Биирдиилээн дьону уонна саха дьонун барытын саба быраҕан ала-чуо - “манныккыт” диир кыаллыбат. Ол эрээри, обществоҕа ханнык өй-санаа  баһыйара, сабардаан турара син көстөр.

Үөлээннээхтэрбит билиҥҥи саха обществотын таһымын туох дии саныылларый? Хас да киһи хоруйун аҕалыаҕыҥ.

-          Наар утарсыыга сылдьабыт. Наар саҥа, сонун туох эмэ киирээри, киллэрээри, оҥороору гыннылар да – утарсыы ынырыктааҕа. Онтон бэйэбит дойдуга да, аан дойдуга да – “бу, сахалар биһиэнэ” диэн утары уунарбыт туохпут да суох. Сайдыылаах общество – 70%-на техническэй үөрэхтээх, идэлээх дьонтон турар. Быһаччы эттэххэ – производствоҕа, оҥорон таһаарыыга үлэлиир дьонтон. Сахалар “улууларбыт” дэнэбит даҕаны, атын омуктары кытары күрэстэһэр биир да производствоны айан-тутан, тарҕатан таһаарбыппыт суох. Холобур, ити алтайдар – айылҕаларын баайын туһанан ахан эрэллэр. Алтай мүөтэ, эмтээх ото, үүнээйитэ – бренд буолла. Ама, сахаларга биһиэхэ айылҕабыт барахсан сиртэн хостонор эрэ баайы анаабыт үһү дуо? Оттон хоту кылгас сайыннаах дойдуга түргэнник ситэр-хотор дьиикэй отоннорбут, үүнээйилэрбит суохтар дуо? Дьэ, буоллаҕа эбээт – кылгас кэм иһигэр ситэр отоннор, үүнээйилэр саамай күүстээх, туһалаах дьайыылара. Саатар ону туһаммаппыт. Эдэр ыччаттар урбааҥҥа киирсэн дьоҕус производство тэрийэн, олохтоох астан-үөлтэн полуфабрикаттары оҥорор буоллулар. Бэл, ити “Доширагы” солбуйар сахалыы миин арааһын оҥордулар. Олус үчүгэй! Үлэ суох, харчы суох дии-дии барытын утара олоруохтааҕар итинник хамсанан иһэр тоҕо кыаллыбатый?  

-          Ити утарыы чааһыгар мин эмиэ сөпсөһөбүн. Улахан, аныгы амбициялаах производствоны тэрийэр буоллахха, Саха сирин таһынан атын регионнарга табаары атыылыыр собуоту, фабриканы тэрийэр буоллахха – бастаан хара баһаам харчыны угуохха наада. Айыбыын, билигин ханнык эмэ производство оҥоробут бачча хаччыны онно угуохха диэн этэн көрүҥ эрэ! Сонно тырыта тыытыахтара: дьэ, бу баҕайылар сиэри-аһаары, иҥсэлэригэр харчы хайытаары! Ыраата  барбакка Нерюнгри көтөрүн фабрикатын ылыҥ. Дьиҥинэн, былааннаммыт үп барыта көрүллэн испитэ буоллар – Дальнай Востогу хааччыйар улахан производствоҕа кубулуйуохтаах этэ. Биһиэхэ – барыта халлаантан бэлэм түһүөхтээх, бэйэбит биир солкуобайы укпакка эрэ тута барыһы батыччы баһан ылыахпытын эрэ баҕарабыт. Холобур, ити сир аннынааҕы баайы хостуур производтстволары “сахалары бэйэҕит тутуҥ” диэбиттэрэ буоллар – билигин да, наай буоллар ыыстаһа-ыыстаһа, баҕар, лаппаахынан хаһа сатыы сылдьыах этибит.  Ону да бэлэм, буор-босхо лаппаахыны хантан эмэ буллахпытына. Гаас да суох буолуох этэ, чох да, алмаас, көмүс да хостонуо суох этэ. Бары куолулаан-куолулаан баран сыгынньах бууппутун тарбана олоруох этибит. Билигин буоллаҕына, сатахха бэлэм тутуллубут производствоҕа киирэн үлэлиир кыахпыт суох.  Хайыа, маа бэйэлээхтэри кынчарыйаллар диэхпит. Кынчарыйымына. Омуктар да күн анныгар бэйэлэрин миэстэлэрин көрдүү сылдьар дьон буолаҕа. Уратыта диэн – кинилэр сүрэхтээхтэр, үлэһиттэр, биһиги курдук ыарахан, кыра хамнас диэн мырдыҥнаабаттар, өйдөрө сытыы, булугас.  Бэйэлэрин тустарыгар кими баҕарар күрдьэн ааһар кыахтаахтар. Төбөлөрүн олоруута оннук. Биһиги, хата, өһүргэммитэ буолан баран уурайыахпыт, көймөстүбүт санаабытын аһыы утаҕынан көннөрө сүүрүөхпүт.

