Атын регионнар, ордук национальнай республикалар, Госдумаҕа ким депутатынан талыллыахтааҕын эрдэ сүбэлэһэн “анаталаан” олорор эбит буоллахтарына, биһиги республикабытыгар ол суох. Бу күҥҥэ диэри сүрүн кандидаттар кимнээх буолаллара биллибэт. Барыта “үһү”, “тамах” сураҕынан салайтарыы барар.

Праймеризка кыттарга сайабылыанньа биэрэр тиһэх күннэргэ (ол иннинэ 14 киһи сайаапка биэрбитин кэннэ) ситэриилээх былаас икки улахан дуоһунастаах киһитэ – Юрий КУПРИЯНОВ, АГиП салайааччыта  уонна Галина ДАНЧИКОВА, премьер-миниистир кыттар буолбуттара. Дьон билигин да “Единэй Россия” өттүттэн күһүҥҥү быыбарга дьиҥнээхтик кимнээх киирсиэхтэрин билбэттэр: бу дьон дуу, атыттар дуу. Биир өттүнэн, турбут кандидаттары үгүстэр үчүгэйдик билбэттэр, иккиһинэн, билэр да буоллахтарына астымматтар.

***

АХШ политическай олоҕуттан  сүһүллэн ылыллыбыт дьоҕус быыбар - праймериз – политехнологическай ньыма буолар.  

“Единэй Россия” урукку өттүгэр бэйэтин чилиэннэрин эрэ иһигэр праймериз ыытара, билигин балаһыанньата уларыйан атын партияҕа чилиэнинэн эрэ турбатар ханнык баҕарар киһи кыттар усулуобуйата тэриллиннэ. Онон, отонноотоххо оҥоойук туолар дииллэринии, мунньан-тараан бу Госдума праймериһигэр “ЕР”дар 15 киһини мунньан праймеризтата сылдьаллар.

Праймериз - дьиҥ иһигэр киирдэххэ, күрэстэһэн-күрэстэһэн чулууттан чулуулар былаас партиятын аатыттан быыбарга кыттар быраабы ылыахтаахтара. Ол гынан баран “чиэһинэй” күрэстэһии хаһан да кыаллыбатын кэриэтэ. Улахан быыбардарга Москва анаабыт,  дьоҕустарга - Дьокуускай ДП-1 быһаарбыт киһитэ кыайар үгэстээх.  Ол да буоллар итинник бэрээдэги билэ-билэ син биир дьон кыттар. Тоҕо?

Партиянан арахсыы, өссө ол партия иһигэр праймериһынан арахсыы – аҕыйах ахсааннаах норуоту хайытар.  Сорохтор, муниципальнай быыбардары олох да бобон кэбиһиэххэ, кыра нэһилиэктэр аймахтарынан, улуус нэһилиэктэринэн кыр өстөөх буола арахсар, өс-саас ситиһиитэ сылларынан барар диэн этэллэр. Холобурга диэн, Татарстаны итиннэ ааттыыллар: татаардар муниципальнай быыбардары тохтотон олороллор.

Ол эрээри, төһө да “хайдыстыбыт” диэн ыксаабыппытын иһин муниципальнай быыбардары тохтотор сыыһа дии саныыбыт. Хас биирдии норуот сайдар олуктардаах. Быыбар култуурата биһиэхэ иҥиэхтээх. Эттэһэн-эйэлэһэн, этиһэн-эллэһэн син хаһан эмэ өйдөһөн быыбар култууратыгар тиийиэхпит дии саныыбыт. Хас биирдии общество ол таһымҥа бобуу-сэрэтии киэлитинэн - искусственнайдык буолбакка, бэйэтин этинэн-хаанынан тыыран, өйүнэн-санаатынан ситэн ол таһымҥа тиийиэхтээх. Хайа муҥун өйдөнөр да кэммит кэлиэ этэ буоллаҕа.

Быыбары адьас сүрэҕинэн-быарынан ылыммакка кандидат даҕаны, кандидаты да өйөөччүлэр политическай күрэстэһии эрэ курдук ылыныахтаахтар. Быыбар бүттэ да, уоскуйан киһи киэбин кэтэн хайа да өттүлэрэ  “сэриитэ суох эйэлээх олоххо” төннүөхтээхтэр.

