Бастакы күҥҥэ кыттааччылар Дьокуускайга, Хаҥалас улууһугар уонна Жатайга сылдьан бараннар, иккис күнүгэр Илин эҥэр кытылыгар үктэннилэр.
Тэрээһин бастакы чааһа Аллараа Бэстээххэ Тырааныспар техникумугар ыытылынна. СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, Тыа хаһаайыстыбатыгар уонна ас-үөл бэлиитикэтигэр миниистирэ Петр Алексеев уонна улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Павел Сазонов ыраахтан-чугастан кэлбит ыалдьыттары эҕэрдэлээтилэр.
Өрөспүүбүлүкэ таһыттан ыалдьыттарбыт
Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ уонна улуус дьаһалтата сүрүннээһиннэринэн ыытыллыбыт “Сир күнүгэр” кытта бэрт элбэх ыалдьыт тоҕуоруһа муһунна. Өссө элбэх буолуохтарын, халлаан туран биэрэн, хаһаайыстыбалар салайааччылара оттооһун былдьаһыктаах күннэрин эккирэтиһэ бараннар, арыый аҕыйах буоллулар курдук. Ол да үрдүнэн, сэминээргэ 130-ча киһи кэлэн кытынна. Саха сирин Киин уонна Илин эҥэрдээҕи улуустарыттан 67 бурдугу уонна 57 оҕуруот аһын үүннэрэр хаһаайыстыбалар бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар. Өрөспүүбүлүкэ тас өртүттэн тыа хаһаайыстыбатын үлэтигэр туһаныллар араас тиэхиньикэни оҥорон таһаарар 26 тэрилтэ салайааччылара, бэрэстэбиитэллэрэ кэллилэр. Россия Тыа хаһаайыстыбатыгар министиэристибэтин үүнээйини үүннэриигэ, механизацияҕа, химизацияҕа уонна үүнээйилэри харыстааһыҥҥа департаменын дириэктэрэ Петр Чекмарев, “Россельхозцентр” федеральнай судаарыстыбаннай бүддьүөт тэрилтэтин салайааччыта Александр Малько, аан дойдуга туһааннаах ырыынагар табаарын эргииринэн бэһис миэстэҕэ сылдьар “Комбайновый завод “Ростсельмаш” ХЭТ сайдыы салаатыгар дириэктэрэ Роман Стадияди (Ростов уобалаһа), Барнаултан “Европейские агротехнологии” ХЭТ дириэктэрэ Антон Новокрещенов уонна солбуйааччыта Александр Богданов, “Алмаз” эргиэн дьиэтэ” ХЭТ эрэгийиэннэринэн атыылаһыҥҥа салаатын дириэктэрэ Александр Слюсарь, агропромышленнай комплекс үлэһиттэрин квалификацияларын үрдэтии институтун ректора Василий Чижов уонна проректора Ольга Князева, Бүтүн Россиятааҕы нүөлсүтүү ситимнэрин уонна тыа хаһаайыстыбатын уунан хааччыйыы институтун “Радуга” инженерияҕа уонна ирригацияҕа киинин дириэктэрин солбуйааччы Денис Ольгаренко, Италия тиэхиньикэтин Россияҕа тарҕатар “Маскио - Гаспардо - Руссия” пиирмэ атыыга дириэктэрэ Артем Грешнов, Белгородтан “ХТЗ” ХЭТ дириэктэрэ Василий Дудин, атын хампаанньалар бэрэстэбиитэллэрэ – Александр Гайваровскай (Польшатааҕы “Уния Восток” ХЭТ), Игорь Довгаль уонна Валерий Курносов (Краснодардааҕы “ДИАС” ХЭТ), Валентин Кисиль (“Русское поле” ХЭТ), Кирилл Лапшин (АПХ Групп), Новосибирскайтан Ростислав Расснюк (“АТФ Агрос” ХЭТ), Владимир Крючков (“Юг-Полив” ХЭТ), Иркутскайтан “Россельхозцентр” Иркутскай уобалаһынааҕы салаатын салайааччыта Анатолий Кутузов уонна бааһынай хаһаайыстыба баһылыга Леонид Кичигин кыттаннар, тэрилтэлэрин, бородууксуйаларын, хаһаайыстыбаларын туһунан кэпсээтилэр.
