Улуус баһылыга Николай Старостин тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга Иван Аргунов миэстэтигэр үлэни-хамнаһы билиһиннэрдилэр.

Вице-премьер бастаан Нөөрүктээйи нэһилиэгэр Михаил Егоров аатынан хааччахтаммыт эппиэтинэстээх хаһаайыстыба 120 сүөһү турарыгар ананар хотонун уонна «Лена» кэпэрэтиип оҕуруот аһын харайар тутуутун бырайыактарын кытта билсэн, Аллараа Бэстээххэ урбаанньыт Руслан Федотов «Лээги» миэбэл-салуонугар таарыйда. Бу салуон олбуорун иһигэр баар кытаанах бүрүөһүннээх былаһааккатыгар атырдьах ыйын 5 күнүгэр, улууска ыытыллыахтаах «Хонуу күнэ» тэрээһин чэрчитинэн, тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтин быыстапката туруоруллуохтаах. Табылыннаҕына, ол кэмҥэ аҕылылыннахтарына, улууска кэлиэхтээх 2 «Вектор» уонна 1 сиилэс хамбаайыннара эмиэ быыстапкаҕа туруохтара.

«Лээги» кэнниттэн Петр Алексеев суолун Хара нэһилиэгэр «Туйгун» агрокластер тэриллэн эрэр сиригэр-уотугар сылдьан нэһилиэк баһылыга Дария Назарованы уонна агрогластерга эрэсидьиэнниир эдэр пиэрмэрдэри, нэһилиэк баһылыгын солбуйааччытынан үлэлээбит, кластер салайааччытынан анаммыт эдэр пиэрмэр Павел Адамовы кытта көрүстэ, былааннарын, баҕа санааларын иһиттэ. Олохтоох баһылык миниистиргэ агроклстер былаанын тэнитэн көрдөрөн, туох үлэ барыахтааҕын сырдатта. Сир киэҥин эттилэр. Аҥардас мэччирэҥҥэ 1 тыһыынчаттан тахса гаалаахтар. Билиҥҥитэ, кластерга 6 киһи эрэсидьиэнниир. Сыыйа, баҕалаах эдэр дьону хомуйан, ахсааннарын элбэтэн иһиэхтээхтэр. Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы болҕомтотугар тумнуллубат кыһалҕа буолбут электро-уот ситимигэр холбонууга «Якутскэнерго» хампаанньа соболоҥо олус ыараханын тиэртилэр. Ол улаханнык атахтыыр чинчилээх. Аны, гаас үрдүк баттааһыннаах турбатын аттынан буолан хаалбыттар эбит. Нуорма быһыытынан, турбаттан 150 м чугаһа суох буолуохтаах, онон, дьиэни-уоту тэйитэ түһүү соруга турбут курдук. Салгыы Петр Алексеевы Үрдьүҥэхтээх алааһыгар тиийэн, манна тэнитиллэ турар саҥа кыбаарталы көрдө. Баһылык Дария Назарова манна эмиэ кыбаартал былаанын тэнитэн сиһилии кэпсээтэ. Оскуолалалаах, успуорт саалалаах, интэринээттээх буолуохтаах саҥа кыбаарталы Россия тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын өрө тардыыга туһааннаах бырагараамматыгар киллэртэрии соруга турар. Ол кыалыннаҕына, Үрдьүҥэхтээх саҥа кыбаартал аҥардас харалар эрэ олорор түөлбэлэрэ буолбакка, чугастыы, 10-20 км иһинэн үлэлиир дьон эмиэ олорор тупсаҕай кыбаарталлара буолуохтаах. Бүгүҥҥү күҥҥэ манна «Манчаары» кэпэрэтиип үлэһиттэрэ уһаайбаланан эмиэ олороллор. Манна олорор 6 киһи «Чүүйэ» МУТ комплексыгар үлэлиир.

Бу хаһаайыстыба комплексыгар Петр Алексеев Бидилики сайылыкка баран иһэн таарыйда. Үлэһиттэр олоруохтаах 4 кыбартыыралаах дьоҕус дьиэлэрин, сенаһы быһар тэриллэри интэриэһиргээн көрдө-иһиттэ, хайдах үлэлэтэллэрин туһунан ыйыталаста. Уопсайынан, кини сылдьыбыт сиригэр барытыгар ымпыктаан-чымпыктаан ыйытыылары биэртэлээтэ, сэмэлиир, ыйар-кэрдэр бэлиэтээһиннэрин да оҥортоото.

