-Спиридон Олегович, оскуолаҕа саҥардыы дириэктэрдээн эрэр 30 саастаах эдэр киһи улуус баһылыгын солбуйааччыта буолан хаалбытыҥ соһуччу буолбатах этэ дуо?

-Үөрэммит-иитиллибит кыһабар, Георгий Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатыгар, 2014-2015 сыллардааҕы үөрэх дьылыгар 3 сыл дириэктэрдиир дуогабардаах тахсыбытым. Бэйэм испэр 4-5 сыл үлэлиирдии тэринэн-оҥостон барбытым. Онтон 2015 сыл олунньу 10 күнүгэр Үөһээ Бүлүү төрөөбүт күнүн бэлиэтиир дьаһалга улуус киинигэр киирбитим – бирикээһим тахсан сытара. Ол, кырдьык, соһуччу этэ. Улуус баһылыга Манчаары оонньууларын тэрээһинигэр салайар кадр наада диэн эрдэ ыҥыран кэпсэтэ сылдьыбыта. Ол гынан баран,  боппуруос маннык түргэнник быһаарыллыа диэн күүппэтэҕим. Дьиҥэр, тэрийэр-салайар үлэҕэ ол инниттэн сыстыбытым. Улуус дьаһалтатыгар ыччат отделыгар исписэлииһинэн үлэлээбитим. “Биир ньыгыл Россия” партия Үөһээ Бүлүү улууһунааҕы ситэриилээх кэмитиэтин 2007 сылтан күн бүгүнүгэр диэри салайан кэллим. Онон, атын өттүттэн көрдөххө, Владимир Семенович анааһына түбэһиэхчэ буолбатах дии саныыбын.

“Киһи салайааччы буолан төрөөбөт” дииллэрэ сөп. Мин аан маҥнай бэйэбин салайааччы быһыытынан оскуолаҕа дириэктэрдии тиийбиппэр биирдэ санаммытым. Докумуоҥҥа илии баттыыгын, ол аата дьон иннигэр эппиэтинэһи сүгэҕин. Ити эрээри, “саҥа сиппиир саҥалыы сиппийэрин” утарабын: биир даҕаны киһини үлэттэн уураппатаҕым. Кистээбэккэ эттэххэ, бэҕэһээ үөрэппит учууталларбын дьаһайарым миэхэ ыарахан этэ, барьер баар буолар эбит. Хара ааныттан барыларыгар тэҥҥэ сыһыаннаспытым, ол гынан баран, аймахтарбыттан өссө икки төгүл эппиэтинэстээх буолалларын ирдээбитим, үлэ дьиссипилиинэтигэр сыһыаннаах өттүгэр диэн этэбин.

-Бу саҥа дуоһунаскын хайдах ылынныҥ?

- Өрөбүлэ суох үлэ. Бэл, төрөөбүт күммэр субуотаҕа манна үлэлии олорбутум. Чунуобунньук килиэбэ чэпчэкитик кэлбэт эрээри, миэхэ барсар, сөптөөх үлэ. Дьону кытта кэпсэтэрбин, сүүрэ-көтө, кэлэ-бара сылдьарбын сөбүлүүбүн. Этэргэ дылы, биир сиргэ таба олорбоппун. Билигин интернет ситимэ түргэн, ханна баҕарар сылдьан сибээстэһэн, үлэни-хамнаһы быһаарсыахха, сүрүннэһиэххэ сөп. Ол иһин урукку курдук “бу киһи суох эбит, олорбот” диэбэттэр.

-Улуус дьаһалтатыгар эдэримситии барбыта тута көстөр. Аппараат үлэһиттэрин орто сааһа хас буолла?

-Биллэн турар, аныгы сайдыылаах үйэҕэ эдэр киһи саҥаны-сонуну түргэнник ылынарынан ордук бөҕө буоллаҕа. Аппараат үлэһиттэрин орто сааһа -- 34,5. Дьаһалта бүтүннүү эдэримситиллибит диэн өйдүүр сыыһа. Көлүөнэ ситимэ быстыбат: Людмила Лазаревна Петрова, Николай Павлович Корякин курдук ытык-мааны кырдьаҕастарбыт күн бүгүнүгэр диэри биһиэхэ, эдэр салайааччыларга, көмө-ньыма буолан сүбэлии-амалыы сылдьалларыттан үөрэбит эрэ.