“Төгүрүк остуол” тула кэпсэтии
‒ Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанарга дойдуга саамай уустук усулуобуйалаахпыт, - диэтэ Петр Алексеев. – Ирбэт тоҥ үрдүгэр үүнээйини үүннэрэр аан дойдуга соҕотох эрэгийиэн буолабыт. Температурабыт сыллааҕы арыттаһыыта 100 кыраадыска тиийэр. Саха сиригэр бурдугу үүннэрии 17 үйэ иккис аҥарыттан саҕаламмыта биллэр. Кэлэр сылга хортуоппуйу үүннэрбиппит 250 сыла туолар. Аҕа дойду Улуу сэриитин ыар кэмнэригэр Саха сирэ Илиҥҥи Сибииргэ бурдугу үүннэриигэ инники күөҥҥэ сылдьара – 100 тыһыынчаттан тахса гаа бааһыналааҕа. Тэҥнэбилгэ, ол сылларга Иркутскай уобаласка 66, Красноярскай кыраайга 45, Бурятияҕа 1,6 тыһыынча гааҕа бурдук үүннэрэллэрэ. Билигин ол таһымҥа тиийбэппит. Сыллата 60 тыһыынчаттан тахса гааҕа бурдук ыһабыт. Онон, бааһына иэнин кэҥэтиэхпитин, сири оҥорууну сайыннаран иһиэхпитин наада.
Вице-премьер кэнниттэн тылы ылбыт Россия Тыа хаһаайыстыбатыгар министиэристибэтин департаменын салайааччыта Петр Чекмарев кыттааччыларга миниистир Александр Ткачев эҕэрдэтин тиэртэ, былырыын “Бүтүн Россиятааҕы сир күнүн” от ыйын 14 - 16 күннэригэр Алтай кыраайыгар ыыталларын, оттон салгыы Киин Россияҕа, Уһук Илиҥҥэ бэлиэтиир былааннаахтарын эттэ.
“Россельхозцентр” салайааччыта Александр Малько бу күннэргэ дойду үрдүнэн 55 мөл. тонна туораахтаах култуура хомуллубутун, үүнүү ортотунан гааттан 50-тан тахса центнер буолбутун (былырыыҥҥыттан 5 бырыһыанынан үрдүгүн), кэлиҥҥи хомуур иһигэр Саха сирин бурдугу үүннэрэччилэрин кылаата эмиэ баар буоларын бэлиэтээтэ. “Эһиги үүннэрэн ылбыт килиэпкит саамай ыарахан, уустук үлэнэн, сыранан кэлэр кэлиэп буолар, - диэтэ Малько. – Онон, тиэхиньикэни атыылааччыларга туһаайан этэбин: бу дьон үлэтин убаастааҥҥыт сыанаҕытын наһаа үрдэтимэҥ. Аҕыйах тиэхиньикэни бэлэхтиэххитин да сөп этэ”. Петр Малько тыйыс усулуобуйаны тулуйар, түргэнник ситэр суортары айыыны салгыы сайыннаран иһии наадатын ыйда.
