Күрэхтэһии үөрүүлээх аһыллыытыгар 14 хамаанда «Урожай» спортивнай уопсастыба улуустааҕы бэрэссэдээтэлэ Виталий Пестряков салалтатынан парадтаан киирдэ, аһыллыытын сиэрин-туомун алгысчыт Михаил Жирков оҥордо, кыттааччылары «Алгыс» Дьаҥхаады нэһилиэгин бэтэрээннэрин түмсүүтүн кырдьаҕастара эҕэрдэлээтилэр.
СӨ Бырабыытылыстыбатын Бэрэссэдээтэлэ Галина Данчикова төрүттэрбит үгэстэрин тутуһан илиинэн охсууга күрэхтэһиилэр олус тэрээһиннээхтик ыыттыллаллара хайҕабыллаах, кэнники сылларга ордук ыччаттар уонна кэрэ аҥардар көхтөөхтүк кыттыылара бэлиэтэнэр буолбута үчүгэй диэтэ. Улуус баһылыга Николай Старостин улууспутугар сахалар төрүт үгэстэрин ытыктыыр, көҕүлүүр уонна дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕатар үтүө дьоннордоох буоламмыт ыытар тэрээһиннэрбит сыллата кэҥээн иһэллэр диэн санаатын үллэһиннэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ охсооччулар ортолоругар 100 миэтэрэ уһуннаах сири бириэмэҕэ түргэн-тарҕан туттуулаах от охсуутун көҕүлүүр СӨ Ил Түмэн Судаарыстыбаннай мунньаҕын Бастайааннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, биир дойдулаахпыт Александр Романов кыттааччылары эҕэрдэлээтэ.
Өрөспүүбүлүкэ салайааччылара хотууру илиилэригэр тутан-хабан, от охсууга холонуулара көрөргө интэриэһи тарта, үгүстэрэ эдэр саастарын, оҕо сылдьан оттууларын санааннар дуоһуйдулар даҕаны. Кыттааччылары, тэрийээччилэри уонна ыалдьыттары Дьаҥхаады нэһилиэгин олохтоохторо уонна «Солооһун» ТХПК үлэһиттэрэ сарсыардаттан эрдэ кутаа уокка күөс өрөн, минньигэс ис уонна собо миинин буһаран, үүттээх чэйиннэн күндүлээтилэр.
Өтөрүнэн ото охсуллубатах алааска
Күрэхтэһии кылаабынай судьуйатынан «Майа сэлиэнньэтэ» МТ кылаабынай исписэлииһэ Дмитрий Сидоров үлэлээтэ. Ирдэбил быһыытынан эр дьон 5 чаас иһигэр 30 суотай, дьахталлар уонна 14-тэн 17-лэригэр диэри саастаах кыргыттар, уолаттар 4 чаас устата 15 суотай иэннээх сири охсуохтаахтар. Кыттааччылар тэринэн-хомунан, настаабынньыктарын батыһыннаран сэрэбиэйинэн талан ылбыт аналлаах сирдэригэр сарсыарда 11 чаас ааһыыта киирдилэр.
14-тэн 17-гэр диэри саастаах кыргыттарга 6, уолаттарга 9, 18-тан 41 сааһыгар диэри дьахталларга 7, эр дьоҥҥо 9, 40 сааһыттан 54-гэр диэри дьахталларга 4, эр дьоҥҥо 8, 55-тэн үөһэ саастаах дьахталларга 4, эр дьоҥҥо 12 киһи кытынна. Дьүүллүүр сүбэ бэрэстэбиитэллэрэ ким үстүү, ким түөртүү киһини үллэстэн күрэхтэһии саҕаланыаҕыттан бүтүөҕэр диэри үлэлээтилэр, үлэ хаачыстыбатын көрдүлэр-иһиттилэр.