-          Аҕыйах ахсааннаахпыт өтө таайар. Мин санаабын кытары, баҕар, сөбүлэһиэ суоххут. Ол гынан баран, биһи курдук хаалынньаҥ, сайдыыта суох аҕыйах ахсааннаах норуот син биир сүтэр-оһор дьылҕалаах. Ити холобур, оппозиция былааска атын киһи олордоҕуна – сарсын тупсан барыахпыт дии саныыр. Ол гынан баран, уопсай маасса өйө-санаата хайдах биирдэ уларыйан кэлиэй. Ити 30 бырыһыан оппозиционнай санаалаах дьон туруорбут салайааччыларын аны 70 бырыһыан билиҥҥи былааһы өйүүр киһи утаран туруо буоллаҕа. Син биир ким да салайбытын иһин – суолбут биллэр, уларыйыы тахсыа суоҕа.

-          Ити билигин “өллүбүт-быһынныбыт” диэн айдаарар дьону, биир өттүнэн, өйдүүбүн. Ханнык эмэ сэттис сэрэйиилэринэн – кыра омук дьылҕата бэлиэр эстэр суолга киирбитин сэрэйэн айдаараллар диибин. Билигин биһигини арбаҕастаах да абыраабат. Оннук аныгы, түргэн сүүрүүлээх олох хаамыытыттан биһиги сахалар сиппэттии хааллыбыт.  Арай, ити төрүт тылларыттан, өйдөбүлтэн тэйбит, үөс куораттарынан, дойдуларынан тарҕаммыт маргинал ыччат – ол-бу “сахаларбыт” эҥин диэн ыарыыта суох дьон, тыыннара уһуура буолуо. Ол гынан баран, олоруҥ саха буолан бүттэхтэрэ эбээт.

-          Салайааччыттан син биир улахан тутулуктаах.  Норуот туһугр иэн санаатын ууран харса суох үлэлиир салайааччыны норуот бэйэтин иһиттэн үүннэрэн таһаарыахтаах. Онтун ойон тура-тура ыыстыа суохтаах.  Кэм инникибитигэр кэскиллээх буолуохпутун баҕарар буоллахпытына салайааччыбытын харыстыахтаахпыт, истиэхтээхпит. Ити киргизтэр аан дойдунан тарҕана сылдьаллар дии, аанньаларыгар президеннэрин тура-тура үүртэлии сылдьыахтара дуо. Эстэр ыал сүөһүтэ да кэйсиик. Оттон казатары көрүҥ – Назарбаевтарын ама хайдахтаах курдук ытыктыылларый? Олохторо-дьаһахтара хайдаҕый? Салайааччыны киһи салайааччы курдук ылыныахтаах, оттон салайааччы норуотун – аҕа оҕотун таптыырын курдук таптыахтаах.  