Былааннар, идиэйэлэр
Быйылгы сайыҥҥы үлэ-хамнас, кэлэр сылларга былааннар туһунан ыалдьыттарга туһааннаах министиэристибэ сири оҥорууга, мелиорацияҕа уонна материальнай-техническэй хааччыйыыга департаменын салайааччыта Василий Чичигинаров кэпсээтэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ бурдугунан 23 хаһаайыстыба дьарыктанар. Бэс ыйын 1 күнүнээҕи туругунан, Киинтэн субсидияланар тиэхиньикэни ылыыга 13 дуогабар 32,1 мөл. солк. суумаҕа түһэрсиллибит. Федеральнай субсидия уопсай суумата 9,631 мөл. солк. буолбут. Туораах бурдугу хомуйар 4 “Вектор 410” уонна аһылыкка барар бурдугу хомуйар 2 “КГ - 6” хамбаайын, пресстиир 7 тэрил уонна 1 охсор атыылаһыллар. Судаарыстыба көмөтө 1 тонна туораах бурдукка 300-тэн тахса гаа тиксэр хаһаайыстыбаларыгар оҥоһуллар: “Амматааҕы”, “Болугур”, “Тумул”, “Хачыкаат”, ”Бэйдиҥэ” кэпэрэтииптэргэ, “Амматааҕы”, “Абаҕа”, “Долоон”, “Нөмүгү” агрофирма, “Биэттэ” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыбаларга, “Үүнүү” хаһаайыстыбаҕа уонн урбаанньыт статустаах пиэрмэрдэргэ.
Тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтун дириэктэрэ Айаал Степанов уонна Өрөспүүбүлүкэтээҕи агрохимическэй бырайыактыыр уонна көрдөөһүнү ыытар ыстаансыйа салайааччыта Валентина Винокурова бурдуктар уонна хортуоппуй ханнык суортара таһаарыллан киэҥник үүннэриллэ сылдьалларын, Саха сирин кырсын уратыларын туһунан, сир үлэтин сайыннарыыга турар соруктар тустарынан кэпсээтилэр. Судаарыстыбаннай суортуур ситим салайааччыта Александра Алексеева бу сулууспа устуоуруйатыттан, билиҥҥи үлэтиттэн-хамнаһыттан билиһиннэрдэ. Суортуур сулууспа 1973 с. тэриллэн турарын быһыытынан, кэлэр сылга тэриллибитэ 80 сылын бэлиэтиэхтээх. Ити кэм устата 3 тыһыынчаттан тахса араас тыа хаһаайыстыбатын култуурата үөрэтиини ааспыт, 800-тэн тахса уопут оҥоһуллубут. 200-тэн тахса суорт оройуоннааһыҥҥа барбыт. Суортуур сулууспа селекциялыыр наука уонна оҥорон таһаарыы (үүннэрии) икки ардыларыгар турар. Суортуур учаастакьтар үлэһиттэрэ сыллата 235 гаа сиргэ үлэлииллэр уонна 200 – 230 уопуту ыыталлар.
Дьон интэриэһин Дьокуускайга аадырыстаах “Хлебодар” пиирмэ дириэктэрэ Федор Курчатов бурдуга уонна доруоһата суох оҥоһуллар саҥа килиэбин туһунан иһитиннэриитэ тарта. Кини бу килиэбин астыырыгар сэлиэһинэй “Приленская - 19” уонна оруос “Ача” суортарын туһанар эбит. Килиэп оҥоһуллар технологията ‒ бурдук сиэмэтин анал аппараакка дьиэ усулуобуйатыгар ууга сытыаран үнүгэстэтэн баран, илдьи эриттэрэн, тута тиэстэ оҥорон килиэп астыыр. Суораты, кефири, эриэхэлэри эҥин эбэр. Сиэмэ ууга 48 чаас сытан үнүгэстиир. Уута уларытылла турар. Ырысыабын хос эбэбиттэн истибитим диир бу Уус Алдантан төрүттээх сонун толкуйдаах урбаанньыт. Федор Курчатов Саха сиригэр астааһын-үөллээһин саҥа салаатын үөскэтэр баҕалаах. Ол эбэтэр, бурдугу үүннэрээччилэр туораах бурдуктарын мээккэ бурдугу оҥорооччуларга туттарбакка эрэ бу салааҕа быһаччы туттарар кыахтаналлар. “Маннык килиэп бары элэмиэннэринэн, ол иһигэр, тимиринэн, хромунан, чокуурунан, битэмииннэринэн баай, араас эриэхэлэри, фундуктары, миндаллары барытын солбуйар. Өскөтө, 500 иһинэн ахсааннаах киһилээх нэһилиэккэ бэкээринэ тутар барыһа суох буоллаҕына, маннык килиэби оҥорор бэкээринэни 200 да киһилээх нэһилиэккэ үлэлэтэн барыска тахсыахха сөп. Биир бэкээринэ күҥҥэ 500 кг килиэби оҥоруон сөп. 2016 сылга диэри өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн, аччаабыта, 80 итинник технологиянан үлэлиир бэкээринэни үлэлэтэр былааннаахпын”, ‒ диэн эттэ. Россия мэдисиинэ наукаларын академията, Доруобуйа харыстабылыгар министиэристибэтэ килиэп хаачыстыбатын бигэргэппиттэр.