Праймериз даҕаны, араас таһымнаах быыбардар даҕаны – сахалар толкуйдаабыт, олохтообут быраабылалара буолбатах. Саха сирэ Россия государствотын субъегын быһыытынан дойду үрдүнэн олохтоммут политическай эйгэҕэ сөп түбэһэн, бэйэ барыһын туһугар туһаныахтаах.

Холобур, эдэр политиктар, общественниктар праймеризка булгуччу кыайаары эрэ кыттыбаттар. Босхо уохха - партия суотугар дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэ-көстө кытталлар. Баалларын-баардарын көрдөрөллөр. “Бу уолу билэбит, дьүһүнүн көрбүппүт” да диэн кэлиҥҥи быыбарга дьон эттэҕинэ даҕаны кинилэргэ ситиһии буолуоҕа. Өссө ааттарын өйдөөтөхтөрүнэ букатын да табыллаллар.

Оттон саастаах уонна уопуттаах политиктарга праймериз тугу биэрэрий?

Бастатан туран, Госдума праймериһа республика үрдүнэн  ыытыллар буолан – ааттара-сурахтара бэйэлэрин быыбарданар уокуруктарыттан кэҥээн, элбэх улууска тэнийэр кыаҕы биэрэр.

Иккиһинэн, аныгыс быыбардарга кытталларыгар эбии пиар бириэмэтин сүүйэллэр. Эбэтэр государственнай дуоһунастарга ананар буоллахтарына, кинилэр дьүһүннэрин, ааттарын элбэх киһи билэригэр кыах ылаллар. Ол туох да куһаҕана суох.  

***

Ити политиктарга бэйэлэригэр сыһыаннааҕы ааттаталаатыбыт. Оттон быыбар бэйэтин чааһыгар киирдэххэ,  праймериз “ер”дарга улахан булумньу буолар.

Билигин уулуссаҕа тахсан биир эмэ ааһан иһэр киһини тутан ылан: “Праймериз диэн тугуй? Быйыл туох быыбара буоларый?” - диэн ыйыттахха сүүс киһиттэн биирэ эмэ чопчу эппиэттиирэ саарбах. Аны, элбэх киһи праймериһы – дьиҥнээх быыбар диэн өйдүүрэ эмиэ баар суол.  “ЕР” политтехнологтарыгар ол саатар эрэ.

Холобур, дьон билигин праймеризка тиийэн туохха эрэ ханна эрэ (Госдумаҕа үһү?)  биир эмэ киһини талар. Күһүн быыбардыыр учаастагар тиийэн “бу киһини талбытым” диэн эмиэ ол кандидатын талар. Эбэтэр “саас талбытым, онон быыбардыы барбаппын” диэн быыбардыы тахсыа суоҕун сөп. Оччотугар, “адмресурстан” тутулуктаах дьон – бюджетниктар урнаҕа тиийэн  “бары биир киһи курдук биир киһиэхэ” куоластыыллар – быыбар арааһын араарбат  түбэһиэх киһи кэлэн “түҥ-таҥ” куоластаан мэһэйдиирэ тохтуур.

Үсүһүнэн, “ЕР” праймериһинэн сылтанан бэйэлэрин кандидаттарын дьиҥнээх быыбар хампаанньатын иннинэ эбии пиардаан хаалар. Онон “праймериз” диэн ыллахха көрүнньүк эрээри, ис-иһигэр киирдэххэ, политиканы оҥорорго  бэртээхэй технология  буолар. Кириэмил политтехнологтара мээнэ килиэптэрин сиэбэт эрэттэр, дьэ.  

***

Быйылгы Госдума праймериһиттэн икки киһи туораата. Биирэ – Анжелика АНДРЕЕВА, “Кэскил” оҕо издательскэй дьиэтин салайааччыта сайабылыанньатын төттөрү ылла. Иккис киһи – Ил Түмэн депутата, бизнесмен Виктор ФЕДОРОВ.

ФЕДОРОВ праймеризкэ “олох кыттыбаппын” диэн эппэтэ эрээри, Галина ДАНЧИКОВАНЫ өйүүрүн биллэрдэ. Эрдэ сүрүн кандидаттар кытталларын билбитим эбитэ буоллар, праймеризка кыттыам да суоҕа этэ диэн ис хоһоонноох хаһыаттарга аһаҕас сурук тарҕатта.