Манна сыһыаран эттэххэ, тыа сиригэр кадр, исписэлиис ыһылла сытар буолбатах. Чуолаан, кытыы нэһилиэктэргэ үөрэхтээх, идэлээх киһи кэмчи, дьаһалта үлэтигэр муниципальнай сулууспаҕа экономистар, юристар тиийбэттэр. Бу туһунан быйыл саас Ил Дархан Егор Борисов “Миниистир” дьыалабыай оонньуу урукку кыттыылаахтарын (С.Борбуевтаах хамаандалара 2011 сыллаахха 3-с оонньууга бастаабыта. – В.Н.) кытта көрсүһүүтүгэр этэн турабын. Мин санаабар уонна олох да көрдөрөрүнэн, эдэр исписэлиис үлэтин тыа сириттэн саҕалыыра ордук, тыа сирин дьонун олоҕун, кыһалҕатын иһиттэн билэрэ кэнэҕэс салайааччы быһыытынан үүнэригэр-сайдарыгар туһалыыра саарбаҕа суох.

-Спиридон Олегович, улуус дьаһалтатын үлэтин тэрийэриҥ, сүрүннүүрүҥ таһынан олус элбэх эбээһинэстээххин. Тас дойдулары кытта сыһыан эмиэ эн боломуочуйаҕар киирэр эбит буолбат дуо?

-Оннук. Былырыыҥҥыттан саҕалаан Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин Хэйлунцзян провинциятын Тунцзян куоратын кытта доҕордуу сыһыаны олохтоон, бииргэ үлэлэһэ сылдьабыт. Тас сибээстэһиигэ министиэристибэ хотугу провинциялары өрөспүүбүлүкэбит улуустарыгар тыыран биэрбитэ. Биһиэхэ ити 200 тыһ. киһилээх куорат түбэспитигэр тута үлэлэһэн барбыппыт. Бэс ыйын 17 күнүгэр Тунцзян мэрэ кэлэн, илии баттаспыта. Ол кэнниттэн биһиги Үөһээ Бүлүүттэн 50 оҕону илдьэ тиийэн, кытай норуотун култууратын билиһиннэрбиппит, бэйэбит эмиэ көрдөрбүппүт. Онно хардары 30 оҕо кэлбитин, билиҥҥитэ бэйэбит усулуобуйабыт суох буолан, Дьокуускайга көрсүбүппүт.

Күһүн биһигиттэн култуура, искусство эйгэтин үлэһиттэрэ тиийэн талааннарын көрдөрбүттэрэ. Ону тэҥэ улууспут баһылыга В.С.Поскачин салалтатынан 6 киһилээх делегация тиийэн, кэпсэтии ыыппыта. Ол түмүгэр кытай доҕотторбут Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр спордунан дьарыктанар, эти-сиини чэбдигирдэр былаһаакканы тутан-таҥан биэрэргэ сөбүлэспиттэрэ. Матырыйаалын, тэрилин барытын босхо биэрэллэр. Онно 80 устуука инвентарь киирэр, барыта 4 комплект. Олору сүрүннээн Хомсомуол болуоссатыгар уонна сороҕун түөлбэлэргэ туруоруохпут. Оҕо-ыччат эрчиллэригэр эрэ буолбакка, сааһырбыт, инсультаабыт, эпэрээссийэлэммит дьон дьарыктаналларыгар олус туһалаах тэриллэр буолалларын тус бэйэм илэ көрбүтүм.

Түгэнинэн туһанан, хаһыакка “кытайдар сири ылан эрэллэр” диэн суруйаллара олоҕо суоҕун бэлиэтиэхпин баҕарабын. Ханнык да коммерческай интэриэс суох. Кытайдар биһиги култуурабытын көрүөхтэрин-билиэхтэрин баҕараллар. Фольклорга, култуураҕа, үөрэххэ, спорка бииргэ үлэлэһии ити курдук саҕаланна. Тунцзяҥҥа биһиэхэ 1 гектар сири биэрдилэр, онно Саха сирин култууратын көрдөрүөхпүт: саха балаҕанын, Аал Луук маһы, о.д.а. тутуулары туруоруохпут. Тутуу үбүн-харчытын бэйэлэрэ уйуналлар, биһигиттэн бырайыагын, архитекторы, прорабы эрэ көрдүүллэр. Быйыл муус устар ыйга тиийэн сирин-уотун көрдүбүт, куорат таһыгар Сынньалаҥ пааркатын аттыгар биэрбиттэр. Россия биллиилээх дьонугар, чопчу искусство, култуура, үөрэҕирии, спорт деятеллэригэр аналлаах пааматынньыктары туруора сылдьаллар. Пушкин, Лермонтов, Толстой бааллар. Саха сириттэн билиҥҥитэ ким даҕаны суох. Биһиги Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх биир чулуу суруйааччыга пааматынньык туруорарга кэпсэттибит.