-          Сахалар уникальнай производство айдахтарына, тэрийдэхтэринэ Сир Ийэ сиксигиттэн симэлийиэ суохтара. Дьиҥинэн, оннук производство баар этэ буоллаҕа. Сэбиэскэй саҕана аан дойдуга атылыыта суох технологияны академик Владимир Ларионов айан, Институт физико-технических проблем Севера астаран, ити билигин быраҕыллан турар Землеройкаҕа – хоту тыйыс усулуобуйалаах айылҕаҕа үлэлиир техниканы оҥотторон аар-саарга аатыран испитэ... Дьэ, ити курдук уникальнай технологияны уонна производствоны – ала-чуо сахалар эрэ айбыт (!) ньымаларын, бу Арктиканы баһылыыр саамай тыҥааһыннаах кэмҥэ – үрэйэн баран ытыспытын нэлэтэн олоробут. Кыһыылаах диэтэҕиҥ.

-          Наһаа бэлэмҥэ үөрэнэн, олоҥхонон-тойугунан эрэ муҥурданан олорон хааллыбыт. Саамай киһи дьиктиргиирэ диэн – сахалар эрэ буолбатах, бу аттыбытыгар бэйэбитин кытары сылдьар олохтоох нууччаларбыт эмиэ оннуктар.  Урут Саха сиригэр нуучча ньургуна кэлэр этэ буоллаҕа. Билигин ол дьоммут сыдьааннара бэйэбит курдук нэһирэн хаалбыттар. Кэпсэтии-ипсэтии, өй-санаа таһыма син биир биһиги курдук хаалынньаҥ. Соҕуруу куораттарга тиийиҥ эрэ – олох атын хартыына. Сылдьар, туттар-хаптар да култууралара биһиэхэ холоотоххо олох таһы быһа үрдүк. Мин саныахпар, омук, общество, норуот сайдыыта пружина курдук. Төһөнөн баттыыгын – соччонон тэбиитэ улахан. Сахалар өрө тэбэн тахсалларыгар туох эрэ күүстээх давление наада. Баҕар, тостубатахпытына өрө тэбэн тахсыахпыт. Киһи дуу, кии дуу буоларбыт биллиэҕэ.

-          Духуобунас эрэ кыайар кыахтаах. Билигин киһи аймах барыта техническэй сайдыыны өрө тутар. Тибеттэр духуобунай баайдарынан аан дойдуга биллэллэр. Материальнай өттүнэн, биһиги көрөрбүтүгэр, дьадаҥы курдуктар. Ол гынан баран, Сир уонна Халлаан баарын тухары - Тибет өрүү баар буолуоҕа. Сахалар итэҕэлбитинэн, олоҥхобутунан аан дойдуга тахсыахтаахпыт, киһи аймахха кылааппыт ол буолар.

-          Билиҥҥи саха баҕа санаата – Дьокуускай куоракка түөрт хостоох толору хааччылыылаах дьиэ, массыына, даача, гараж – онон бүтэр.  Оттон духовнай баайга кыттаһара диэн – сайын ыһыахха тахсан күнү көрсөр онон бүтэр. Духуобунас суох буоллаҕына туох да суох. Итэҕэлбитин сөргүтүөххэ наада.  

-           “Сомоҕолоһуу” диибит даҕаны, билигин ити кыаллыбат дьыала. Өтөрүнэн да кыаллар кыаҕа суох. Аныгы киһи ЭГОта, МИН диэнэ наһаа улахан. Ким да, кими да истэр, ылынар кыаҕа суох. Ол иһин итэҕэли сөргүтэн ол анныгар сахалар мустар кыахпыт суох. Сомоҕолоһуу тахсыаҕа – биирдииллээн киһи МИН диэнэ аччаатаҕына. Оннук кэм син биир кэлиэҕэ. Онно тиийиэххэ диэри сахалар элбэҕи ааһыахпыт: ытаһыахпыт да, ыллаһыахпыт да, бурайсыахпыт да, иллэһиэхпит да.  Икки атахтаах өйүн-санаатын уларытыахтаах көлүөнэ билигин саҥа төрүү сатыы сылдьар.

***

Хас биирдии киһи кырдьыга атын-атын. Араас дьон санаата араас. Араас эйгэ киһитэ өйө-санаата эмиэ майгыннаспат.

 

***

Aartyk.Ru