Сорохтор ускайдааннар, ФЕДОРОВЫ “партияҕыттан таҕыс , дьиҥнээх быыбарга бэйэҥ – самовыдвиженец быһыытынан кытын” диэн “сүбэлииллэр”. Ол гынан баран, ФЕДОРОВ партиятыттан тахсара киниэхэ барыһа суох. Кини билигин Ил Түмэн сис кэмитиэтин салайар, бастайааннай, хамнастаах депутат. Олус үчүгэй балаһыанньаҕа сылдьар. “Тахсабын” да диэтэҕинэ – кинини партиятыттан таһаарыахтара суоҕа. Холобур, Матвей ЕВСЕЕВЫ быыбар быдан ааспытын эрэ кэннэ партияттан таһаарбыттара, онон быыбарга самовыдвиженец быһыытынан кыттар кыаҕа суох этэ.

ФЕДОРОВ, бизнесмен киһи буоларын быһыытынан, барыстааҕы-барыһа суоҕу үчүгэйдик араарар. Кини билигин “ар-бур” диэн өсөһөн партиятыттан таҕыстаҕына – саамай үчүгэйэ бу болдьоҕу Ил Түмэҥҥэ олоруо онтон ол кэнниттэн, аны икки аҥаар сылынан – “политтруп” буолара чахчы. Онон партияттан тахсара киниэхэ барыһа суох. Оттон эр киһиэхэ билигин кини сааһа - дьэтэ. Бүдүгүрэ кырдьа илик киһи баҕас инники политическэй карьератыгар кыһаллыахтаах.

Иккиһинэн, ФЕДОРОВ партиятын утары бардаҕына улахан хайдыһыы төрүөтүн таһаарыан сөп. Быыбарга, сэрэйэргит курдук, ким харчылаах ол халлааны оҥорор. Оттон ФЕДОРОВ саппыйатын маска тэбээбэт уол оҕото. Онон кини инникини саныыр буоллаҕына, уонна общество хайдыһыытын таһаарарга интэриэһэ суох буоллаҕына, бэйэтин амбициятын хам баттыахтаах.

Үсүһүнэн, Виктор Николаевич ФЕДОРОВ аан бастаан праймеризка кыттарга баҕатыйбытыгар сорохтор “эһиил буолуохтаах Дьокуускай куорат мээрин быыбарыгар сир өтөн пиарданар” диэн сурах тарҕаппыттара. Буолуон сөп. Уонча сылы быһа куорат депутаттарын мунньаҕар куһаҕана суохтук үлэлээбит киһи  Дьокуускай проблематын иһиттэн билэрэ саарбаҕа суох. Онон, куорат мээрин кириэһилэтигэр сананыан да сөп.

Дьиҥинэн, политиктар мээр  дуоһаныһан суолтатын үчүгэйдик өйдүү иликтэр быһыылаах. Дьиҥинэн, Ил Дархан – Халлаан буоллаҕына, киин куорат Баһылыга – Сир буолар.  ЛУЖКОВ – МЕДВЕДЕВ, СОБЯНИН- ПУТИН, МИХАЛЬЧУК-ШТЫРОВ...  Киин куорат мээрин дуоһунаһа – улахан политическай кыахтаах, суолталаах  дуоһунас. Сөпкө туһаннахха регион таһымын ааһан дойду таһымыгар оонньуур политис=ческэй фигура буолуохха сөп.

Эбэтэр, Виктор ФЕДОРОВ ситэриилээх былаас  дуоһунаһыгар үлэлиэн сөп. Холобур, Урбаан уонна туризм министиэристибэтэ. Миниистир Екатерина КОРМИЛИЦЫНА “сулууспатын” сааһын туолара бу кэллэ, ол кэнниттэн кини барар диэн сурах тарҕаммыта быданнаата. Кини оннугар ФЕДОРОВ тоҕо үлэлиэ суох этэй? Олох судургутук кыайыах этэ.

***

Туох да диэбит иһин, киһиэхэ, буолаары буолан политикка – сайдар кэскил, перспектива баар буолуохтаах. Биир дуоһунаска сүүрбэлии сылы быһа лаҕыран олоруу - улугурууга тиэрдэр. Салайааччылар, политиктар кэмиттэн кэмигэр уларыйан, үлэлиир миэстэлэрин, сирдэрин, сайдар кыахтарын үрдэтэн иһиэхтээхтэр.  Холобур, онно праймериз да атын политическэй тэрээһиннэр тоҕо стартовай площадка буолуо суохтарай?

***

Василий ИВАНОВ,

“Аартыкка” анаан.