-Үөһээ бүлүүлэр быйыл Түөлбэнэн сайдыы уонна дьон көҕүн сылын биллэрдигит. Бу дьаһал туох ис хоһооннооҕуй?

-Дьиҥэр, сахаларга түөлбэнэн үлэ урут-уруккуттан баар буоллаҕа. Ол умулла-умнулла быһыытыйан баран, кэлин күүһүрэн эрэр. Биһиэхэ түөлбэлэр бааллар эрээри, регистрацията суохтар, онно үлэлэһэ сылдьабыт. Быйыл олунньу 17-18 күннэригэр Бүтүн Россиятааҕы ТОС (дьон олорор сиринэн бэйэтин салайыныыта) бастакы съеһэ буолбута. Онно Саха сириттэн биһиги улууспут эрэ кыттыбыта, биэс буолан сылдьыбыппыт. Пленарнай мунньахха дакылаат оҥорбутум.  Маҥнай бэйэм улууспун эрэ сырдатардыы тиийэн баран, өрөспүүбүлүкэ таһымын хабан билиһиннэрбитим. Саха сиригэр үлэлиибит гынан баран, докумуон, сурук өттүгэр мөлтөхпүтүн чорботон бэлиэтээтим. “Үтүө дьыала” төрдө түөлбэҕэ сыттаҕа дии. Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Алдан улуустарыгар регистрацияламмыт 6 ТОС-таахтар.

Түөлбэнэн сайдыы ис хоһооно, соруга ыал ыалларын кытта ыкса билсэн, иллээхтик-эйэлээхтик, хардарыта көмөлөсүһэн-өйөнсөн олороллоругар туһуланар. “Үчүгэй ыал – дьолуҥ” диэн мээнэҕэ этиллибэт. Судаарыстыба түөлбэттэн, ыал ыаллыын эйэ-дэмнээхтик олороллоруттан саҕаланарын умнуо суохтаахпыт.

Дойду үрдүнэн билигин ханнык баҕарар үтүө саҕалааһыны, дьон көҕүн граннарынан өйөөһүн тэрээһиннээхтик ыытыллар буолла. Биһиги эмиэ граннарга киирсэргэ бэлэмнэнэбит. Тыа сирин сайыннарарга туһуламмыт бырайыак элбэх. Ыам ыйын 25-26 күннэригэр “Деревня – душа России” Бүтүн Россиятааҕы форум Бүлүү умнаһынааҕы түһүмэҕин тэрийэн ыыппыппытыгар 150-ча киһи кытынна. Тыа сирин инники дьылҕатын, кыһалҕатын туһунан киэҥник кэпсэттибит, дьүүллэстибит.

-Түмүккэр, киэҥник иһитиннэрэр-биллэрэр тэриллиилэри кытта үлэҕэ эппиэттээх салайааччы быһыытынан, биһиги хаһыаппыт ааҕааччыларыгар туох этэрдээххин?

-Аһаҕастык билиннэхпинэ, урут “Саха сирэ” хаһыаты аахпат этим. Биирдэ эмит илиибэр түбэстэҕинэ эрэ ылан көрөөччүбүн. Былырыыҥҥыттан ыла анаан-минээн суруттарабын. Күнү быһа үлэлээн кэлэн баран аахтахпына, сылаам ааһар. Биһигиттэн кэргэним дьоно ылаллар, “Саха сирэ” хаһыаты ааҕар буолуохпутуттан нус-хас утуйар буоллубут дэһэллэр. Кырдьык, эрдэ ол-бу “саһара сатыыр” хаһыаттары ааҕар эрдэхтэринэ аанньа утуйбакка эҥин хааннарын баттааһына тахсан эрэйдэнэллэр этэ. Дьоҥҥо мөкү эрэ сонуннары соҥнооһун суруналыыстыка анала буолбатах.

***
Кэпсэттэ Василий НИКИФОРОВ,
"Саха сирэ".