуохтаахпытын быһааран, культурабыт сайдыылааҕын толору дакаастаан, саха омук өйө-санаата күүскэ уһуктарыгар көмөлөспүтэ, уларыта тутуу быдан инниттэн ити сырдатар үлэ саһаламмыт буолан, дойду олоҕор суҥкэн уларыйыы буолбутугар сахалар политика өттүнэн ордук бэлэмнээх кэлбиппит уонна суверенитеты туруорсуу уонна ылыы саҕана олорон биэрбэтэхпит.

 
Норуот депутата

Сахалар уолларын астынан, кининэн киэн туттан, 1989 сыллаахха ССРС народнай депутатынан талбыттара.

Андрей БОРИСОВ элбэх улахан боппуруостары туруорсубута.

Саха сиригэр сир аннынааҕы ядернай дэлби тэптэриилэр, ракеталар тобохторо сууллууларын тустарынан оччолорго чып кистэлэн информацияны ССРС министерстволарыттан көрдөөн ылан, аан бастакынан норуот билиитигэр таһаарбыта.

Ол саҕана Саха сирин хаайыыларын сабыталаан баран, колонияларга сытар дьону, үксэ саха уолаттарын, атын уобаластарга үүрэн-түрүйэн илдьэргэ далааһыннаах үлэ барбыта. Атын сиргэ тиийбит сахалары, биллэн турар, ытыс үрдүгэр түһэрэн көрсүбэтэхтэрэ, кырбааһын, өлөрүү аһара элбээн, ол туһунан киин хаһыаттар суруйар буолбуттара. Ити былаан толору олоххо киирбитэ буоллар, төһөлөөх саха уолун тыына быстыах, доруобуйата айгырыах, кута-сурэ тостуох этэй? Уонна оччо ыраах барбыт дьону тиийэн көрсөр да күчүмэҕэйин, кыһалҕалааҕын санааҥ – көннөрү саха дьонугар ол ыарахан этэ.

Андрей БОРИСОВ ити ыраах ыытыллыбыт сахалары булгу дойдуларыгар төннөрөрү, Саха сирин колонияларын сабар былааны тохтотору күүскэ туруорсубута. ССРС народнай депутаттарын съезтэригэр союзнай министрдэр булгу кэлиэхтээх этилэр. Онно ССРС Ис дьыалатын министрэ Вадим БАКАТИҤҤА дьулуруйан тиийэн туруорсуутун туттарбыта уонна уһуннук кэпсэппитэ. БАКАТИН сарсыныгар бирикээскэ илии баттаабыта. Ол саҕана дойдуларыгар төннөн, көнөр суолу тутуһан, элбэх оҕо, сиэн аҕата, эһэтэ буолбут дьон Саввиһы көрүстэхтэринэ дириҥ махталларын билиҥҥэ диэри тиэрдэллэр.

Андрей Саввич депутат быһыытынан уһулуччу ситиһиитэ – саха үс хорсун буойунугар Советскай Союз Геройын аатын иҥэрии буолар.

Кинилэргэ Кыһыл көмүс сулуһу туруорсууларга уонунан сыллар устата аккаастыы олорбуттара.

Андрей БОРИСОВ съезд кэмигэр Михаил ГОРБАЧЕВ кини аатыгар киирбит кумааҕылары президиумҥа олорон бэйэтэ ааҕар үгэстээҕин бэлиэтии көрбүтэ. Уонна туруорсуутун съезд кэмигэр ГОРБАЧЕВ секретариатыгар туттарбыта. ССРС Президенэ ол күн аахпыта уонна дьаһал биэрбитэ.

Онон 1990 сыллаахха Николай КОНДАКОВКА, Алексей МИРОНОВКА уонна Николай СТЕПАНОВКА Советскай Союз Геройун аатын инэрбиттэрэ. Николай Саввиһы уонна кинилэргэ Геройу туруорсубут Андрей Саввиһы Кремльгэ геройдар чиэстэригэр тэриллибит улахан государственнай приемҥа күндү ыалдьыт быһыытынан ыҥырбыттара, икки Саввичтар үөрэн-көтөн бииргэ сылдьыбыттарын туһунан оччотооҕу хаһыаттар киэнник сырдаппыттара.