Бу күн уонунан сылларга бачча элбэх киһи тоҕуоруспатах Аччыгый сыһыы алааһын эдэриттэн кырдьаҕаһыгар тиийэ от охсон кууһуннардылар. Кимиэхэ эрэ кытаанах бэттиэмэ от түбэһэн охсорго уустуктары үөскэттэ, оттон өрүү охсо үөрэхтээх дьон ‒ улаханнык ыарырҕаппата. Өбүгэлэрбит сүөһүлэригэр кыстыыр отторун булунар биир соҕотох уонна эрэллээх ньымаларын ‒ илии хотуурунан охсууга кыттыбыттар бары даҕаны кыахтаахтарын көрдөрдүлэр. Хата, анаабыт курдук, айылҕабыт туран биэрэн, ардах да мэһэйдээбэтэ, өҥүрүк куйаас даҕаны сатыылаабата.
Сүүс миэтэрэҕэ ким бастаата?
СӨ Ил Түмэн бастайааннай сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Романов соҕуруу дойдуга ордук бириэмэҕэ түргэнник оту охсуу көрүҥэ киэҥник тарҕаммыт, онон биһиги, Сахабыт сиригэр, бу көрүҥү эмиэ тэнитиэҕиҥ диэн санаалаах. Кини Польшаҕа баран итинник көрүҥҥэ кытта сылдьыбыт уонна иккилии миэтэрэ үрдүктээх улахан эр бэртэрэ хайдах курдук түргэнник от охсоллорун көрөн сөҕөн-махтайан кэлбит:
‒ Кинилэр охсор ньымалара олус атын. Биһиги дьоммут 2,5-3-түү миэтэрэнэн дайбаан, иннилэрин диэки барыыга бытаарар эбит буоллахтарына, анараа дьон 1,5 миэтэрэнэн кылгас- кылгастык охсон иннилэрин хоту хааман иһэллэр эбит, ‒ диэтэ Александр Афанасьевич, ‒ Итиниэхэ биһиги дьоммутун бэлэмнээн, 100 миэтэрэҕэ бириэмэҕэ түргэнник барыыга аналлаах кыттааччылары булан, эһиил күрэхтэһиилэргэ кыттарга холонор сыалы-соругу тутуоҕуҥ.
Онон күрэхтэһии өссө биир уратытынан уонна ыһыылаах-хаһыылаах дьон-сэргэ үмүөрүһэ мустан астынан көрбүт көрүҥнэринэн бириэмэҕэ 100 миэтэрэ уһуннаах сири охсуу буолла. Онно 14 эр дьон кыттыбытыттан, 2 мүнүүтэ 43 сөкүүндэни көрдөрөн улууспут киэн туттар от охсооччута, Мооруктан сылдьар Вячеслав Окороков бастаата, иккиһи Ньурба улууһун бэрэстэбиитэлэ Николай Васильев уонна үһүс бириистээх миэстэни Хочоттон сылдьар Афанасий Хомподоев ыллылар.
Хотуур хоһууннара ааттаннылар
Сыралаах үлэ кэнниттэн өбүгэлэрбит ньымаларын, албастарын тарҕатар сыаллаах тэрээһиҥҥэ ыччаттарга холобур буолар киэҥ хоннохтоох бастыҥ охсооччулары бэлиэтиир кэтэһиилээх түмүк таҕыста.
Улуус нэһилиэктэрин икки ардыларыгар ыытыллыбыт хамаанданан күрэхтэһиигэ үһүс миэстэни 2-с Наахара, иккиһи Мэлдьэхси уонна Моорук нэһилиэктэрэ ыллылар. Мөҥүрүөн уонна Дойду нэһилиэктэрин хамаандалара бастааннар, эһиилги «Күүлэй ‒ 2017» тэрээһин кинилэр сирдэригэр-уоттарыгар ыытыллара быһаарылынна. Бириистээх миэстэҕэ тиксибиттэр 25, 50, 75 тыһыынча солкуобайдаах сэртипикээттэринэн наҕараадаланнылар.