Салгыы иһитиннэриилэри “Туймаада-Лизинг” ААУо үпкэ, экономикаҕа салаатын управлениетын начаалынньыга Татьяна Мордовская, хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыбалар салайааччылара ‒ Роман Стадияди, Антон Новокрещенов, Александр Слюсарь, Артем Грешнов, Денис Ольгаренко, Барнауллааҕы институт ректора Василий Чижов, Александр Гайваровскай, Игорь Довгаль оҥордулар, санааларын үллэһиннилэр. Санаа этиигэ Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтин биир бөдөҥ тарҕатааччы, СӨ тыа хаһаайыстыбатыгар туйгуна, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Руслан Федотов олохтоох дьон-сэргэ тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтин туһунан эрдэттэн билэн-көрөн, сакааһын эрдэ оҥоро турарын ситиһэр туһугар тиэхиньикэ бастайааннай быыстапкатын Аллараа Бэстээххэ олохтуур буоллар диэн баҕа санаатын тиэртэ. Бу күн кини “Лээги” миэбэл солуонун балаһааккатыгар Беларус Өрөспүүбүлүкэтигэр, Россияҕа, атын омук дойдуларыгар оҥоһуллубут, мотуордаах, соһуллар, бурдугу ыраастыыр уо.д.а. араас тиэхиньикэ көрдөрүүгэ туруоруллубута түбэспиччэ буолбата.
“Төгүрүк остуол” кэнниттэн СӨ Тыа хаһаайыстыбатыгар министиэристибэтин наҕараадаларын туттартааһын үөрүүлээх түгэнэ үүнэн, министиэристибэ Бочуотунай грамотатын улууспутуттан суортуур учаастак кылаабынай агронома Маргарита Антонова, Намтан “Россельхозцентр” улуустааҕы тэрилтэтин начаалынньыга Маргарита Габышева, “Дайыына” ХЭТ-тэн Надежда Попова, бааһынай хаһаайыстыбалар баһылыктара ‒ Александр Жирков (“Саҥа сүүрээн”, Нам), Афанасий Кузьмин (“Ситим”, Таатта), кылаабынай агрономнар ‒ Амматтан Назар Черкашин (“Амматааҕы” кэпэрэтиип), Томпоттон Ирина Федорова (тыа хаһаайыстыбатын управлениета) уонна кэккэ дьон министиэристибэ Махтал суруктарын туттулар.