 
Норуот министрэ

1990 сыллаахха Саха Республикатын государственнай суверенитетын биллэрии кэнниттэн сарсыныгар Андрей БОРИСОВЫ культура министринэн талбыттара.

24 сыл культураны салайан олорон, Андрей Саввич Россия да үрдүнэн кэмэ суох үлэни баһылаабыта-көһүлээбитэ.

ЮНЕСКО курдук улахан тэрилтэни быһаччы кытыннаран, саха төрүт культуратын сайыннарыыга күүскэ үлэлээбитэ.  

Саха сиригэр культура уһулуччу сайдыбытын 2006 сыллаахха Владимир ПУТИН уонна 2014 сыллаахха Стамбул баһылыга Кадир ТОПБАШ бэлиэтээн, үрдүктүк сыаналаабыттара.

24 сыл устата норуот өйө-санаата уһуктарыгар, сайдарыгар улахан оруоллаах салааны салайыыны ылбычча киһи кыайбат. Оттон Андрей Саввич, омос өрдөххө, чэпчэки баҕайытык тутан-хабан кэлбитэ. Америкаҕа, салайааччы тус дьоҕуруттан улахан тутулуктаах бизнес уонна конкуренция сайдыбыт дойдутугар, үлэни-хамнаһы тэрийэн, дьону аттаран туруорталаан баран холкутук дьаһайа сылдьар дьону саамай үчүгэй менеджер дииллэр.

Уонна Андрей БОРИСОВ көннөрү министр буолбатах этэ, норуот батыһар киһитэ, сирдьитэ, духовнай лидерэ буолбута.

 
 

Россия үрдүнэн 1990 сылтан саҕалаан 20-тэн тахса тыһыынча тыа сиринээҕи культура кииннэрэ, элбэх музейдар, библиотекалар сабылыннылар.

Оттон Саха сиригэр ити кэмнэ 234 культура сана объега тутулунна, 24 культура сана улахан тэрилтэтэ баар буолла, биир да музей, библиотека, музыкальнай оскуола, культура киинэ сабыллыбата. Билигин тыа сиригэр 150-тан тахса айар коллективтар уонна 55 народнай театр үлэлииллэр.

Россия үрдүнэн итинник далааһыннаахтык үлэлээбит культура министрэ ханна да суох.

 
Суверенитет символа

Суверенитеты тоҕо туруорсубуппутуй?

Кэскилбитин, экономикабытын, культурабытын бэйэбит тэринээри уонна дьаһанаары.

Экономикаҕа суверенитеппытын сүтэрбиппит ыраатта. Ол оннугар культураҕа бэйэбитин дьаһаныыны ыһыкта иликпит.

Суверенитет символа буолар икки киһилээхпит – ол Михаил НИКОЛАЕВ уонна Андрей БОРИСОВ.

2010 сыллаахха Татарстан президенэ Минтимер ШАЙМИЕВ уурайбытыгар кинини республика Государственнай субэһитэ оҥорбуттара. Саха сиригэр Михаил НИКОЛАЕВ итинник статустанан олорбута. Аны Андрей Саввич итинник дьоһун дуоһунастаах.

 

Депутакка кандидат

Бу дьыл от ыйыгар, Михаил НИКОЛАЕВ сүбэтинэн, Андрей БОРИСОВ Хаҥаласка сылдьан Госдуума депутатыгар кандидатынан турарын биллэрбитэ.

 
 

Онон Андрей Саввич биһиги бары ытыктыыр, билинэр Аҕа баһылыкпыт Михаил Ефимович алгыһынан улахан быыбарга туруммутун умнуо суохтаахпыт. Ытык кырдьаҕас кими тоҕо туруорарын бэркэ диэн билэр буоллаҕа.