«Эдэр охсооччу» анал аат хаһаайынынан 14 саастаах Дойду нэһилиэгиттэн сылдьар Артур Скрябин буолла. Бирииһи улууска өр сылларга тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар таһаарыылаахтык үлэлээбит Валерий Сотников дьиэ кэргэнэ туруорда. «Ыраас охсооччу» аат Александр Окороковка (Моорук) уонна «Аҕа саастаах кыттааччы» аат 70-тан тахса саастаах Давлят Назаровка (Бүтэйдээх) иҥэрилиннэ.
14-17 саастаах уолаттарга Айаал Александров (Горнай) бастакы, Владислав Окороков (Моорук) иккис уонна Никита Бурцев (Уус Алдан) үһүс буоллулар. Кыра кыргыттарга Тоня Протопопова (Матта), Александра Окорокова (Моорук) уонна Туйаара Никанорова (Хочо), 18-41 саастаах кэрэ аҥардарга Варвара Васильева (Амма), Анна Скрябина (Дойду) уонна Айталина Сильвестрова (Хочо), 40-54 саастаахтарга Любовь Владимирова (Матта, Дойду), Анна Протопопова (Нам) уонна Мария Игнатьева (Ороссолуода), 55-тэриттэн үөһэ саастаахтарга Октябирна Шарина (Мэлдьэхси), Анна Харитонова (Матта, Дойду) уонна Матрена Платонова (Хочо) миэстэлэстилэр.
Эр дьоҥҥо 18-40 саастаахтарга Ариан Александров (Горнай) бастакы, Ленид Зырянов (Нам) иккис уонна Николай Васильев (Ньурба) үһүс, 40-54 саастаахтарга Александр Протопопов (Матта, Дойду), Роберт Романов (Мэлдьэхси, Моорук) уонна Василий Прохоров (Амма), 55 саастарыттан үөһэ саастаахтарга Прокопий Васильев (Амма), Афанасий Сивцев (Мэҥэ Хаҥалас), Василий Аммосов (Уус Алдан) бириистээх миэстэлэри сүктүлэр.
Миэстэлэспиттэргэ дьиэҕэ-уокка, хаһаайыстыбаҕа туттуллар сыаналаах бириистэр туттарылыннылар. 55-тэриттэн үөһэ саастаахтарга тыа хаһаайыстыбатын управлениета, тыа сирин үлэһит дьоно туруорбут бириистэрэ туруорулунна. Ол курдук, «Солооһун» ТХПК үлэһиттэрэ бастакы миэстэни ылбыт Прокопий Васильев үчүгэйкээн ньирэйи Сатаҕайга илдьэ барда. Иккис миэстэлээх Афанасий Сивцев биир буочука сэлээркэ уонна үһүс буолбут Василий Аммосов биир дьааһык арыы бириистэринэн бэлиэтэннилэр.
Тэрийээччилэргэ ‒ махтал
Күрэхтэһии үөрүүлээх сабыллыытыгар СӨ Бырабыытылыстыбатын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Петр Алексеев улуус дьаһалтатын көҕүлээһининэн ыытыллыбыт «Күүлэйи» үрдүк таһымҥа ыытыллыбытын бэлиэтээтэ. Кини өрөспүүбүлүкэҕэ уонча сыл тухары кытай «Синтай» тыраахтарынан от охсууга күрэхтэһии сүрүннээн ыытыллан кэлбит буоллаҕына, быйылгыттан илиинэн охсууга ордук болҕомто уурар буоллубут диэтэ. Петр Алексеев улууспут салалтата ыраахтан-чугастан, Белоруссияттан тиийэ ыалдьыттары ыҥырбытын биһирээбитин биллэрдэ итиэннэ бу уопуту өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕатыахха сөп диэн санаатын үллэһиннэ.
Улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Павел Сазонов Дмитрий Тихонов уонна Вячеслав Окороков курдук биир дойдулаахтарбыт баар буоланнар НТВ федеральнай ханаалынан саха омук үтүө үгэһэ ‒ илиинэн охсуу күрэхтэһиитэ киэҥник тарҕаммытын кэпсээбиттэрэ хайҕабыллаах, маннык күрэхтэһиилэргэ улууспутут үлэһит дьоно өрөспүүбүлүкэ, дойду, аан дойду таһымыгар ситиһиилээхтик кытталлара биһигини үөрдэр диэтэ. Ону сэргэ 2002 сыллаахха ыччат, оҕо-аймах управлениетын көҕүлээһининэн «Эдэр Күүлэй» диэн улуус ыччаттарын көҕүлүүр өрөспүүбүлүкэҕэ бастакытын ыытыллар тэрээһин Алтан нэһилиэгэр тэриллибитэ, кэлин «Урожай» уопсастыбата итини өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕаппыта диэн ахтылынна.
Муниципальнай сири бас билии агентствотын салайааччыта, саха төрүт дьарыгын улуустааҕы федерациятын бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Тихонов илиинэн охсууну, куйуурдааһыны уонна байанай көрүҥнэрин тарҕатар сыаллаах федерация саҥа тэриллибитин кэпсээтэ.
‒ Бу көрүҥнэрбитинэн биһиги Саха сирин успуордун маастарын нуорматын олохтуур гына үлэни-хамнаһы тэрийэр сыаллаахпыт, ‒ диэтэ кини. ‒ Бүгүн күрэхтэһээччилэри кэрийэ сылдьан хайдах үлэлииллэрин кэтээн көрдүм. Үлэ хаачыстыбата сылтан сыл аайы тупсан иһэр эбит диэн түмүккэ кэллим.
Дмитрий Иванович эдэр кэскиллээх охсооччулары бэлиэтээн көрбүтүн эттэ. Кинилэр инникитин үчүгэй охсооччулар буола үүнүөхтэрэ диэн сылыктаан туран, Амматтан сылдьар Авдей Тимофеевка, Эдгар Игнатьевка (Ороссолуода) уонна ыраах Белоруссияттан кэлэн мааны ыалдьыт буолан көхтөөхтүк кыттыбытын иһин Александр Даниленкоҕа бэйэтин Махтал суруктарын уонна бириистэрин туттарда.
Василий Окороков «Улууска успуорт уонна ыччат бэлиитикэтин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэнэн бэлиэтэннэ. Улуус баһылыгын Эҕэрдэ суруга биир кэлим диспетчерскэй сулууспа үлэһитигэр Вячелсав Окороковка, «Кырдал» ТХПК салайааччытыгар Александр Протопоповка, Дойду нэһилиэгин бэтэрэнээригэр Анна Скрябинаҕа уонна төрүт көрүҥнэри көҕүлүүр федерация бэрэссэдээтэлигэр Дмитрий Тихоновкатуттарылынна. Соторутааҕыта Екатеринбург куоракка ыытыллыбыт от охсооччулар хамаандаанан күрэхтэһиилэригэр кыайыылаах үрдүк аатын ылбыт улууспут бэрэстэбиитэллэрэ Александр Протопопов уонна Анна Скрябина кубоктарын үөрүүлээх быһыыга-майгыга федерация бэрэссэдээтэлигэр Дмитрий Тихоновка туттардылар уонна күрэхтэһиигэ кытта барарга үбүлээһиҥҥэ көмөлөспүт тэрилтэлэргэ махталларын тиэртилэр. Махтал суруктарынан күрэхтэһии кылаабынай судьуйата Дмитрий Сидоров, «Урожай» успуорт уопсастыбатын кылаабынай исписэлииһэ Василий Григорьев, улуус кылаабынай агронома Василий Бурнашев, «Дьаҥхаады нэһилиэгэ» МТ баһылыга Иннокентий Яковлев, «Солоооһун» ТХПК дириэктэрэ Андрей Холмогоров наҕараадаланнылар.