Бидилики сайылыкка вице-премьери Тараҕай нэһилиэгин баһылыга Гаврил Бурнашев, «Чүүйэ» хаһаайыстыба салайааччыта Святослав Кириллин, хаһаайыстыбаны сүөһү сиир эбии аһылыгынан хааччыйан эрэр урбаанньыт Алексей Герасимов көрүстүлэр. Бу күннэргэ сайылыкка «Чүүйэ» 150-ча ньирэйин Александра Мироновалаах иккиэ буолан көрөллөр-истэллэр. Үлэһиттэр олорор дьиэлэрэ Күн батарыайатынан электро-уоттанар эбит. Хаһаайыстыба үлэһиттэрин сэргэ, 2 ыал сайылаан олороллор. Святослав Кириллин 465 сүөһүлээхтэрин кэпсээтэ. Былырыыҥҥы уонна быйылгы төрүөх 130 ыччат сүөһүлээхтэр. 130-тан тахса ынах ыанар. 60-ча кытарах. Москва уобалаһын Гагарин куоратыгар баар «Мустанг. Технологии кормления» хампаанньа оҥорор 18 компоненнаах эбии аһылыга улахан көдьүүстээҕин көрдөрбүтүн Святослав Кириллин бэлиэтиир. Ыамнара тута үрдээн барбыт. Хампаанньа аһылыгын өрөспүүбүлүкэҕэ «Баҕарах» (Хатас) уонна «Нөмүгү» (Хаҥалас) хаһаайыстыбалар үлэлэригэр туһана сылдьалларын Алексей Герасимов эттэ. «Чүүйэ» хаһаайыстыба бу эбии аһылыгынан туһанар үһүс хаһаайыстыбанан буолбут. Бу аһылыгынан аһатан, сыыйа барыска тахсар баҕалаахтарын этэр. Электро-уот суоҕа атахтыыр. Петр Алексеев бу күннэргэ министиэристибэҕэ сайдыыларын былааннарын көмүскээбит үүт сайылыктарыгар 4-түү мөлүйүөн солкуобай үбү көрүү боппуруоһун ырытыһа сылдьалларын иһитиннэрдэ. «Оттон, уотуу-төлөһүтүү сайылыктарыгар 2-лии да мөлүйүөн солкуобайы көрүөххэ сөп буолуо, ‒ диэн эттэ. ‒Үпкэ наадыйыылара үүт сайылыктарыттан икки төгүл кыра буоллаҕа». Бидилики сайылыкка сыһыаннаан, кылгас интервьютугар, «бырайыактарын үчүгэйдик оҥорон киллэрдэхтэринэ, көрүөхпүт», ‒ диэбитэ.

Салгыы миниистир Поликарп Петров «Тумарык» хаһаайыстыбатыгар сырытта. Петр Алексеев биэни кыһыннары ыылларын сэргээтэ. Күҥҥэ алтата ыан биирдии биэттэн 4-түү киилэҕэ тахсыбыттарын сөҕө иһиттэ. Сылгы базатыгар дьоҕус утуйар дьиэлэрдээх туризм базатын бэлэмнээбит эбит. «От хойуу эрээри, үүнүүтэ кылгас», ‒ диэн быһаарда Поликарп Петров. «Тумарык» кэнниттэн, Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Табаҕаҕа эргэ үүт сыаҕар сырытта. Улууска 4 соҕотуопкаһыттан биирдэстэрэ буолбут Роман Герасимов салалтатынан сыахха үлэ күөстүү оргуйар. 4 нэһилиэк үүтүн туталлар. Сүөгэй, арыы оҥороллор. Салгыы, Петр Алексеевы саҥа үүт собуота буолуохтаах эбийиэккэ илдьэн сырытыннардылар. Манна көҥдөйө тахсан баран тутуута өр кэмҥэ тохтообут, таас баанньык буолуохтааҕа хаалбыт тутууну ситэрэн үүт собуота оҥорууга бэлэмнээһин үлэтэ бара турар. Петр Алексеев бырайыагын туһунан ыйытта, киниэхэ киллэрэн көрдөрөргө эттэ. «10-тан итэҕэһэ суох оҥорон таһаарааччылаах кэпэрэтиип иһинэн буолуохтаах», ‒ диэн сокуон ирдэбилин санатта. Собуот кэнниттэн Араҥаска тиийэн, эргэ аарка хотону көрдө, үлэ хаамыытын, хаачыстыбатын туоһуласта. Билиҥҥи туругунан, бу хотоҥҥо үлэ уруккулуу-былыргылыы баран иһэр: сааҕы оҕуһунан таһаараллар, сүөһүлэри ойбоҥҥо уулаталлар, илииннэн ыыллар. Петр Алексеев болҕомтотун бу үтүө айылҕалаах сир агрокластер буолар кыахтааҕар туһаайдылар.