Сорох дьон Саввиһы “сааһа ырааппыт буолбатах дуо” диэн сураһаллар.

Андрей БОРИСОВ Владимир ПУТИН үөлээннээҕэ – кыһын 65 сааһа буолар, иккиһэ 64 сааһын туолар. Егор Борисов сааһа 62.

Америкаҕа билигин президеҥҥэ икки сүрүн кандидат баар: Хиллари КЛИНТОН 69 саастаах, Дональд ТРАМП – 70.

Атыттар санаалара маннык – Андрей БОРИСОВ культура киһитэ, политик буолбатах. Ол сыыһа. ССРС народнай депутата эрдэҕинэ Андрей Саввич саҕа көдьүүстээх депутат, политик аҕыйах этэ. Культура министрэ – дьиҥнээх политик буоларын умнумуохха. Оттон аан дойдуну ыллахха, культура киһитэ Рональд РЕЙГАНЫ ХХ үйэҕэ Америка саамай чулуу президенэ диэн 2012 сыллаахха американецтар 69% сыаналаабыттар. Эмиэ культура киһитэ Арнольд ШВАРЦНЕГГЕР Америка саамай улахан штата Калифорния чулуу губернатора этэ диэн эмиэ сыаналыыллар. Оттон Андрей БОРИСОВ 24 сыл устата министрдээн олорон, государственнай үлэҕэ улаханнык опытырдаҕа эбээт.

Биллэн турар, Андрей Саввич сыыһата-халтыта да баар буоллаҕа, итиччэ уһуннук итинник улахан салааны салайбыт киһиэхэ кыра да буоллар энчи баар буолара өйдөнөр – ол олох халбарыйбат сокуона.

Ол эрээри ситиһиилэрэ, кыайыылара ордук улахаттар, чаҕылхайдар, саха культуратын сайдыы урдук таһымыгар таһаарбыт үтүөтэ сүҥкэн, саха омугу Россия үрдүнэн аатырдарга сылайары билбэккэ үлэлээн кэлбитин бар дьон билинэр, сыаналыыр.

Ол иһин ССРС уонна Российскай Федерация Государственнай премияларын лауреаттара, Россия народнай артыыһа, Россия искусствотын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Республикатын Государственнай премиятын лауреата уонна Саха Республикатын бочуоттаах гражданина буоллаҕа.

Андрей БОРИСОВ өссө да норуотугар улаханнык туһалыан сөбүн билэр буолан, Михаил НИКОЛАЕВ кандидатынан турарын өйөөтөҕө эбээт.

 

Тоҕо мэһэйдииллэрий?

Андрей БОРИСОВ быыбарга кыттар буолла да – булгу кыайарын утарсааччылара кимнээҕэр да ордук ырылхайдык өйдүүллэр.

Ол иһин утарсыы кытаанаҕа буолла.

Наһаа сымыйалаатылар, аһара бастылар, бэйэлэрэ түстүлэр.

Бастаан “илии баттааһыннары маассабайдык подделкалыыллар” диэн айдааны тардыбыттара. Москваттан Генпрокуратура эҥин кыттыылаах суостаах-суодаллаах комиссия кэлэн баран, ол барыта туос сымыйа эбитин өйдөөбүтэ, тыаһа-ууһа суох тэскилээбитэ. Тугу-эмэ чахчы булбуттара эбитэ буоллар, Россия иһинэн баппат атыыр араллаан тардыахтаах этилэр. Кэмэ да оннук, төрүөт эрэ наада буоллаҕа. Туох да суох буолан – анарааҥҥылар да, бэтэрээҥҥилэр да им-ньим бардылар.