Белоруссия курдук ыраах сиртэн кэлбит ыалдьыппыт, 43 саастаах Александр Даниленко тэрээһини олус астыммытын үллэһиннэ:
‒ Илиинэн оту охсуу Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт эбит. Элбэх кыттааччы кэлбитин сөхтүм. Биһиги дойдубутугар, эһиэхэ курдук, элбэх дьахтар от охсубат. Белоруссияҕа мин үһүс миэстэлээхпин. Бүгүн охсорго уустуктары көрүстүм. Оккут олус кытаанах эбит. Биһиги оппут сымнаҕас, охсорго судургу. Дмитрий Тихоновы уонна Вячеслав Окороковы биһиэхэ күрэхтэһэ кэлбиттэригэр билсибитим, доҕордоспуппут. Дьиҥэр, хас да киһи кэлиэхтээх этибит да, үп-харчы кыаллыбата, онон соҕотох кэллим. Саха сирин айылҕата олус кыраһыабайын бэлиэтии көрдүм. Өлүөнэ өрүс киэҥэ, улахана сөхтөрдө. Бары тэрийээччилэргэ махтанабын, ‒ диир Александр Леонидович.
Дьаҥхаады сиригэр-уотугар ыытыллыбыт «Күүлэй-2016» күрэхтэһиини саха норуотугар киэҥник тарҕатаары «Ситим» медиа-бөлөх үлэһиттэрэ кытыннылар, ону сэргэ успуонсар быһыытынан анал бириистэри олохтообуттара.
Тэрээһиҥҥэ сынньана таарыйа хапсаҕайга уонна мас тардыһыытыгар бэртээхэй күрэхтэһии ыытылынна. Хапсаҕайга Уус Алдантан Иван Черноградскай кыайыыны ситистэ, Амматтан Василий Васильев уонна Мэлдьэхситтэн Роберт Романов миэстэлэннилэр. Мас тардыһыытыгар Мооруктан Еремей Жирков, Степан Сосин уонна Ороссолуодаттан Эдгар Игнатьев миэстэлэстилэр.
Экспресс-ыйытык:
Егор ВАСИЛЬЕВ ‒ SaasUstar, «Ситим» медиа-холдинг бэрэстэбиитэлэ: Бүгүн 100 миэтэрэҕэ түргэн охсууга холоннум. Оҕо эрдэхпиттэн аймахтарбар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр тасхан оттооччубун. Олус үчгэй тэрээһин буолла диэн сыаналыыбын. Илииннэн охсуу успуорт биир көрүҥүн быһыытынан тэнийэн иһэриттэн үөрэбин.
Илья ПТИЦЫН, Доллу нэһилиэгин тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ: Мин иккиһин судьуйалыыбын. Бу иннинэ Ходоро нэһилиэгэр ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи «Күүлэйгэ» эмиэ үлэлии сылдьыбытым. Судьуйа сүрүн сыала ‒ хонтуруоллааһын, кыттааччылар хаачыстыбаҕа үлэлииллэрин көрүү-истии.
Туйаара НИКАНОРОВА, 2-с Наахара нэһилиэгиттэн эдэр кыттааччы: Сааһым ‒ 13. Мин хотуурунан охсорго саҥа үөрэммитим. Сайын аайы мунньууга үлэлиибин. Охсор мунньардааҕар арыый чэпчэки, ыарахан оту соспот эбиккин. Арай бастаан киһи илиитэ ыалдьар эбит. Миигин кытта убайым Иван Никаноров хотуурбун сытыылаан биэрээччинэн кэлистэ. Аны манта ыла хотуурунан охсор буолуоҕум.
Кузьма ОСТРЕЛИН, Нөмүгүттэн сылдьар 82 саастаах настаабынньык: Мин Күүлэйгэ Сэбиэскэй сойуус саҕаттан кыттабын. Бүгүн кыра уолум уонна сиэним кытта кэлбиттэрэ, мин хотуур сытыылааччынан кэлистим. Тэрээһин сүрүн соругун ситтэ дии саныыбын. Элбэх ыччат кэлбитэ үчүгэй. Оннооҕор кыра кыргыттар кыттыбыттара кэрэхсэбиллээх. Маннык тэрээһиннэр саха ыччата тыа сиригэр сыстан, хара үлэни кыайар-хотор буолбутун кэрэһэлииллэр.