Хорообут ходуһатыгар омурҕаҥҥа түбэстэ. Петр Алексеевы манна оройуон Сэбиэтин дьокутаата, Сэбиэт аграрнай хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ Ньургун Пинигин көрсүстэ. Аһыы олорон, Петр Алексеев оскуолаҕа аһатыы боппуруоһун таарыйан, саха оҕотун олохтоох төрүт этинэн аһатыы туһунан кэпсэтии таҕыста. Тоҕо олохтоох сылгы этэ оскуолалар менюларыгар суоҕуй диэн ыйытыыны туруорда. Сокуон өртүнэн итиннэ бобуу суох курдугун үрдүнэн.

Халытан нүөлсүтэр ситим бастакы шлюз-регуляторыгар сылдьан, саҥалыы тутуу үлэтэ саҕаламмытын көрдө. «Илинтехстрой» ХЭТ үлэһиттэрэ үлэлии сылдьаллар. Аҥардас бу быһыт 77 гааны нүөлсүтэн кэлбит. Гааттан 3-түү туоннаттан тахса от кэлэрин ситиспиттэрин «Хорообут» ХЭТ дириэктэрэ Прокопий Плотников Тыа хаһаайыстыбатын миниистиригэр кэпсээтэ. Быһыты саҥардан тутуу үлэтин суумата, быһа холуйан, 8 мөлүйүөн 400 тыһыынчаттан тахса солкуобайга тахсыбыт. «Үчүгэй хапытаалынай бырайыак оҥоһулла илик диэн көрөбүн, ‒ диир нэһилиэк баһылыга Валерий Колосов. ‒ Ол иһин, күүстээх уу алдьатар». Бүгүҥҥү туругунан, улуус экэниэмикэтин биир тирэх хаһаайыстыбатыгар 429 сүөһүлээх. 129 ынах ыанар. Үүккэ былааннара 250 туонна, баалабайынан, графикка 96 туонна буоллаҕына, 136 туоннаны ыабыттар. Арахпат ардахтар мэһэйдээбиттэр. Петр Алексеев Прокопий Плотниковтан саҥа хотонун иҥэн-тоҥон бырайыагын ыйыталаста.

Хорообуттан Петр Алексеев Дьаҥхаады нэһилиэгин Долоон учаастагар сылдьар, калмык боруодата сүөһүлэри иитэр «Солооһун» хаһаайыстыба үлэтин-хамнаһын билистэ уонна улууспут бу хаһаайыстыбатын кытта бииргэ үлэлэһии суолун тутуспут Дьокуускайдааҕы «Дабаан» кэпэрэтиип Долооҥҥо туппут саҥа сүөһү өлөрөр пуунун үөрүүлээх аһыллыытыгар кытынна. Туһааннаах салайааччылар Андрей Холмогоров уонна Иннокентий Старостин хаһаайыстыбаларын туһунан сырдаттылар.

Улууска сырыытыгар Петр Алексеев, сүрүннээн, чуолкай бырайыактары, биисинэс-былааннары көрүөн баҕарарын эттэ. Билиҥҥи кэмҥэ Егоров аатынан хаһаайыстыба саҥа хотонун уонна «Лена» кэпэрэтиип оҕуруот аһын харайыыны кэҥэтиниитин, «Хорообут» ХЭТ саҥа хотонун тутуутун уонна да атын бырайыактар үбүлэниилэригэр улуус салалтата өрөспүүбүлүкэ ситэриилээх былааһын кытта ыкса үлэлэһэ сылдьыытын туоһута буолар диэн Петр Алексеев улууспутугар анаан-минээн кэлэ сылдьыытын сыаналыыбыт.

Аркадий ИННОКЕНТЬЕВ.

Мэҥэ-Хаҥалас.