Оттон аны туран “150 бокуонньук илии баттааһына баар” диэн оруо маһы ортотунан сымыйалаан кубарыппыттара. Аҕыйах хоноот, “сыыһа эбит, бырастыы гын” диэн Россия Киин быыбардыыр комиссиятын хотуна Элла ПАМФИЛОВА көрдөһүү, ааттаһыы бөҕөтө буолла.  Андрей БОРИСОВ мээнэ киһи буолбатаҕа итинтэн да көстөр, бэл үрдүк өһүөлээх, киэҥ тэлгэһэлээх хотун бүлгүрүйдэ. «Коммерсантъ» диэн Россия саамай авторитеттаах хаһыата суруйан турар: «Председатель ЦИК России Элла Памфилова требует прекратить травлю Андрея Борисова» уонна ПАМФИЛОВАНЫ цитаталыыр: «Мне очень жаль, что действительно уважаемый человек подвергается такой моральной травле».

Кимнээх итинник хабыр сойуолааһыны тэрийбиттэрин бары көрө-истэ сылдьабыт. Бу айылаах былдьаһыктаах, иннибит-кэннибит биллибэт иэрэҥ-саараҥ кэмнэри ис күүстээх, бөҕө куттаах, үрдүкү сайдыылаах духуобунастаах эрэ буоллахпытына бу кэмнэри тулуйан-тыыран тахсыахпыт, норуот быһыытынан симэлийиэ суохпут. Биллэн турар, ол оннук уустук кэмҥэ сахалар дуохуобунастарын сайдарыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит, бүтүн саҥа Саха сирин символа буолбут киһи өрөйөн-чөрөйөн бараары гыммытын утарсар күүстэр баар буолумуна. Хомойуох иһин, ити куолаан самнара сатааһыҥҥа “сахабын” дэнэр эрээри сахатын туһугар туугу да саараама оҥорботох дьон атын омуктарга илии-атах, тыллай-өспөй буолбуттара кыһыылаах. Андрей Саввиһы аматыгар  70 тыһыынча киһи өйөөн (!) кэлэн баҕа өттүнэн илии баттыа дуо?! Төһө да  “былаас кыһарыйар” диэн буруйдуу сатаабыттарын иһин, өйөөбүт киһи ахсаана сөхтөрөр – 70 000! Ама да былааһы араастаан үөхпүт иһин, оччо дьону үүрэн-үтүрүйэн аҕалар кыаллыбата буолуо эбээт.

Норуот син биир Айылҕа. Норуот да, Аар Айылҕа да ким кимин-тугун көрө-истэ, билэ сылдьар. Алдьатыылааҕы ахсарыа суоҕа, Айдарыылааҕы хаһан баҕарар өйүөҕэ.

 

Сирдээҕи суут ыйааҕа

Андрей Саввиһы самнарарга холоммут күүстэр төһөлөөх үбү-харчыны ол туһугар куппуттарын бэйэлэрэ эрэ билэн эрдэхтэрэ.

Олох – өрүү сырдык уонна хараҥа күүстэр охсуһуулара. Наар бэйэ тус тараһатын иһинэн олоҕу-дьону сыаналыырга үөрэммиттэр, норуот сүмэтин супту уулуур, баайын-дуолун хоро таһааччылар, көрдөрөн туран балыырдаахтар, албыҥҥа-көлдьүҥҥэ, обокко-салаҥҥа быһа сиэппиттэр - олоҥхо сюжетынан хараҥа күүстэр буоллаҕа. Андрей Саввич бу сыл тухары саха норуотун духуобунаһа сайдарыгар, культурата өрөгөйдүүрүгэр, олоҥхото киһи аймах бүттүүн билиниитигэр тиийэригэр үлэлээбит, үлэлии да сылдьар киһини хараҥа күүстэр самнарыа суохтара.  Улахан айдарыылаах киһи аатын сиргэ-буорга тэпсии кыаллыа суоҕа. Онуоха киниэхэ төрөөбүт норуота өрүү өйөбүл-тирэх, хараабат-уолбат мэҥэ уута буола туруоҕа.

***

Иван НИКОЛАЕВ,

“Аартыкка” анаан.