Семен ТИМОФЕЕВ, Нөөрүктээйи нэһилиэгин тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ: Бүгүҥҥү «Күүлэйгэ» судьуйа быһыытынан сылдьабын, урут кыттар этим. Онон кыттааччыттан туох ирдэнэрин билэбин. Кытааччы таһыма, сэби-сэбиргэли да оҥостуулара тупсан иһэрин көрөбүн-истэбин. Күүлэйгэ дьиэ кэргэнинэн, хас даҕаны көлүөнэнэн кэлэн кыттар буолбуттарын сөбүлээтим. Күрэхтэһээччилэр ортолоругар олус үчүгэй суоллаах-иистээх, оту охсууга бастыҥ уопуттаах дьоннор бааллар. Үчүгэй охсооччулар 2 м 30 см уһуннаах сири дайбыыллар. Эдэрдэргэ эмиэ табыллан үлэлиир, охсуу тиэхиньикэтин баһылаабыт ыччаттар бааллар.
Василий ВАСИЛЬЕВ, Амма Сатаҕайыттан сылдьар настаабынньык: От охсуутугар аҕам өрөспүүбүлүкэҕэ хас эмэ төгүл «Аһастаах киһи» куонкурус кыайыылааҕа буолбут Прокопий Васильев, убайым уонна саҥаһым кытталлар. Тэрээһин ирдэбилинэн охсор сир иэнин кыччаппыттара абыраллаах, урут уоннуу чааһы быһа сыралаһар буоларбыт. Биһиги дьиэ кэргэн уонтан тахса сүөһүнү, 20-чэ сылгыны тутабыт. Онон киһини өйдүүр буолуохпуттан оттуубун.
Николай ХАБАРОВ, Муома Хонуутуттан төрүттээх ыалдьыт: Мин 76 саастаахпын. Дьиҥэр, кыттыахпын олус баҕарбытым даҕаны, хотуурум алдьанан хаалла. Тэрээһини олус астынным. Оттуур сиргит көнөтө, киэҥэ олус бэрт эбит. Кыттааччы ахсаана элбэҕэ сөхтөрдө. «Күүлэйгэ» сылдьан үгүс киһини кытта билистим, Давлят Назаровтыын ирэ-хоро кэпсэттим итиэннэ бу Амматтан сылдьар Прокопий Васильевтыын билсэммин үөрдүм-көттүм.
Валентин МАКАРОВ, П.А.Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа: 16 саастаах бырааппар Владислав Окороковка көмөлөһө кэллим. Кинини от охсорго үөрэппитим. Бэйэм 15 сааспыттан охсобун. Биирдэ эмэ кыттыахпын баҕарабын да, дьарыгым суох. Убайдарым Владислав Окороковтаах мэлдьи ситиһиилээхтик кытталлар. Урут, бу санаатахха, күрэхтэһии суолтатын өйдөөбөт эбиппин, билигин Күүлэйи улууспар ыытыллар буоллаҕына, көтүппэппин. Дойдуга тапталы иҥэрии тыына, ону сэргэ успуорт, ыччаты чөл олоххо угуйуу быһыытынан дириҥ суолталаах тэрээһин буолар эбит.
Октябрина ШАРИНА, Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн кыттааччы: Бу иннинэ Чоххоххо ыытыллыбыт «Күүлэйгэ» кыттыбытым даҕаны, хотуур сытыылааччым суох буолан, бэһис буолбутум. Быйыл табылынным, бэйэм бөлөхпөр бастаатым. 15 суотайдаах сири 1 чаас 41 мүнүүтэ иһигэр охсон бүтэрдим. Кыайыым төрдө ‒ үчүгэй настаабынньыктардааҕым буолар. Роман Романовка уонна Анатолий Охлопковка махталбын тиэрдэбин. Уопсайынан, оту кыра эрдэхпиттэн сөбүлээн охсобун. Инникитин даҕаны кыттыаҕым.


****

Виктория БЕЛОЛЮБСКАЯ.
Aartyk.ru