“Лээгиттэн” ‒ бааһыналарга
Күн иккис аҥарыгар сэминээр кыттыылаахтара “Лээги” солуон балаһааккатыгар туруоруллубут тыа хаһаайыстыбатын аныгы тиэхиньикэтин көрдүлэр, бэйэлэрин атыылыыр тиэхиньикэлэрин туһунан Саха сирин олохтоохторугар быһааран кэпсээтилэр. Ол кэнниттэн 3 секциянан арахсан, Төҥүлүтээҕи уонна Ороссолуодатааҕы суортуур учаастактарга, “Тумул” уонна “Долоон” хаһаайыстыбаларга сылдьаннар, үлэни-хамнаһы көрдүлэр-иһиттилэр, суортары кытта билистилэр. Павловскайга “Лена” атыы-эргиэн киинэ” кэпэрэтиип дириэктэрэ Федор Петров оҕуруот аһын харайар кэҥэтиллибит тутуутугар сырытыннарда. Икки нэһилиэк икки ардыгар Хара Үөттээххэ баар “Ан” бааһынай хаһаайыстыбаҕа сылдьыбыттарыгар, хаһаайыстыбалар салайааччыларын болҕомтотун манна көрдөрүүгэ үлэлэтиллэ турар барабааннаах ардахтатан нүөлсүтэр агрегат тарта. Тыраахтар носуоһунан ууну барабаан агрегакка быраҕар, оттон барабаан шланганы бэйэтигэр эрийэн, бааһына кытыытыттан саҕалаан ыһар носуоһу бэйэтин диэки шланганан бэйэтинэн аргыый соһон ылар. Электрониканан шлангатын эринэр ускуораһа туруоруллар. Бу барабаан агрегаты Федор Петров былырыын Хаҥалас улууһугар ыытыллыбыт “Син күнүгэр” сылдьан бэлиэтии көрөн атыыласпыт, хайдах үлэлиирин көрдөрө быйылгы “Сир күнүгэр” Аннар бааһыналарыгар туруорбут. Барабаан агрегаты “Юг – Полив” пиирмэ тарҕатар. “Ан” хаһаайыстыбаҕа буоллаҕына таммалатан нүөлсүтэр ситими тутталларын ордороллор. Бааһынаны туора быраҕыллыбыт үүттэрдээх шлангалартан уу быыһылаан сирин нүөлсүтэ сыталлар. Сэминээр кыттыылаахтарын тиһэх сылдьыбыт сирдэринэн Ороссолуодатааҕы оҕуруот аһын суортуур учаастак буолла. Хортуоппуй араас суортарын остуолга тардан, анаан буһаран ыалдьыттарга амсаттылар.
“Сир күнэ” дьон өйүгэр
Бэйэбит дьоммут, сахалар, тэрээһини хайдах сыаналаабыттарын сэмээр туоһуласпыкка, Уус-Алдан улууһугар “Сэһэн Ардьакыап” кэпэрэтииби салайар Елизавета Прокопьевна уонна Владимир Иванович Барашковтар: “Үчүгэй, тымныыны тулуйар суортар бааллар эбит. “Юг - Полив” барабаан агрегатын сэргээтибит эрээри, биһиэхэ билигин наадата суох. Атыылаһарга үп суох, эргэбит да сөп буолар. Таммалатан нүөлсүтэр ситим үчүгэй, ороскуота аҕыйаҕынан үлэтин саҥа саҕалыыр хаһаайыстыбаҕа сөп эбит. Барабаан агрегакка уу 5 атмосфера баттааһынын үөскэтэргэ күҥҥэ 2 буочука сэлээркэ үрдэриллииһик”, ‒ диэн көрбүттэрин сыаналаатылар. “Россельхоз” Сунтаардааҕы тэрилтэтин начаалынньыга Анна Валерьевна Лукина көрбүт-билбит уопутун аһары наадалааҕынан аахта. Эмиэ барабаан агрегаты сэргээбит. “Кириэстээх” кэпэрэтииби кытта үлэлэһэр эбит. Аннар курдук кэлии омуктары наймылаһан үлэлэтэллэрин эттэ.
Киэһээҥи аһылык эмиэ манна тэриллэн, ыраахтан кэлбит ыалдьыттар ороссолуодалар баай остуолларын аһын-үөлүн сыаналаатылар. Үгүс үтүө тыл этиллэн, өрөспүүбүлүкэ таһыттан кэлбит ыалдьыттар саха норуота тыйыс усулуобуйаҕа бурдугу, оҕуруот аһын хото үүннэринэн дьарыктанарыттан, саха ыалдьытымсаҕыттан, сайаҕаһыттан, үлэһититтэн сөхпүттэрин этэн бардылар.
Аркадий ИННОКЕНТЬЕВ.

Мэҥэ-Хаҥалас